Πώς ο πλούτος του τρισεκατομμυριούχου Μασκ χτίστηκε πάνω σε κρατικό χρήμα

Ο Ίλον Μασκ έχει πολλούς να ευχαριστήσει για το γεγονός ότι έγινε ο πρώτος τρισεκατομμυριούχος στον κόσμο — τους μηχανικούς των εταιρειών του που πέτυχαν τεχνολογικές καινοτομίες, τους επενδυτές της Wall Street που ήταν πρόθυμοι να τον χρηματοδοτήσουν γενναιόδωρα παρά τα αμφιλεγόμενα οικονομικά στοιχεία των επιχειρήσεών του, αλλά πάνω απ’ όλα τους Αμερικανούς φορολογουμένους και τους κυβερνητικούς φορείς χάραξης πολιτικής.

«Η Tesla και η SpaceX δεν θα υπήρχαν χωρίς την κυβέρνηση», λέει χαρακτηριστικά στο CNN ο Ρος Γκέρμπερ, διευθύνων σύμβουλος της επενδυτικής εταιρείας Gerber Kawasaki και από τους πρώτους επενδυτές της Tesla.

Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση χορήγησε στη SpaceX επιχορηγήσεις αξίας άνω των 500 εκατομμυρίων δολαρίων στα πρώτα χρόνια της λειτουργίας της. Και αυτά τα 500 εκατομμύρια δολάρια αποτελούν μόνο ένα μικρό μέρος όσων έλαβε η Tesla μέσω κρατικών επιχορηγήσεων, δανείων, συμβάσεων και ρυθμιστικών πολιτικών.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η επιτυχία της SpaceX και η χρηματιστηριακή αποτίμηση της Tesla, που ανέρχεται περίπου στο 1,5 τρισεκατομμύριο δολάρια, οφείλονται αποκλειστικά στις ομοσπονδιακές δαπάνες. Ωστόσο, και οι δύο εταιρείες βρέθηκαν σε εξαιρετικά επισφαλή θέση στα πρώτα τους βήματα, πριν λάβουν κρατικές ενισχύσεις που χρηματοδοτήθηκαν από τους φορολογουμένους.

Η αρχική χρηματοδότηση έδωσε ώθηση στην SpaceX

Το ερώτημα για το πόσο από την προσωπική περιουσία του Μασκ, που αγγίζει το 1 τρισεκατομμύριο δολάρια, προέρχεται ουσιαστικά από το κράτος δεν είναι τόσο απλό όσο ακούγεται. Σύμφωνα με ορισμένα κριτήρια, μόνο ένα μικρό μέρος του πλούτου του οφείλεται στα χρήματα των φορολογουμένων. Οι εταιρείες του έχουν λάβει «μόλις» δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια μέσω κρατικών συμβάσεων και προγραμμάτων.

Όμως δεν έχει σημασία μόνο το ύψος των χρημάτων που έλαβαν — καθοριστικό είναι και το πότε τα έλαβαν.

Η πρώτη μεγάλη χρηματοδοτική ώθηση για τη SpaceX ήρθε το 2006, όταν η NASA της χορήγησε επιχορήγηση ύψους 278 εκατομμυρίων δολαρίων για την ανάπτυξη του πυραυλικού συστήματος Falcon και της διαστημικής κάψουλας Dragon. Το πρόγραμμα των Διαστημικών Λεωφορείων (Space Shuttle) πλησίαζε στο τέλος του και οι Ηνωμένες Πολιτείες χρειάζονταν έναν νέο τρόπο μεταφοράς αστροναυτών και φορτίων προς τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό.

Ήταν η πρώτη από τις επιχορηγήσεις συνολικής αξίας άνω των 500 εκατομμυρίων δολαρίων που επρόκειτο να λάβει η SpaceX, σύμφωνα με στοιχεία της PitchBook, εταιρείας που παρακολουθεί τις αποτιμήσεις ιδιωτικών επιχειρήσεων.

«Αυτό αντιστοιχούσε περίπου στο μισό των κεφαλαίων που είχε συγκεντρώσει η εταιρεία μέχρι εκείνη τη στιγμή», δήλωσε ο Κέισι Ντρέιερ, επικεφαλής διαστημικής πολιτικής της Planetary Society, μιας μη κερδοσκοπικής οργάνωσης που προωθεί την εξερεύνηση του Διαστήματος, πριν από την εισαγωγή της SpaceX στο χρηματιστήριο. «Ήταν μια ιδιαίτερα σημαντική δέσμευση χρηματοδότησης εκ μέρους της NASA.»

Και παρότι η NASA έχει αποκομίσει σημαντικά οφέλη από την επιτυχία της SpaceX, καθώς δεκάδες άνθρωποι έχουν μεταφερθεί στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό με τους πυραύλους της εταιρείας, δεν ωφελήθηκε με τον ίδιο τρόπο που ωφελήθηκαν οι ιδιώτες επενδυτές της.

