Γιατί οι ειρηνευτικές συμφωνίες για τη Γάζα καταρρέουν ξανά και ξανά

Το Συμβούλιο Ειρήνης του Ντόναλντ Τραμπ δημοσίευσε στα τέλη Ιουλίου έναν οδικό χάρτη 15 σημείων για τη Γάζα, σύμφωνα με τον οποίο η Χαμάς θα παρέδιδε τα όπλα της σε επιτροπή Παλαιστίνιων τεχνοκρατών, με τη διαδικασία να πιστοποιείται από διεθνή μηχανισμό επαλήθευσης, ενώ το Ισραήλ θα αποχωρούσε σταδιακά από τη Λωρίδα της Γάζας.

Μετά την επίσημη απόρριψη του σχεδίου από το Ισραήλ στις 9 Αυγούστου, ο Αμερικανός απεσταλμένος Τζάρεντ Κούσνερ μετέβη στις αιγυπτιακές ακτές, όπου συναντήθηκε με εκπροσώπους της Χαμάς.

Από εκεί ταξίδεψε στην Ιερουσαλήμ, όπου προτάθηκε τα όπλα να παραδοθούν, αντί για την αρχική διαδικασία, υπό την επίβλεψη Αμερικανού στρατηγού.

Η αλλαγή αυτή στον τρόπο αφοπλισμού αναδεικνύει με σαφήνεια ένα από τα βασικά προβλήματα όλων των συμφωνιών που έχουν επιτευχθεί για τη Γάζα από τον Ιανουάριο του 2025: καμία δεν είχε καθορίσει εξαρχής ποιος είναι αρμόδιος να πιστοποιεί ότι τα μέρη τηρούν τις δεσμεύσεις τους.

Η Βάση Δεδομένων Συμφωνιών Ειρήνης του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου καταγράφει τέσσερις συμφωνίες που σχετίζονται με τη διαδικασία κατάπαυσης του πυρός στη Γάζα μέσα στο 2025. Πρόκειται για τη συμφωνία εκεχειρίας του Ιανουαρίου, μια σειρά συμφωνιών για την κατάπαυση του πυρός και συναφή ζητήματα τον Οκτώβριο και ένα ψήφισμα του ΟΗΕ τον Νοέμβριο.

Οι συμφωνίες ήταν αρμόδιες να ρυθμίσουν ζητήματα που αφορούν την ανταλλαγή ομήρων και κρατουμένων και τη δημιουργία μεταβατικής αρχής για τη Λωρίδα της Γάζας.

Δεν δημιούργησαν, όμως, τον μηχανισμό που θα αποφάσιζε τι συνιστά παραβίαση της συμφωνίας, ποιος θα επιλύει τις διαφωνίες και με ποιον τρόπο θα επανεκκινεί η διαδικασία όταν διαπιστώνεται μια παραβίαση.

Μια διαδοχή συμφωνιών

Η συμφωνία που επιτεύχθηκε τον Ιανουάριο του 2025 περιείχε τις πιο λεπτομερείς προβλέψεις από τις τέσσερις.

Το κείμενό της προσδιόριζε τον αριθμό των ομήρων και των κρατουμένων που επρόκειτο να ανταλλαγούν, τους διαδρόμους μέσω των οποίων θα αποχωρούσαν τα ισραηλινά στρατεύματα από τη Γάζα και τη σειρά με την οποία οι εκτοπισμένες οικογένειες θα μπορούσαν να επιστρέψουν στα σπίτια τους.

Αυτό που δεν εξηγούσε ήταν πώς ακριβώς θα εξασφαλιζόταν ότι τα δύο μέρη θα τηρούσαν όσα είχαν συμφωνηθεί. Αυτό που είχαν αναλάβει οι εγγυήτριες χώρες -οι ΗΠΑ, η Αίγυπτος και το Κατάρ, ήταν η υποχρέωση να εργαστούν για τη συνέχιση των διαπραγματεύσεων.

Ένας μηχανισμός παρακολούθησης ανακοινώθηκε από τον πρωθυπουργό του Κατάρ, σεΐχη Μοχάμεντ μπιν Αμπντουλραχμάν μπιν Τζασίμ αλ Θάνι, παράλληλα με τη συμφωνία, χωρίς όμως να ενσωματωθεί στο ίδιο το κείμενό της.

