”Ισλαμικό ΝΑΤΟ”; Τι σημαίνει η συμφωνία της Τουρκίας με Σαουδική Αραβία και Πακιστάν

Η υπογραφή του «Mecca Joint Defence Agreement» μεταξύ Σαουδικής Αραβίας, Τουρκίας και Πακιστάν δεν είναι μια ακόμη συμφωνία στρατιωτικής συνεργασίας. Η διατύπωση ότι ένοπλη επίθεση εναντίον ενός από τα τρία κράτη θα θεωρείται επίθεση εναντίον όλων παραπέμπει ευθέως στη λογική συλλογικής άμυνας του ΝΑΤΟ και αλλάζει, τουλάχιστον σε πολιτικό επίπεδο, τις ισορροπίες ασφαλείας στη Μέση Ανατολή.

Η συγκυρία δεν είναι τυχαία. Η Σαουδική Αραβία βρίσκεται αντιμέτωπη με αυξανόμενες απειλές από το Ιράν και φιλοϊρανικές οργανώσεις στο Ιράκ και την Υεμένη, ενώ μόλις μία ημέρα πριν από την υπογραφή της συμφωνίας Σαουδάραβας αξιωματούχος προειδοποιούσε για πιθανή συντονισμένη επίθεση από βορρά και νότο εναντίον κρίσιμων υποδομών του βασιλείου.

Η νέα τριμερής δομή ενώνει τρεις χώρες με εντελώς διαφορετικά αλλά συμπληρωματικά «πλεονεκτήματα». Η Τουρκία διαθέτει τον δεύτερο μεγαλύτερο στρατό του ΝΑΤΟ και μια ταχέως αναπτυσσόμενη αμυντική βιομηχανία. Το Πακιστάν διαθέτει πυρηνικά όπλα και μακρά στρατιωτική συνεργασία με τη Σαουδική Αραβία. Το Ριάντ, από την πλευρά του, διαθέτει τεράστιους οικονομικούς πόρους, κρίσιμες ενεργειακές υποδομές και αυξανόμενη φιλοδοξία να διαμορφώσει ένα περισσότερο αυτόνομο περιφερειακό σύστημα ασφαλείας.

Αυτό ακριβώς είναι που κάνει τη συμφωνία πολύ μεγαλύτερη από μια διμερή ή τριμερή συνεννόηση για ασκήσεις και εξοπλισμούς.

Γιατί η συμφωνία είναι τόσο σημαντική – Το μήνυμα προς την Τεχεράνη

Επισήμως, και οι τρεις κυβερνήσεις επιμένουν ότι η συμφωνία είναι αμυντική, δεν στρέφεται εναντίον συγκεκριμένου κράτους και δεν αποτελεί προσπάθεια δημιουργίας θρησκευτικού ή «σουνιτικού» στρατιωτικού μπλοκ.

Στην πράξη, όμως, η χρονική στιγμή δύσκολα μπορεί να αποσυνδεθεί από το Ιράν. Η Τεχεράνη έχει προειδοποιήσει τις χώρες του Κόλπου ότι νέα αμερικανικά πλήγματα θα μπορούσαν να προκαλέσουν επιθέσεις σε πετρελαϊκές εγκαταστάσεις, διυλιστήρια, δίκτυα ηλεκτροδότησης, ύδρευσης και άλλες στρατηγικές υποδομές. Παράλληλα, η Σαουδική Αραβία βρίσκεται σε αυξημένο συναγερμό για πιθανές επιθέσεις από φιλοϊρανικές πολιτοφυλακές.

Υπό αυτή την έννοια, η συμφωνία της Μέκκας λειτουργεί ως προειδοποίηση: ένα μεγάλο πλήγμα στη Σαουδική Αραβία δεν θα είναι πλέον κατ’ ανάγκη μια διμερής υπόθεση Ριάντ – Τεχεράνης. Θεωρητικά, θα μπορούσε να ενεργοποιήσει και την Άγκυρα και το Ισλαμαμπάντ.

Είναι πραγματικά ένα «μουσουλμανικό ΝΑΤΟ»;

Εδώ χρειάζεται προσοχή. Η πολιτική διατύπωση θυμίζει σαφώς το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ, αλλά μέχρι στιγμής δεν έχουν δημοσιοποιηθεί λεπτομέρειες για το τι ακριβώς σημαίνει στρατιωτικά η υποχρέωση αμοιβαίας άμυνας.

Δεν γνωρίζουμε, για παράδειγμα, εάν προβλέπεται αυτόματη στρατιωτική εμπλοκή, κοινή διοίκηση, μόνιμες δυνάμεις, κοινό επιχειρησιακό σχέδιο, ή συγκεκριμένοι μηχανισμοί ενεργοποίησης της συμφωνίας.

Το Reuters και το AP επισημαίνουν ότι οι ακριβείς δεσμεύσεις των τριών κρατών παραμένουν ασαφείς. Άρα, προς το παρόν, δεν πρόκειται για ΝΑΤΟ με τη θεσμική έννοια. Πρόκειται όμως για το πιο σαφές μέχρι σήμερα βήμα προς έναν μηχανισμό συλλογικής αποτροπής μεταξύ τριών ισχυρών μουσουλμανικών κρατών.

Η παρουσία του Πακιστάν προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο στρατηγικής ασάφειας. Το Πακιστάν είναι η μοναδική μουσουλμανική χώρα που διαθέτει πυρηνικό οπλοστάσιο, γεγονός που αυτομάτως ενισχύει το αποτρεπτικό βάρος της συμφωνίας.