«Οι άνθρωποι που είχαν συνεισφέρει το άλλο μισό των κεφαλαίων εκείνης της περιόδου βρίσκονται πλέον ένα βήμα πριν γίνουν πολυδισεκατομμυριούχοι», δήλωσε ο Ντρέιερ.

Και η στήριξη της NASA δεν περιορίστηκε στις επιχορηγήσεις. Ο ίδιος ο Μασκ έχει αναγνωρίσει ότι η εταιρεία βρισκόταν σχεδόν χωρίς διαθέσιμα μετρητά στα τέλη του 2008, όταν εξασφάλισε ένα καθοριστικής σημασίας συμβόλαιο ύψους 1,6 δισεκατομμυρίων δολαρίων από την αμερικανική διαστημική υπηρεσία — μια συμφωνία που ήταν πρωτοφανής για τα δεδομένα της εποχής.

«Η πραγματικότητα είναι ότι δεν θα μπορούσαμε να είχαμε ιδρύσει τη SpaceX, ούτε να είχαμε φτάσει σε αυτό το σημείο, χωρίς τη βοήθεια της NASA», δήλωσε ο Μασκ το 2012, κατά την πρώτη εκτόξευση πυραύλου Falcon 9 της εταιρείας προς τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό (ISS).

Οι ρυθμιστικές πολιτικές κράτησαν την Tesla ζωντανή

Σε σύγκριση με τη SpaceX, η Tesla έχει λάβει σχετικά περιορισμένο ύψος κρατικών συμβάσεων στο παρελθόν. Ωστόσο, έτυχε σημαντικής κρατικής στήριξης στα πρώτα της βήματα — και μάλιστα στήριξης ζωτικής σημασίας για την επιβίωσή της.

Τον Ιανουάριο του 2010, η Tesla είχε πουλήσει λιγότερα από 2.000 αυτοκίνητα σε ολόκληρη την ιστορία της, σχεδόν όλα ηλεκτρικά οχήματα περιορισμένης απήχησης, βασισμένα σε σπορ αυτοκίνητα της Lotus, μιας σχετικά άγνωστης βρετανικής εταιρείας. Τότε η Tesla έλαβε δάνειο ύψους 465 εκατομμυρίων δολαρίων με χαμηλό επιτόκιο από το Υπουργείο Ενέργειας των ΗΠΑ, λίγους μήνες πριν από την εισαγωγή της στο χρηματιστήριο. Με αυτά τα κεφάλαια, η εταιρεία ανέπτυξε το σεντάν Tesla Model S, το πρώτο μεγάλο εμπορικό της επίτευγμα. Η Tesla εξόφλησε το δάνειο νωρίτερα από το προβλεπόμενο, χρησιμοποιώντας έσοδα από νέα έκδοση μετοχών το 2013.

Μια φορολογική πίστωση ύψους 7.500 δολαρίων για τους αγοραστές ηλεκτρικών οχημάτων (EV) επέτρεψε στην Tesla και σε άλλες αυτοκινητοβιομηχανίες να πωλούν ηλεκτρικά οχήματα αμερικανικής κατασκευής σε υψηλότερες τιμές απ’ ό,τι πιθανότατα θα επέτρεπε η αγορά υπό κανονικές συνθήκες.

Οι αγοραστές οχημάτων Tesla έλαβαν ομοσπονδιακές φορολογικές πιστώσεις συνολικής εκτιμώμενης αξίας 3,4 δισεκατομμυρίων δολαρίων, προτού το συγκεκριμένο κίνητρο καταργηθεί το 2019. Στη συνέχεια, η Tesla μείωσε τις τιμές των οχημάτων της για να διατηρήσει τη ζήτηση. Λαμβάνοντας υπόψη το μέγεθος αυτών των μειώσεων, η φορολογική πίστωση πιθανότατα επέτρεψε στην εταιρεία να αποκομίσει πάνω από 1 δισεκατομμύριο δολάρια περισσότερα από τις πωλήσεις αυτοκινήτων στις Ηνωμένες Πολιτείες απ’ ό,τι θα μπορούσε χωρίς αυτό το φορολογικό κίνητρο.

Η φορολογική πίστωση επανήλθε το 2023 στο πλαίσιο του νόμου Inflation Reduction Act της κυβέρνησης Μπάιντεν. Ωστόσο, οι Ρεπουμπλικανοί στο Κογκρέσο και η κυβέρνηση Τραμπ κατήργησαν το συγκεκριμένο κίνητρο για ολόκληρο τον κλάδο από τις 30 Σεπτεμβρίου 2025.

Ωστόσο, η σημαντικότερη οικονομική στήριξη που έλαβε η Tesla δεν προήλθε από τις φορολογικές πιστώσεις για τους αγοραστές ηλεκτρικών οχημάτων. Προήλθε από ένα κρατικό πρόγραμμα που στόχευε στη μείωση των εκπομπών άνθρακα σε ολόκληρη την αυτοκινητοβιομηχανία.