Οι εγγυητές μπορούσαν να καταγράφουν τα προβλήματα που προέκυπταν, όχι όμως να επιβάλλουν την εφαρμογή της συμφωνίας.

Το κενό αυτό έγινε εμφανές όταν η πρώτη φάση της συμφωνίας ολοκληρώθηκε την 1η Μαρτίου, ενώ η δεύτερη παρέμενε μετέωρη. Στις 18 Μαρτίου, το Ισραήλ επανέλαβε την εκστρατεία βομβαρδισμών στη Γάζα.

Και έτσι, οι δύο συμφωνίες του Οκτωβρίου 2025 επιχείρησαν να επαναφέρουν τη διαδικασία σε τροχιά, με νέους όρους. Η συμφωνία της 10ης Οκτωβρίου προσπάθησε να αντιμετωπίσει την απουσία μηχανισμού επιβολής που χαρακτήριζε τη συμφωνία του Ιανουαρίου.

Δημιουργήθηκε στο Ισραήλ ένα κέντρο υπό τη διοίκηση της Κεντρικής Διοίκησης των ΗΠΑ (CENTCOM), του τμήματος των αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων που είναι αρμόδιο για τη Μέση Ανατολή, με αποστολή τον συντονισμό της ανθρωπιστικής βοήθειας και την παρακολούθηση της κατάπαυσης του πυρός.

Ωστόσο, δύο μήνες αργότερα, ελάχιστα είχαν αλλάξει.

Εργαζόμενοι σε ανθρωπιστικές οργανώσεις και στελέχη του ΟΗΕ κατήγγειλαν ότι εξακολουθούσαν να υπάρχουν περιορισμοί στην παροχή βοήθειας, ενώ δεν είχε σημειωθεί ουσιαστική πρόοδος στη συζήτηση για το ποιος θα κυβερνούσε και ποιος θα αναλάμβανε την ασφάλεια της Γάζας.

Η αποκαλούμενη «Διακήρυξη Τραμπ για Διαρκή Ειρήνη και Ευημερία» υπογράφηκε στις 13 Οκτωβρίου από τους ηγέτες των ΗΠΑ, της Αιγύπτου, του Κατάρ και της Τουρκίας.

Η συμφωνία δέσμευε τους υπογράφοντες σε ένα ευρύ σύνολο αρχών που αφορούσαν τη θρησκευτική ανεκτικότητα, τα ανθρώπινα δικαιώματα, την ασφάλεια και τον διάλογο στην ευρύτερη περιοχή.

Ούτε το Ισραήλ ούτε η Χαμάς την υπέγραψαν.

Αυτό δεν είναι ασυνήθιστο, καθώς συχνά οι εγγυήτριες δυνάμεις υπογράφουν συμφωνίες τις οποίες τα αντιμαχόμενα μέρη αρνούνται να υπογράψουν. Ωστόσο, τέσσερις κυβερνήσεις δεν μπορούν να δεσμευτούν για ανεκτικότητα και ανθρώπινα δικαιώματα εκ μέρους δύο πλευρών που δεν έχουν συνυπογράψει – και το κείμενο δεν διευκρίνιζε τι ακριβώς θα έκαναν για να εφαρμόσουν αυτές τις αρχές.

Το ψήφισμα του ΟΗΕ και το ίδιο παλιό πρόβλημα

Το ψήφισμα του ΟΗΕ του Νοεμβρίου ήταν η σημαντικότερη από θεσμική άποψη συμφωνία.

Ενέκρινε επισήμως το ειρηνευτικό σχέδιο του Τραμπ για τη Γάζα, με τίτλο «Ολοκληρωμένο Σχέδιο για τον Τερματισμό της Σύγκρουσης στη Γάζα», και όρισε το Συμβούλιο Ειρήνης ως επικεφαλής ενός νέου μεταβατικού οργάνου που θα επέβλεπε την πολιτική μετάβαση στη Λωρίδα.

Δεν διευκρίνιζε, ωστόσο, ποιοι θα συμμετείχαν στο όργανο αυτό. Δεν υπήρχε, για παράδειγμα, καμία πρόβλεψη για συμμετοχή γυναικών. Οι γυναίκες εμφανίζονταν στο κείμενο μόνο σε σχέση με κρατούμενες και ομήρους.

