Πώς η Σουηδία κανονικοποίησε την ακροδεξιά και τώρα τρέχει

Την Κυριακή, τα βλέμματα της Ευρώπης στράφηκαν με ανησυχία προς τη Σουηδία. Μόλις μια εβδομάδα νωρίτερα, οι περιφερειακές εκλογές στη Γερμανία έφερνα το ακροδεξιό AfD σε θέση εξουσίας σε κρίσιμο κρατίδιο. Τα δε τελευταία τέσσερα χρόνια ένα άλλο κόμμα με νεοναζιστικές ρίζες επηρέαζε άμεσα την κυβέρνηση της Σουηδίας.

Θα μπορούσαν οι γενικές – εθνικές εκλογές να καθιερώσουν την ακροδεξιά επίσημα στην εξουσία; Ή θα επέλεγαν αρκετοί Σουηδοί αλλαγή κατεύθυνσης, αφού είδαν την ατζέντα των “Σουηδών Δημοκρατών” να αναπτύσσεται στην πράξη;

Την Τετάρτη, ενώ η καταμέτρηση των ψήφων ακόμη συνεχιζόταν, ένα πράγμα ήταν ήδη σαφές: οι ακροδεξιοί “Σουηδοί Δημοκράτες” είχαν υποστεί σημαντικό πλήγμα. Για πρώτη φορά από τότε που εισήλθαν στο κοινοβούλιο πριν από 16 χρόνια, το κόμμα έχασε εκλογική υποστήριξη και υποχώρησε από τη δεύτερη, στην τρίτη θέση.

Οι κεντροαριστεροί Σοσιαλδημοκράτες φαίνονται έτοιμοι να επιστρέψουν στην εξουσία, αν και η ηγέτιδά τους, Μαγκνταλένα Άντερσον, ενδέχεται να χρειαστεί μήνες για να διαμορφώσει κυβερνητικό συνασπισμό. Τα αποτελέσματα για τα αριστερά και πράσινα κόμματα εξασφάλισαν στο αριστερό μπλοκ μια οριακή πλειοψηφία τριών εδρών.

Αποτελεί αυτή η υποχώρηση της ακροδεξιάς, έστω και μέτρια, ένα σημείο καμπής; Έχουν οι Σουηδοί φτάσει στα όρια ενός πειράματος με λαϊκιστικές εθνικιστικές συνταγές; Και υπάρχει κάποιο μήνυμα για τους κεντρώους ηγέτες σε όλη την Ευρώπη, πολλοί από τους οποίους φαίνονται να αποδέχονται με μοιρολατρία την ακροδεξιά άνοδο;

Η Γαλλία πηγαίνει στις κάλπες τον Απρίλιο, ενώ κυβερνήσεις στην Ιταλία, την Ισπανία και την Πολωνία απευθύνονται στους ψηφοφόρους τους αργότερα μέσα στον επόμενο χρόνο, όπως και η Ελλάδα.

Ο Ολλανδός πολιτικός επιστήμονας Κας Μούντε επισημαίνει στον Guardian ότι οι εκλογές σε μια χώρα αποτελούν αναξιόπιστο οδηγό για το τι θα μπορούσε να συμβεί σε μια άλλη. Συγκεκριμένες συνθήκες στη Σουηδία – μεταξύ των οποίων ένα πολιτικό σκάνδαλο – μπορεί να έπληξαν την ακροδεξιά.

Ωστόσο, ο Μούντε εκτιμά ότι η κλίμακα της νίκης του AfD στη Σαξονία-Άνχαλτ ήταν “μια μαύρη μέρα για την Ευρώπη”. Με τις ακροδεξιές ιδέες να κερδίζουν συνεχώς έδαφος, προειδοποίησε τους κεντρώους πολιτικούς ότι “η σημερινή βασική μάχη είναι για τη δημοκρατία, και όχι για το κόμμα ή την εξουσία”.

Σε αυτό το πλαίσιο, η Σουηδία προσφέρει ένα χαρακτηριστικό προειδοποιητικό παράδειγμα.

