ΑΠΟ ΤΟΥΣ “ΠΡΟΓΟΝΟΥΣ” ΣΤΟΝ ΓΙΩΡΓΟ ΛΟΥΚΟ: Η ΑΘΗΝΑ ΘΥΜΑΤΑΙ ΣΤΗΝ ΠΕΙΡΑΙΩΣ 260
Δύο σημαντικοί δημιουργοί, δύο διαφορετικές κινηματογραφικές διαδρομές και μια κοινή αναμέτρηση με το παρελθόν. Η Εύα Στεφανή και ο Ηλίας Γιαννακάκης μιλούν στο NEWS 24/7 για τους ανθρώπους, τις απώλειες και τις μνήμες που αρνούνται να ξεχαστούν, με αφορμή τις προβολές των ντοκιμαντέρ τους στην Πειραιώς 260.
Η επίσημη Ιστορία έχει τους δικούς της μηχανισμούς καταγραφής, τις ημερομηνίες, τα ονόματα και τα γεγονότα που θεωρεί καθοριστικά, υπάρχει όμως και μια άλλη, λιγότερο θορυβώδης ιστορία, φτιαγμένη από ανθρώπινες συναντήσεις, φευγαλέες χειρονομίες, προσωπικές ματαιώσεις, καλλιτεχνικές επαναστάσεις και ανεπίδοτες υποσχέσεις, που συχνά επιβιώνει μόνο επειδή κάποιος είχε την επιμονή, ή ίσως την προνοητικότητα, να στρέψει προς το μέρος της μια κάμερα.
H σχέση του κινηματογράφου με τη μνήμη, την απώλεια και την ανάγκη να κατανοήσουμε εκ των υστέρων όσα μας διαμόρφωσαν βρίσκεται στον πυρήνα δύο ιδιαίτερων ντοκιμαντέρ που επιστρέφουν στην Πειραιώς 260, στο πλαίσιο της ενότητας «Φθινόπωρο – ΑΠΟΗΧΟΙ» του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου.
Οι «Πρόγονοι» της Εύας Στεφανή, που προβάλλονται στις 21 Νοεμβρίου, και το «2005-2015. Στα χρόνια του Λούκου» του Ηλία Γιαννακάκη, που ακολουθεί στις 28 Νοεμβρίου, αποτελούν δύο διαφορετικές κινηματογραφικές χειρονομίες απέναντι στον χρόνο.
Η πρώτη αναζητά μέσα σε τριάντα χρόνια κινηματογραφημένων στιγμών τις αδιόρατες συγγένειες που συνδέουν τους ανθρώπους, τις μνήμες και τις απουσίες τους. Η δεύτερη επιστρέφει σε μια δεκαετία που αναδιαμόρφωσε τον πολιτιστικό χάρτη της Αθήνας, επιχειρώντας να αποτυπώσει τη δημιουργική παρακαταθήκη αλλά και την προσωπική περιπέτεια του Γιώργου Λούκου.
Εκ πρώτης όψεως, οι δύο ταινίες μοιάζουν να κινούνται σε διαφορετικές κατευθύνσεις. Η μία είναι βαθιά προσωπική, αποσπασματική, σχεδόν υπαρξιακή. Η άλλη αναμετριέται με ένα συγκεκριμένο ιστορικό και πολιτιστικό κεφάλαιο, με τις τομές και τις αντιφάσεις του. Και οι δύο ωστόσο γεννιούνται από την ίδια ουσιαστική ανάγκη: να κοιτάξουμε ξανά εκεί όπου κάποτε βρεθήκαμε, όχι για να κατασκευάσουμε ένα εξιδανικευμένο παρελθόν, αλλά για να αναγνωρίσουμε όσα από εκείνο εξακολουθούν να μας καθορίζουν.
Πρόγονοι
Σάββατο 21 Νοεμβρίου 2026, ώρα 20:00. Διάρκεια: 80 λεπτά
Στους «Προγόνους», η Εύα Στεφανή επιστρέφει σε υλικό που κινηματογράφησε από το 1995 έως το 2025, ανασύροντας από το προσωπικό της αρχείο πρόσωπα, φωνές και στιγμές που δεν υπακούουν σε κάποια συμβατική αφηγηματική λογική, συγκροτούν όμως έναν παράξενα συνεκτικό κόσμο, στον οποίο η μνήμη λειτουργεί περισσότερο συνειρμικά παρά χρονολογικά.