Στο πλαίσιο αυτού του ρυθμιστικού συστήματος, οι αυτοκινητοβιομηχανίες ήταν υποχρεωμένες να τηρούν συγκεκριμένα όρια εκπομπών ρύπων. Όσες δεν τα τηρούσαν, έπρεπε να αγοράζουν «πιστώσεις εκπομπών» (emissions credits) από εταιρείες που συμμορφώνονταν με τα όρια. Και η μία εταιρεία που βρισκόταν πάντοτε κάτω από τα επιτρεπόμενα όρια εκπομπών και διέθετε πιστώσεις προς πώληση ήταν η Tesla, καθώς όλα τα οχήματά της είναι ηλεκτρικά.

Αυτό σήμαινε ότι σχεδόν κάθε άλλη αυτοκινητοβιομηχανία στις Ηνωμένες Πολιτείες κατέληγε, εξαιτίας των συγκεκριμένων κανονισμών, να διοχετεύει χρήματα στα ταμεία της Tesla αγοράζοντας αυτές τις πιστώσεις.

Τα έσοδα από τις πωλήσεις πιστώσεων εκπομπών αντιστοιχούσαν σχεδόν στο 25% των συνολικών εσόδων της εταιρείας το 2008 και περίπου στο 10% των εσόδων της κατά τη διάρκεια των επόμενων πέντε ετών.

Μεταξύ του 2008 και του 2019, οι πωλήσεις αυτών των ρυθμιστικών πιστώσεων (regulatory credits) απέφεραν στην εταιρεία περισσότερα από 2 δισεκατομμύρια δολάρια.

Η Tesla ενδέχεται να μην είχε επιβιώσει χωρίς αυτά τα έσοδα — μια πραγματικότητα που ο ίδιος ο Έλον Μασκ γνωρίζει πολύ καλά.

Σε ανάρτησή του στο Twitter το 2020, ο Μασκ παραδέχθηκε ότι η Tesla βρέθηκε πολύ κοντά στο να καταθέσει αίτηση πτώχευσης ακόμη και το 2019. Ακόμη και αφού ξεπέρασε εκείνον τον κίνδυνο, η εταιρεία δεν κατάφερε να εμφανίσει κέρδη χωρίς τη βοήθεια των εσόδων από την πώληση πιστώσεων εκπομπών παρά μόλις το 2021.

Από το 2019 και μετά, οι πωλήσεις ρυθμιστικών πιστώσεων (regulatory credits) απέφεραν στην Tesla επιπλέον 12,3 δισεκατομμύρια δολάρια, με σχεδόν ολόκληρο αυτό το ποσό να μετατρέπεται άμεσα σε καθαρά κέρδη για την εταιρεία.

Ωστόσο, αυτή η πηγή εσόδων είναι πιθανό να εκλείψει στο μέλλον, καθώς οι Ρεπουμπλικανοί στο Κογκρέσο έχουν ουσιαστικά καταργήσει το σχετικό πρόγραμμα.

Ωστόσο, η αξία της Tesla πλέον δεν συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με τα αυτοκίνητά της. Αντίθετα, η τιμή της μετοχής της βασίζεται στην υπόσχεση του Μασκ ότι η εταιρεία σύντομα θα προσφέρει σε ευρεία κλίμακα αυτόνομα «ρομποταξί» (robotaxis) και ανθρωποειδή ρομπότ — μια υπόσχεση που επιδιώκει να υλοποιήσει εδώ και χρόνια, χωρίς μέχρι σήμερα ουσιαστικά αποτελέσματα.

Η πίστη της Wall Street στον Μασκ αποτελεί τον βασικό λόγο για τον οποίο η περιουσία του έχει φτάσει σε επίπεδα που μέχρι πρότινος θεωρούνταν αδιανόητα — τουλάχιστον προς το παρόν, όσο οι μετοχές των εταιρειών του διατηρούνται στα σημερινά περίπου επίπεδα. Όμως αυτή η εμπιστοσύνη οικοδομήθηκε επειδή, στα πρώτα στάδια των επιχειρήσεών του, όταν είχε τη μεγαλύτερη ανάγκη από οικονομική στήριξη, ήταν η αμερικανική κυβέρνηση — και όχι η Wall Street — που του παρείχε τη βοήθεια που χρειαζόταν.

«Αποδείχθηκε ότι ήταν σαφώς προς όφελος της κυβέρνησης, της Αμερικής και της κοινωνίας το γεγονός ότι αυτές οι εταιρείες υπάρχουν, επομένως δεν μετανιώνω που το κράτος του έδωσε αυτά τα χρήματα», δήλωσε ο Γκέρμπερ, ένας από τους πρώτους επενδυτές της Tesla, ο οποίος σήμερα ασκεί έντονη κριτική στον Μασκ. «Το λάθος που έκανε η κυβέρνηση είναι ότι θα έπρεπε να είχε αποκτήσει συμμετοχικό μερίδιο στις εταιρείες του.»