ΓΙΑΒΟΡ ΓΚΑΡΝΤΕΦ: “ΑΝ Ο ΔΙΟΝΥΣΟΣ ΔΕΝ ΓΙΝΕΙ ΔΕΚΤΟΣ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ, ΘΑ ΤΗΝ ΑΝΑΤΙΝΑΞΕΙ ΑΠΟ ΜΕΣΑ”

Περισσότερα από 2.400 χρόνια μετά τη συγγραφή τους, οι Βάκχες του Ευριπίδη εξακολουθούν να προκαλούν την ίδια αμηχανία, τον ίδιο φόβο και τα ίδια αναπάντητα ερωτήματα. Είναι άραγε μια τραγωδία για τη σύγκρουση ανάμεσα στη λογική και το ένστικτο; Μια πολιτική αλληγορία για τα όρια της εξουσίας; Ένα έργο για τον φανατισμό; Ή μήπως μια σκοτεινή υπενθύμιση ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί ποτέ να αποδράσει από τα πιο άγρια και πρωτόγονα κομμάτια του εαυτού του;

Ο Ευριπίδης, στο τελευταίο και ίσως πιο αινιγματικό έργο του, δεν δίνει εύκολες απαντήσεις. Ο Διόνυσος επιστρέφει στη Θήβα για να απαιτήσει την αναγνώριση της θεϊκής του φύσης και βρίσκεται αντιμέτωπος με τον βασιλιά Πενθέα, έναν ηγεμόνα που επιχειρεί να επιβάλει την τάξη, να ελέγξει το ανορθολογικό και να εξορίσει ό,τι δεν μπορεί να κατανοήσει. Η σύγκρουση που ακολουθεί δεν είναι απλώς πολιτική ή θρησκευτική. Είναι υπαρξιακή. Και το τέλος της είναι από τα πιο σκληρά στην ιστορία του παγκόσμιου θεάτρου.

Ίσως γι’ αυτό οι Βάκχες παραμένουν ένα από τα πιο σύγχρονα έργα του αρχαίου δράματος.

Αυτό ακριβώς φαίνεται να γοήτευσε και τον Βούλγαρο σκηνοθέτη Γιάβορ Γκάρντεφ, ο οποίος παρουσιάζει το έργο στις 10 και 11 Ιουλίου στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου, σε μια μεγάλη διεθνή συμπαραγωγή του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου, του Εθνικού Θεάτρου Βουλγαρίας «Ιβάν Βάζοφ» και του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος.

Στο πλευρό του βρίσκεται ένα από τα πιο ιδιαίτερα μουσικά σχήματα της Ευρώπης, οι θρυλικοί Tiger Lillies, οι οποίοι δεν περιορίζονται στον ρόλο των μουσικών συνοδών αλλά ενσωματώνονται οργανικά στη σκηνική δράση ως σκοτεινοί ραψωδοί ενός διονυσιακού κόσμου.

Για τον Γκάρντεφ, η δύναμη των Βακχών βρίσκεται ακριβώς στην αμείλικτη φύση τους. “Με αφήνει απολιθωμένο. Δεν μπορώ να καταλάβω πώς είναι δυνατόν να υπάρχει, ούτε τι θα μπορούσε να τη δικαιολογήσει, παρόλο που αντιλαμβάνομαι πώς μπορεί κανείς να εξαγνιστεί μέσα από αυτήν. Αυτό ισχύει γενικά για την ελληνική τραγωδία. Όσο για τις Βάκχες ειδικότερα, αυτό που με ανατριχιάζει είναι η τρομακτική υποψία ότι η ζωή, πέρα από εύθραυστη και φρικτή, είναι και αναγκαστικά άδικη, για να χρησιμοποιήσω έναν όρο του Αριστοτέλη” αναφέρει χαρακτηριστικά.

Τι σημαίνει όμως για έναν Βούλγαρο σκηνοθέτη να παρουσιάζει τις Βάκχες στην Επίδαυρο; “Εξαρτάται από το πόσο συνειδητοποιημένος είναι κανείς ως προς το πλαίσιο μέσα στο οποίο εργάζεται. Μέχρι πρόσφατα, ήμουν υπερφορτωμένος από τη συνείδηση αυτού του βάρους. Σε τέτοιο βαθμό, ώστε κάποια στιγμή κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας η ίδια η αίσθηση της ευθύνης άρχισε να μετατρέπεται σε αφόρητο φορτίο.

Όπως συμβαίνει συχνά με τα άκρα, όμως, αυτή η στιγμή πέρασε. Και τώρα κουβαλώ αυτό το αφόρητο βάρος με ολοένα μεγαλύτερη ελαφρότητα. Παρότι εξακολουθώ να γνωρίζω πολύ καλά πόσες προκαταλήψεις θα χρειαστεί να υπερβώ, αναπνέω ήδη πιο ελεύθερα. Το αφόρητο βάρος μοιάζει σταδιακά να μεταμορφώνεται σε μια αφόρητη ελαφρότητα” απαντά.