Ένας πρώην παλαιστής στις Σέρρες, ένας ταξιτζής που παίζει μπαγλαμά ενώ οδηγεί, δύο ηλικιωμένες γυναίκες που ξεφυλλίζουν φωτογραφίες από τα παιδικά τους χρόνια, η Δήμητρα του θρυλικού οίκου ανοχής «Έλλη», ο Λάκης Παπαστάθης, ο Ε.Χ. Γονατάς, η Όλια Λαζαρίδου, ο Διονύσης Σαββόπουλος λίγο πριν από την τελευταία του συναυλία στην Αθήνα.
Εικόνα από τους Προγόνους της Εύας Στεφανή
Άνθρωποι που δεν θα συναντιούνταν απαραίτητα ποτέ μεταξύ τους συνυπάρχουν σε ένα κινηματογραφικό σύμπαν όπου οι διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στο σπουδαίο και το ασήμαντο, στο οικείο και το ανοίκειο, στην προσωπική μνήμη και τη συλλογική εμπειρία μοιάζουν να χάνουν τη σημασία τους.
Η Εύα Στεφανή στους «Προγόνους» συνθέτει ένα κινηματογραφικό μωσαϊκό από στιγμές που κατέγραψε μέσα σε τριάντα χρόνια. Άνθρωποι διάσημοι και άγνωστοι, μοναχικές υπάρξεις, καλλιτέχνες, καθημερινές χειρονομίες που διαφορετικά θα χάνονταν στον χρόνο. Τι την έκανε να επιστρέψει τώρα σε αυτό το υλικό; Και τελικά, τι ανακάλυψε για τον εαυτό της και για την Ελλάδα κοιτάζοντας ξανά αυτές τις εικόνες;
“Ήταν μια ευκαιρία να συναντήσω όλες αυτές τις φωνές που κατοικούν μέσα μου και να τις ξαναθυμηθώ. Έψαξα σε ρετάλια ταινιών στο υπόγειο του σπιτιού μου και ξαναβρήκα εικόνες και ήχους από ανθρώπους που με διαμόρφωσαν.
Ετερόκλητα υλικά, όπως μια βραδινή συνομιλία με ένα ταξιτζή μέχρι που μένει ακόμα χαραγμένη στο νου μου μέχρι συζητήσεις με αγαπημένους δασκάλους, ποιητές, τον πατέρα μου. Κοιτάω από κοντά τώρα αυτό το ακατέργαστο κουβάρι που ονομάζω εαυτό και που κάθε μέρα παιδεύομαι να αγνοήσω” απαντά.
Η επίσημη Ιστορία καταγράφει τα μεγάλα γεγονότα και τους πρωταγωνιστές τους. Εσείς στρέφετε επίμονα την κάμερά σας σε ανθρώπους που συνήθως παραμένουν αόρατοι. Μήπως τελικά η αληθινή ιστορία μιας χώρας βρίσκεται περισσότερο σε αυτές τις μικρές, φαινομενικά ασήμαντες ζωές παρά σε όσα επιλέγουμε συλλογικά να θυμόμαστε;
Δεν υπάρχουν αόρατοι άνθρωποι, αλλά ιστορίες ανθρώπων που βυθίζονται στη λήθη. Το να κοιτάς πίσω είναι επώδυνο και ανακουφιστικό μαζί . Νομίζω ότι σπάνια είναι μόνο το ένα ή μόνο το άλλο.
Η παιδική ηλικία, που συνδέεται με την χαρά και την ανεμελιά είναι εκ των πραγμάτων και τραυματική. Κάτι φαινομενικά ασήμαντο, μια χειρονομία, μία επαναλαμβανόμενη συμπεριφορά, μπορεί να είναι πληγή για ένα παιδί ενώ για ένα άλλο να μην είναι. Το πώς αφουγκραζόμαστε το παρελθόν, τα οικογενειακά μυστικά και το πώς αυτά εγγράφονται στον ψυχισμό μας είναι ένα αίνιγμα.