Το ψήφισμα δημιούργησε, πάντως, το θεσμικό πλαίσιο για την οικονομική ανοικοδόμηση της Γάζας. Περιείχε επίσης αναφορά στην «αυτοδιάθεση και την κρατική υπόσταση» του παλαιστινιακού λαού.

Ωστόσο, και αυτή η απόφαση παρουσίαζε το ίδιο βασικό ελάττωμα με τις προηγούμενες συμφωνίες κατάπαυσης του πυρός.

Σύμφωνα με το ψήφισμα του ΟΗΕ, η προοπτική παλαιστινιακού κράτους θα μπορούσε να ανοίξει όταν η μεταρρύθμιση της Παλαιστινιακής Αρχής –η οποία δημιουργήθηκε το 1994 ως προσωρινή διοίκηση για τη Γάζα και τη Δυτική Όχθη– θα είχε «εφαρμοστεί πιστά» και όταν η ανοικοδόμηση της Γάζας θα είχε «προχωρήσει».

Κανείς, όμως, δεν ορίστηκε ως αρμόδιος για να αποφασίζει πότε πληρούνται αυτές οι προϋποθέσεις.

Το νέο σχέδιο και το ζήτημα του αφοπλισμού της Χαμάς

Κάπως έτσι φτάνουμε ξανά στον οδικό χάρτη των 15 σημείων, ο οποίος αποτέλεσε προσπάθεια να καλυφθούν ορισμένα από τα κενά των προηγούμενων συμφωνιών.

Το σχέδιο προέβλεπε τη δημιουργία διεθνούς επιτροπής επαλήθευσης, η οποία θα πιστοποιούσε ότι και οι δύο πλευρές είχαν εκπληρώσει τις υποχρεώσεις κάθε φάσης πριν ξεκινήσει η επόμενη.

Η σταδιακή αποχώρηση των ισραηλινών στρατευμάτων που προέβλεπε ο οδικός χάρτης, ωστόσο, έχει πλέον ανατραπεί.

Συγκεκριμένα, μόλις στις 17 Αυγούστου, το Συμβούλιο Ειρήνης διαβεβαίωσε τον Ισραηλινό πρωθυπουργό Μπενιαμίν Νετανιάχου ότι οι ισραηλινές δυνάμεις δεν θα αποχωρήσουν από τη Γάζα προτού ολοκληρωθεί ο αφοπλισμός της Χαμάς.

Παράλληλα, ο έλεγχος και η πιστοποίηση του αφοπλισμού πέρασαν από μια πολυμερή διεθνή επιτροπή σε έναν Αμερικανό στρατηγό.

Για να μπορέσει οποιαδήποτε εκδοχή αυτής της συμφωνίας να λειτουργήσει, χρειάζεται κάποιον που θα ελέγχει τις διαδικασίες, ο οποίος θα γίνει αποδεκτός και από τις δύο πλευρές, πριν αρχίσει η εφαρμογή των επιμέρους σταδίων.

Χρειάζεται επίσης μια σαφώς καθορισμένη διαδικασία για το τι συμβαίνει σε περίπτωση παραβιάσεων.

Και οι περιφερειακές δυνάμεις που λειτούργησαν ως εγγυητές και κατέστησαν δυνατές αυτές τις συμφωνίες πρέπει να συμμετέχουν στον συγκεκριμένο μηχανισμό.

Πέρα από αυτά, απαιτείται ένα μοντέλο διακυβέρνησης στο οποίο οι ίδιοι οι Παλαιστίνιοι της Γάζας θα έχουν λόγο, το οποίο θα τους προσφέρει μια πολιτική προοπτική αλλά και έναν τρόπο να αντιμετωπίσουν το τραύμα που έχει αφήσει πίσω του ο πόλεμος.

Χωρίς αυτά, ακόμη και εάν επιλυθεί η διαμάχη γύρω από τον αφοπλισμό της Χαμάς, τα ίδια θεσμικά κενά είναι πιθανό να οδηγήσουν ξανά στο ίδιο αδιέξοδο.

Με πληροφορίες από The Conversation