Το πολιτικό κατεστημένο της είχε “κανονικοποιήσει πλήρως και εξομαλύνει” το ακροδεξιό κόμμα, σύμφωνα με τον Μούντε. “Ο εθνικισμός του κόμματος είναι κοινό στοιχείο πλέον για όλα τα μεγάλα κόμματα, έστω και σε ελαφρύτερη μορφή, από τους Μετριοπαθείς στα δεξιά έως τους Σοσιαλδημοκράτες στα αριστερά”. Παρόλα αυτά, η μείωση της υποστήριξης της ακροδεξιάς “τουλάχιστον δημιουργεί χώρο για τα κεντρώα κόμματα ώστε να επικεντρωθούν σε ζητήματα πέρα από τη μετανάστευση”, πιστεύει.

Η Αν-Κατρίν Γιούνγκαρ, καθηγήτρια πολιτικής επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Σέντερτορν στη Στοκχόλμη, είναι πεπεισμένη ότι οι Σουηδοί Δημοκράτες δεν βρίσκονται σε πορεία αποδυνάμωσης.

“Οι εκλογικές επιδόσεις ανεβοκατεβαίνουν”, λέει, αλλά η επιρροή του κόμματος στα πράγματα, θα διαρκέσει. Το πιο σημαντικό ερώτημα τώρα είναι πώς θα ανταποκριθούν τα κεντρώα κόμματα. “Εστιάζουμε υπερβολικά στα ακραία και “ριζοσπαστικά”, δεξιά κόμματα, αλλά το κλειδί για την επιρροή τους είναι τι κάνουν τα άλλα κόμματα. Γιατί τα κεντρώα κόμματα της Σουηδίας υιοθέτησαν τις πολιτικές της ακροδεξιάς; Οι Σοσιαλδημοκράτες έχουν οικειοποιηθεί τις ιδέες τους, παρόλο που αυτές αντιτίθενται στις πραγματικές ανάγκες της χώρας. Χρειαζόμαστε ικανούς, ταλαντούχους ανθρώπους που θέλουν να έρθουν και να ζήσουν εδώ, χρειαζόμαστε εργατικό δυναμικό για την υγεία και την κοινωνική πρόνοια. Ωστόσο, ο εθνικισμός φαίνεται να είναι η κυρίαρχη ιδεολογία αυτή τη στιγμή”, τόνισε η Γιούνγκαρ.

“Πώς η Σουηδία έχασε την ψυχή της και έπαψε να είναι Σουηδία”

Λίγο πριν από την ψηφοφορία, ο Μάρτιν Γκέλιν δημοσίευσε στον Guardian ένα άρθρο με τίτλο “Πώς η Σουηδία έχασε την ψυχή της και έπαψε να είναι Σουηδία”, τεκμηριώνοντας τον μετασχηματισμό της χώρας μετά το 2022.

Εκείνη τη χρονιά, τα δεξιά κόμματα “υπέγραψαν” ένα φαουστικό σύμφωνο με τους “Σουηδούς Δημοκράτες”, εξαγοράζοντας την υποστήριξή τους για να μπορούν να περνούν τα νομοσχέδιά τους ως μειοψηφική δεξιά κυβέρνηση.

Αντάλλαγμα; Αν και οι Σουηδοί Δημοκράτες δεν πήραν υπουργικούς θώκους (έμειναν εκτός επίσημου κυβερνητικού σχήματος), η συμφωνία τους έδωσε πρωτοφανή και άμεσο ρόλο στη διαμόρφωση της επίσημης κρατικής πολιτικής έστω κι αν επισφράγιζαν τα νομοθετήματα με ψήφο ανοχής και στήριξης (confidence and supply).

Η κυβέρνηση υιοθέτησε άμεσα τις σκληρές αντιμεταναστευτικές θέσεις των Σουηδών Δημοκρατών, όπως η δραστική μείωση των προσφύγων, η κατάργηση της μόνιμης άδειας διαμονής για αιτούντες άσυλο και η αυστηροποίηση των ποινών για το έγκλημα, ώστε να μπορέσει να “αντέξει”.

“Μια νέα Σουηδία έχει αναδυθεί, σκληρή και ψυχρή για τους μετανάστες”, έγραψε ο Γκέλιν, με τις ξενοφοβικές και εθνοεθνικιστικές ιδέες “να είναι τώρα ενσωματωμένες στην πολιτική κεντρική γραμμή”.