Στην ταινία υπάρχει και μια πολύ προσωπική στιγμή: ρωτάτε τον πατέρα σας αν υπάρχει ψυχή. Είναι μια ερώτηση που μοιάζει να συνοψίζει ολόκληρη την αναζήτησή σας. Τι σημαίνουν τελικά για εσάς οι «Πρόγονοι»;
Θυμάμαι ότι όταν ήμουν επτά χρονών χτύπαγα το κεφάλι μου στον τοίχο γιατί οι γονείς μου, που ήταν άθεοι, μου είχαν πει ότι μετά τον θάνατο δεν υπάρχει τίποτα. Αυτή η έννοια του «τίποτα», με καταδιώκει συνεχώς και προσπαθώ να νοηματοδοτήσω τη ζωή με διάφορους τρόπους. Ένας από αυτούς είναι να ακολουθήσω τα χνάρια του παρελθόντος της οικογένειάς μου.
Τι μεταφέρεται από γενιά σε γενιά; Πως συγγενεύω για παράδειγμα με τον παππού μου που έπασχε από μελαγχολία και αυτοκτόνησε με το που κηρύχθηκε ο Β παγκόσμιος πόλεμος; Ένας άλλος τρόπος είναι οι άνθρωποι που να συναντώ στις ταινίες μου. Τι κοινό υπάρχει ανάμεσά μας; Αυτό που με ελκύει σε εκείνες/εκείνους είναι μία βαθιά ψυχική συγγένεια, όχι μία ιδιότητα, επαγγελματική, εθνοτική ή άλλη. Δεν είναι κοινωνιολογικοί οι λόγοι που με τραβάει κάτι κοντά τους αλλά ψυχικοί. Είναι ένα ανεξιχνίαστο και συγχρόνως αδιαπραγμάτευτο αίσθημα εγγύτητας, που όταν το συναντώ λέω «Ναι, σώθηκα, δεν είμαι μόνη!».
2005-2015. Στα χρόνια του Λούκου
Σάββατο 28 Νοεμβρίου 2026, ώρα 20:00. Διάρκεια: 125 λεπτά.
Αν η Εύα Στεφανή αναζητά τους προγόνους της μέσα στις αθέατες συγγένειες του προσωπικού και συλλογικού παρελθόντος, ο Ηλίας Γιαννακάκης στρέφει το βλέμμα σε έναν άνθρωπο που κατάφερε να αλλάξει τη σχέση μιας ολόκληρης πόλης με την τέχνη.
Το ντοκιμαντέρ του «2005-2015. Στα χρόνια του Λούκου» αποτελεί μια επιστροφή στη δεκαετία κατά την οποία ο Γιώργος Λούκος μεταμόρφωσε το Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου, ανοίγοντάς το σε νέες καλλιτεχνικές γλώσσες, σε δημιουργούς που μέχρι τότε δεν είχαν βρει τον χώρο που τους αναλογούσε και σε ένα κοινό που ανακάλυπτε ξανά τη χαρά της καλλιτεχνικής συνάντησης.
Είναι δύσκολο να μιλήσει κανείς για εκείνα τα χρόνια χωρίς να αναγνωρίσει ότι η αλλαγή δεν περιορίστηκε στον προγραμματισμό ενός φεστιβάλ. Η Πειραιώς 260, ένα εγκαταλελειμμένο βιομηχανικό συγκρότημα που μετατράπηκε σε έναν από τους σημαντικότερους χώρους πολιτισμού της Αθήνας, υπήρξε ίσως το πιο χειροπιαστό σύμβολο μιας διαφορετικής αντίληψης για το τι μπορεί να είναι ένας δημόσιος πολιτιστικός θεσμός: όχι ένας μηχανισμός αναπαραγωγής του οικείου, αλλά ένας τόπος ανακάλυψης, διαλόγου, δοκιμής και δημιουργικής διακινδύνευσης.