Ωστόσο, τίποτα από όσα έχουν δημοσιοποιηθεί δεν δείχνει ότι η συμφωνία επεκτείνει την πακιστανική πυρηνική ομπρέλα στη Σαουδική Αραβία ή στην Τουρκία. Οι τρεις κυβερνήσεις μάλιστα έχουν απορρίψει την ιδέα ότι το pact συνδέεται με πυρηνική συνεργασία ή κούρσα εξοπλισμών.

Παρόλα αυτά, σε επίπεδο αποτροπής, και μόνο η παρουσία του Ισλαμαμπάντ δημιουργεί ένα νέο στρατηγικό υπολογισμό για οποιονδήποτε αντίπαλο του Ριάντ.

Η Σαουδική Αραβία ψάχνει plan B πέρα από τις ΗΠΑ

Ίσως η σημαντικότερη διάσταση της συμφωνίας δεν αφορά το Ιράν αλλά τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Για δεκαετίες, η ασφάλεια της Σαουδικής Αραβίας στηρίχθηκε σε μεγάλο βαθμό στην αμερικανική στρατιωτική παρουσία στον Κόλπο. Ωστόσο, το νέο σύμφωνο εντάσσεται σε μια ευρύτερη τάση με την οποία το Ριάντ επιδιώκει να διαφοροποιήσει τις συμμαχίες του και να μειώσει την αποκλειστική εξάρτησή του από την Ουάσιγκτον.

Οι Financial Times βλέπουν στη συμφωνία ακριβώς αυτή τη μετάβαση: μια προσπάθεια δημιουργίας μεγαλύτερης περιφερειακής αυτονομίας σε μια εποχή που η εμπιστοσύνη στις αμερικανικές εγγυήσεις ασφαλείας έχει υποχωρήσει.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το Ριάντ «εγκαταλείπει» τις ΗΠΑ. Σημαίνει όμως ότι χτίζει δεύτερη γραμμή άμυνας. Και οι δύο χώρες έχουν λόγους να θέλουν τη συμφωνία – αλλά και λόγους να φοβούνται μια ανεξέλεγκτη σύγκρουση με το Ιράν.

Η Τουρκία μοιράζεται σύνορα με την Ισλαμική Δημοκρατία και διατηρεί μαζί της μια περίπλοκη σχέση ανταγωνισμού και συνεργασίας. Παρά τις διαφωνίες στη Συρία, στο Ιράκ και στον Καύκασο, Άγκυρα και Τεχεράνη έχουν επίσης κοινό ενδιαφέρον να αποτρέψουν κουρδικές αποσχιστικές κινήσεις και να μην οδηγηθεί η περιοχή σε ολοκληρωτική αποσταθεροποίηση.

Το Πακιστάν επίσης συνορεύει με το Ιράν, διαθέτει μεγάλη σιιτική μειονότητα και έχει κάθε συμφέρον να αποφύγει έναν παρατεταμένο θρησκευτικό ή περιφερειακό πόλεμο. Γι’ αυτό και η ένταξή τους στη συμφωνία δεν σημαίνει αυτομάτως ότι επιθυμούν στρατιωτική αναμέτρηση με την Τεχεράνη.

Η αντίδραση του Ιράν και η επόμενη μέρα

Η πρώτη αντίδραση από την Τεχεράνη ήταν απορριπτική. Ιρανός αξιωματούχος υποστήριξε ότι μια συμφωνία «στα χαρτιά» με την Τουρκία και το Πακιστάν δεν πρόκειται να εγγυηθεί την ασφάλεια της Σαουδικής Αραβίας. Αυτό δείχνει ότι η Τεχεράνη αντιλαμβάνεται τη συμφωνία ως στοιχείο πίεσης, ακόμη κι αν επισήμως δεν παρουσιάζεται ως αντι-ιρανικός συνασπισμός.

Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο, πάντως, είναι τι θα γίνει για την επόμενη ημέρα. Τούρκος αξιωματούχος δήλωσε ότι και άλλες χώρες της περιοχής θα μπορούσαν να συμμετάσχουν, ανοίγοντας θεωρητικά τον δρόμο για μια ευρύτερη δομή συλλογικής ασφάλειας.

Εάν αυτό συμβεί, η συμφωνία της Μέκκας θα μπορούσε να εξελιχθεί από τριμερή στρατιωτική συνεννόηση σε νέο περιφερειακό θεσμό ασφαλείας.

Η σημασία της συμφωνίας δεν θα κριθεί τελικά από τη φράση «επίθεση σε έναν σημαίνει επίθεση σε όλους», αλλά από το εάν οι τρεις χώρες είναι πραγματικά έτοιμες να τη μετατρέψουν σε στρατιωτική πράξη.

Για τη Σαουδική Αραβία, πάντως, το πολιτικό μήνυμα είναι ήδη σαφές: το Ριάντ δεν θέλει να βρίσκεται μόνο του ανάμεσα στο Ιράν, τους Χούθι, τις ιρακινές πολιτοφυλακές και μια Ουάσιγκτον της οποίας η στρατηγική μπορεί να αλλάζει από τη μία ημέρα στην άλλη.

Για την Τεχεράνη, αντίστοιχα, το κόστος μιας νέας μεγάλης επίθεσης στη Σαουδική Αραβία γίνεται πιο δύσκολο να υπολογιστεί. Και για ολόκληρη τη Μέση Ανατολή, η συμφωνία της Μέκκας μπορεί να αποδειχθεί είτε ένα νέο εργαλείο αποτροπής που θα περιορίσει τον πόλεμο, είτε το πρώτο βήμα προς τη δημιουργία δύο αντίπαλων στρατιωτικών μπλοκ σε μια περιοχή που ήδη βρίσκεται στα όρια της γενικευμένης σύγκρουσης.