Ιδιαίτερα εντυπωσιακό ήταν το γεγονός ότι οι Σοσιαλδημοκράτες της Άντερσον, μιμούμενοι τους ακραίους Δανούς ομολόγους τους, είχαν υιοθετήσει τα αφηγήματα της ακροδεξιάς για το έγκλημα και τη μετανάστευση.

Θα αντλήσουν τώρα διδάγματα από τη χειρότερη εκλογική τους επίδοση σε περισσότερα από 100 χρόνια; Θα υιοθετήσουν μια ατζέντα που δεν περιλαμβάνει την απέλαση νηπίων στο Ιράν, ατόμων με άνοια στο Ηνωμένο Βασίλειο ή τον εγκλεισμό 14χρονων; Η Γιούνγκαρ παραμένει σκεπτική.

“Όσον αφορά τη σύνδεση εγκλήματος και μετανάστευσης, αυτό είναι πλέον το νέο κανονικό”, είπε. “Οι Σοσιαλδημοκράτες δεν θα ακολουθήσουν πιο φιλελεύθερες πολιτικές”. Ο Μούντε, ωστόσο, πιστεύει ότι το πολιτικό κέντρο στη Σουηδία έχει τη δυνατότητα να διατυπώσει μια σαφή εναλλακτική απέναντι στην ακροδεξιά.

Στις εκλογές αυτής της εβδομάδας, η Αριστερά και οι Πράσινοι τα πήγαν σημαντικά καλύτερα μεταξύ των νέων ψηφοφόρων. “Αυτό αντικατοπτρίζει μια τάση που παρατηρούμε σε όλη την Ευρώπη: οι νέοι προτιμούν τα πιο ανοιχτά, αριστερά κόμματα από τα κεντροαριστερά”, εξήγησε. Στη Γερμανία, εντωμεταξύ, το εντυπωσιακό ήταν πώς το AfD διπλασίασε το ποσοστό του στο 44% – με ένα πρόγραμμα που η Κονστάντσε Στέλτσενμύλερ στους FT αποκάλεσε “εκπληκτικά κακόβουλο”.

Δύο ακόμη περιφερειακές εκλογές την ίδια Κυριακή, στο Βερολίνο και στη Μεκλεμβούργο – Δυτική Πομερανία, παρακολουθήθηκαν στενά – μεταξύ άλλων και από Αμερικανούς υποστηρικτές του AfD, όπως ο Ίλον Μασκ. Το Κρατίδιο αυτό εμφανίζει οικονομικές και δημογραφικές συνθήκες συγκρίσιμες με εκείνες της Σαξονίας-Άνχαλτ.

Για όσους δυσκολεύονται να κατανοήσουν γιατί το AfD ασκεί τόση έλξη στην ανατολική Γερμανία, το δοκίμιο της Carolin Würfel πρόσφερε μια πρωτότυπη οπτική.

Γεννημένη στην πρώην Ανατολική Γερμανία, η Würfel υποστηρίζει ότι πολλοί ψηφοφόροι εκεί δεν γνωρίζουν – ούτε ενδιαφέρονται πραγματικά – για τις λεπτομερείς πολιτικές του κόμματος. Το AfD είχε αξιοποιήσει μια κληρονομιά παραπόνων για τις οικονομικές επιπτώσεις της επανένωσης της δεκαετία του 1990. “Χωριά και μικρές πόλεις που είχαν αδειάσει από κόσμο άκουσαν ξαφνικά κάποιον να τους λέει: “έχετε σημασία”. Όλοι οι άλλοι μπορεί να σας έχουν εγκαταλείψει, αλλά εμείς, το AfD, νοιαζόμαστε”.

Το AfD δεν θα βελτιώσει τη ζωή στην ανατολική Γερμανία, έγραψε η Würfel, “αλλά αυτό δεν ήταν ποτέ το ζητούμενο”. Όπως και στη Σουηδία, το πολιτικό κέντρο στη Γερμανία βρίσκεται απέναντι σε ένα χρονικό περιθώριο που εξαντλείται ώστε να καταφέρει να προσφέρει μια αξιόπιστη δημοκρατική εναλλακτική.

Όπως έγραψε ο Florian Ranft του think tank Das Progressive Zentrum: “Το να περιμένει κανείς να αποτύχει το AfD δεν αποτελεί στρατηγική”.