Ο Γιαννακάκης είχε την τύχη να παρακολουθήσει από πολύ κοντά τον Γιώργο Λούκο την περίοδο 2007-2008, καταγράφοντας με την κάμερά του τόσο τη δημόσια δράση όσο και τις λιγότερο ορατές πλευρές της καθημερινότητάς του. Σχεδόν είκοσι χρόνια αργότερα, εκείνο το υλικό αποκτά μια διαφορετική βαρύτητα, καθώς η αποτίμηση της δημιουργικής παρακαταθήκης του Λούκου δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από τον τρόπο με τον οποίο ολοκληρώθηκε η θητεία του, τη δικαστική περιπέτεια που ακολούθησε και την αθώωσή του το 2023.
Η ταινία επιστρέφει τώρα στην Πειραιώς 260 σε μια πληρέστερη, οριστική εκδοχή, η οποία περιλαμβάνει και την κινηματογραφημένη παρουσία του ίδιου του Λούκου στην προβολή της 13ης Ιουνίου. Μια επιστροφή με ιδιαίτερο συμβολισμό, καθώς ο άνθρωπος που συνέδεσε το όνομά του με τη δημιουργία αυτού του χώρου γίνεται ξανά μέρος της ιστορίας που ο χώρος αφηγείται.
Ο Γιώργος Λούκος άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο η Αθήνα αντιλαμβανόταν τον σύγχρονο πολιτισμό και τη θέση της στον διεθνή καλλιτεχνικό χάρτη. Εσείς τον παρακολουθήσατε με την κάμερά σας την εποχή που αυτή η αλλαγή συντελούνταν. Τι είχε τελικά αυτός ο άνθρωπος που δεν είχαν οι προκάτοχοί του; Και γιατί, είκοσι χρόνια μετά, εξακολουθούμε να μιλάμε για την «εποχή Λούκου»;
“Προφανώς δεν μπορούμε να τσουβαλιάσουμε τους προκάτοχους του Γιώργου Λούκου στην κεφαλή του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου. Υπήρξαν – σε κάποιες περιπτώσεις – εξέχουσες φυσιογνωμίες.
Είναι όμως σαφές ότι τα όρια δράσης τους ήταν περιορισμένα. Ο οργανισμός ανήκε στον ΕΟΤ ή στο μετέπειτα Υπουργείο Τουρισμού, απευθυνόταν συνεπώς στους τουρίστες και σε όσους ντόπιους ήθελαν να αλλάξουν λίγο τον αέρα τους αντί να δουν μία επιθεώρηση. Αυτή ήταν η γενική αντιμετώπιση, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν υπήρξαν κάποιες μνημειώδεις παραστάσεις θεάτρου και χορού ή αντίστοιχες συναυλίες και ρεσιτάλ κλασικής μουσικής, μεταξύ 1955-2005.
Ο Γιώργος Λούκος ανέλαβε τη θέση του στην ιδανικότερη συγκυρία, ένα χρόνο μετά τους Ολυμπιακούς αγώνες του 2004. Σημαίνουσες καλλιτεχνικές προσωπικότητες, όπως ο Δημήτρης Παπαϊωάννου και ο Γιώργος Κουμεντάκης τον πρότειναν στην τότε κυβέρνηση Κώστα Καραμανλή, γνωρίζοντας από πρώτο χέρι πόσο σημαντική ήταν η γνώση που είχε κατακτήσει μέσα στα χρόνια, η εμπειρία του ως επικεφαλής διεθνών φεστιβάλ αλλά και η αγάπη του για την τέχνη.
Ταυτόχρονα, την περίοδο που εκείνος ανέλαβε, το Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου πέρασε στην ευθύνη του Υπουργείου Πολιτισμού, όπως ήταν φυσιολογικό. Όντας ο άνθρωπος που ήταν, με την αίγλη που κουβαλούσε, άλλαξε τα πάντα χωρίς διάθεση πρόκλησης. Δεν είναι τυχαίο ότι ο τίτλος του καλλιτεχνικού διευθυντή στο Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου, καθιερώθηκε όταν ανέλαβε εκείνος την ευθύνη.
Είχα την ευκαιρία να τον ζήσω από πολύ κοντά όταν τον κινηματογραφούσα επί ένα χρόνο, το 2007 και το 2008, ακολουθώντας τον μέχρι τη βάση του, τη Λιόν, στη Γαλλία” απαντά ο Ηλίας Γιαννακάκης.
Και συνεχίζει: ¨”Μου μιλούσε ελεύθερα στην κάμερα και ήμουν αυτόπτης μάρτυρας όταν έκλεισε το τηλέφωνο σε βουλευτές, υπουργούς, ακόμα και ανώτερους δημόσιους λειτουργούς, που του ζητούσαν ρουσφέτια για να εντάξει στο Φεστιβάλ καλλιτέχνες, ομάδες και ορχήστρες από τις εκλογικές τους περιφέρειες.
Με το προσωπικό του κύρος έφερε τους κορυφαίους και τις κορυφαίες εκπροσώπους της τέχνης από όλο τον κόσμο, ενώ έδωσε γενναιόδωρα χώρο στους ταλαντούχους νέους και τους επί χρόνια αποκλεισμένους από την εγχώρια καλλιτεχνική πραγματικότητα. Επέβαλε την αξιοκρατία δηλαδή. Λέξη άγνωστη στην Ελλάδα, μέχρι σήμερα. Και φυσικά δημιούργησε εκ του μηδενός ένα πολιτιστικό τοπόσημο. Την Πειραιώς 260. Εκπαιδεύοντας τους καλλιτέχνες και διαμορφώνοντας ένα καινούριο κοινό φιλότεχνων. Ήταν προσιτός, ακομπλεξάριστος, έτοιμος να ακούσει τους πάντες αλλά και να σπάσει, όπως και έπραξε, όλα τα στεγανά.
Γι’ αυτό τον λόγο τον μνημονεύουμε και θα τον μνημονεύουμε για πάντα. Γιατί πρόσφερε ένα ιδεώδες μοντέλο άσκησης πολιτιστικής διεύθυνσης”.
Η απομάκρυνση του Γιώργου Λούκου το 2015 υπήρξε ένα εξαιρετικά φορτισμένο κεφάλαιο της πολιτιστικής μας ιστορίας, ενώ ακολούθησε μια μακρά δικαστική περιπέτεια που κατέληξε στην αθώωσή του το 2023. Πώς προσεγγίζετε κινηματογραφικά αυτή την αντίφαση, ανάμεσα σε έναν άνθρωπο που μεταμόρφωσε έναν θεσμό και στον τρόπο με τον οποίο ολοκληρώθηκε η θητεία του;
“Όπως πολλοί και πολλές ακόμα, αισθάνθηκα προδομένος, οργισμένος και αγανακτισμένος όταν ξεκίνησε η δίωξή του, στα τέλη του 2015, που οδήγησε στην ταπείνωση, διαπόμπευση και ψυχική εξόντωσή του, μέχρι την πανηγυρική και αυτονόητη αθώωσή του το καλοκαίρι του 2023.
Γι’ αυτό τον λόγο επικράτησε τόση και τέτοια συγκίνηση τη βραδιά της 13ης Ιουνίου, όταν προβλήθηκε στον χώρο Δ της Πειραιώς 260 το ντοκιμαντέρ που έκανα για τη χρυσή δεκαετία του Γιώργου Λούκου στην κεφαλή του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου. Και μάλιστα με την φυσική παρουσία του εκείνο το βράδυ, κάτι που εκτόξευσε τη συγκίνηση, λειτουργώντας ως ένα αναγκαίο για όλους μας ψυχικό ξέσπασμα. Ως ένα ευχαριστώ και μία συγγνώμη ταυτόχρονα, κι ας μην ήμασταν οι παριστάμενοι και οι παριστάμενες εκείνη τη βραδιά οι αίτιοι για τον Γολγοθά που ανέβηκε.
Στην επαναληπτική προβολή του ντοκιμαντέρ, στην οριστική του πλέον μορφή, που θα πραγματοποιηθεί στις 28 Νοεμβρίου στην Πειραιώς 260, θα δούμε μία σημαντικά συμπληρωμένη και οπωσδήποτε πληρέστερη εκδοχή. Πρωτίστως, η ταινία ολοκληρώνεται με την άκρως συγκινητική παρουσία του ίδιου του Γιώργου Λούκου, όπως την καταγράψαμε κινηματογραφικά τη βραδιά της 13ης Ιουνίου.
Επίσης, πέρα από τη συμμετοχή ομιλητών και ομιλητριών που έλειψαν από την πρώτη εκδοχή της ταινίας, παρουσιάζεται – στο τελευταίο μέρος της ταινίας – πολύ πιο συστηματικά και τεκμηριωμένα η διαδικασία που οδήγησε στην δικαστική περιπέτεια του Γιώργου Λούκου. Κρατώντας όμως, όπως και στην πρώτη εκδοχή της ταινίας, τις αποστάσεις που δεν θα αφήσουν το ντοκιμαντέρ να γίνει πολιτικό ή δικαστικό θρίλερ και να παραδοθεί στον θυμό, αν και καταγράφεται απολύτως το έντονο συναίσθημα όσων μιλούν για εκείνα τα χρόνια”.
Η Πειραιώς 260, που ο Λούκος μετέτρεψε από ένα εγκαταλελειμμένο εργοστάσιο σε ζωντανό πολιτιστικό τοπόσημο, συμπληρώνει είκοσι χρόνια. Κοιτάζοντας σήμερα εκείνη τη δεκαετία, τι θεωρείτε ότι διασώθηκε από το όραμά του και τι χάθηκε στην πορεία; Και επίσης,: αν εμφανιζόταν σήμερα ένας νέος Γιώργος Λούκος, με την ίδια τόλμη και την ίδια διάθεση να ανατρέψει τα καθιερωμένα, θα του δίναμε πραγματικά χώρο να δημιουργήσει;
“Αυτό που χάθηκε είναι η ευκαιρία να ολοκληρώσει ομαλά το έργο του, προωθώντας μία σειρά από καινοτομίες που είχε κατά νου και συνδέονταν με την αξιοποίηση της Πειραιώς 260 όλο τον χρόνο και όχι μόνο το καλοκαίρι αλλά επίσης και την ανάδειξη ακόμα περισσότερων χώρων σε όλη την πόλη.
Αυτό που χάσαμε είναι επίσης ο αυτοσεβασμός μας, ως πολίτες, όταν έλαβε χώρα η άθλια διαπόμπευση ενός ανθρώπου όπως ο Γιώργος Λούκος, που κανονικά θα έπρεπε να του έχουν αποδοθεί όλες οι τιμές που υπάρχουν.
Αυτό που μένει είναι ασφαλώς η κληρονομιά του. Το βλέπουμε στους και στις διαδόχους του στην καλλιτεχνική διεύθυνση του φεστιβάλ, που ακολούθησαν και ακολουθούν τα βήματά του, προβάλλοντας φυσικά το δικό τους όραμα.
Πιστεύω όμως ότι το ίχνος που άφησε στη διαχείριση των πολιτιστικών γενικότερα είναι τόσο βαθύ, ώστε πολύ δύσκολα θα χαθεί στο μέλλον η κληρονομιά που άφησε.
Κάποιος σαν τον Λούκο, Έλληνας που γεννήθηκε εδώ και κουβαλούσε την Ελλάδα αλλά διαμορφώθηκε στη δυτική Ευρώπη, όντας ακομπλεξάριστος, γλυκός, προσηνής, αυστηρός όταν πρέπει και με τέτοιο πάθος και εμπειρία γύρω από τα καλλιτεχνικά δρώμενα, δύσκολα θα εμφανιστεί στο μέλλον. Και αν αυτό συμβεί όμως, δεν ξέρω ποια θα είναι η τύχη που τον ή την περιμένει”.
Πληροφορίες προβολών
«Πρόγονοι» – Εύα Στεφανή
Σάββατο 21 Νοεμβρίου 2026, ώρα 20:00. Διάρκεια: 80 λεπτά.
«2005-2015. Στα χρόνια του Λούκου» – Ηλίας Γιαννακάκης
Σάββατο 28 Νοεμβρίου 2026, ώρα 20:00. Διάρκεια: 125 λεπτά.
Χώρος: Πειραιώς 260, Χώρος Η, Ταύρος.
Εισιτήριο: 5 ευρώ ανά προβολή.
Προπώληση: more.com