Η συγκεκριμένη ανάγνωση του έργου δεν αντιμετωπίζει τον Ευριπίδη ως ένα μουσειακό έκθεμα προς αναπαλαίωση. Αντίθετα, επιχειρεί να τον επαναφέρει στο κέντρο των σημερινών αγωνιών.
“Δεν νομίζω ότι μπορείς να αναβιώσεις ένα αρχαίο κείμενο χωρίς να το φέρεις σε διάλογο με το παρόν”, υποστηρίζει ο σκηνοθέτης. “Ο ίδιος ο Ευριπίδης στις Βάκχες επιδεικνύει εξαιρετική ευαισθησία απέναντι στην παρακμή μιας ολόκληρης εποχής. Μια κατάσταση στην οποία βρισκόμαστε κι εμείς σήμερα.

Η παρατήρηση αυτή αποκτά ιδιαίτερο βάρος σε μια περίοδο κατά την οποία η Ευρώπη μοιάζει να βρίσκεται ξανά αντιμέτωπη με την άνοδο του αυταρχισμού, των εθνικισμών και της πολιτικής πόλωσης. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Γκάρντεφ βλέπει τις Βάκχες ως ένα βαθιά πολιτικό έργο.

«Στοχάζεται πάνω στα όρια της εξουσίας, στα όρια της δημοκρατίας και στα όρια του ίδιου του πολιτισμού», σημειώνει. «Αλλά δεν είναι μόνο αυτό. Κατεβαίνει βαθιά στα σκοτεινά, άγρια και πρωτόγονα βάθη της ανθρώπινης φύσης και δείχνει πως ακόμη και μέσα σε μια πολιτισμένη κοινωνία οι ορμές και τα πάθη ενός αδάμαστου χάους συνεχίζουν να μαίνονται».

“Τη στιγμή που οι τεκτονικές πλάκες της παγκόσμιας τάξης μετακινούνται με τον βρόντο του Βρόμιου, οι Βάκχες δεν αποτελούν απλώς ένα σημαντικό κομμάτι πολιτιστικής κληρονομιάς. Είναι ένα έργο εξαιρετικά επίκαιρο, απολύτως σχετικό με την εποχή μας και επείγον με τον πιο σύγχρονο τρόπο” τονίζει .

Η πιο ενδιαφέρουσα ίσως ανάγνωσή του αφορά τον ίδιο τον Διόνυσο. Όχι ως έναν εξωτικό θεό του κρασιού και της μέθης, αλλά ως μια δύναμη που δεν μπορεί να κατασταλεί χωρίς συνέπειες.
«Αν ο Διόνυσος δεν γίνει δεκτός στην πόλη, αργά ή γρήγορα θα την ανατινάξει από μέσα», λέει.
Η φράση αυτή μοιάζει να συνοψίζει ολόκληρη την ουσία της τραγωδίας. Ο Πενθέας επιχειρεί να ελέγξει το ανορθολογικό, να εξορίσει το διαφορετικό, να απαγορεύσει ό,τι δεν μπορεί να εντάξει στη λογική του τάξη. Και τελικά συντρίβεται από αυτό.

Ίσως γι’ αυτό ο Γκάρντεφ αρνείται να επιλέξει ανάμεσα στις δύο κεντρικές μορφές του έργου.
Όταν τον ρωτώ ποιον φοβάται περισσότερο σήμερα, τον Διόνυσο ή τον Πενθέα, η απάντησή του είναι αποκαλυπτική: «Για μένα είναι χαρακτήρες που γεννιούνται μέσα από ένα φαινόμενο καθρέφτη. Φοβάμαι και τους δύο μέσα μου. Εξίσου».

Η συνεργασία με τους Tiger Lillies

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η συνεργασία του με τους Tiger Lillies. Το βρετανικό συγκρότημα, γνωστό για τη σκοτεινή αισθητική του που συνδυάζει καμπαρέ, πανκ και θεατρική αφήγηση, φαίνεται να συνδέεται με έναν σχεδόν απροσδόκητο τρόπο με τον Ευριπίδη.
«Πάντα αισθανόμουν ότι η παιχνιδιάρικη διάθεσή τους, το χιούμορ τους, η κρυμμένη ευαισθησία τους και η βαθιά απαισιόδοξη θεώρησή τους για τη ζωή δημιουργούν κάτι εξαιρετικά κοντινό στον ίδιο τον Ευριπίδη», εξηγεί ο σκηνοθέτης.

Η παράσταση αποκτά παράλληλα και μια έντονη βαλκανική διάσταση μέσα από τη συνύπαρξη Ελλήνων και Βούλγαρων ηθοποιών επί σκηνής.

Για τον Γκάρντεφ, αυτή η συνάντηση ξεπερνά τα όρια μιας απλής καλλιτεχνικής συνεργασίας. «Πάντα με ενδιέφερε να διερευνήσω αν εξακολουθούν να υπάρχουν στα Βαλκάνια κατάλοιπα τραυμάτων, προκαταλήψεων ή αισθημάτων πολιτισμικής ανωτερότητας απέναντι στον άλλον. Και κάθε φορά που δεν τα συναντώ, γίνομαι αισιόδοξος για το μέλλον της περιοχής μας».

Στη συγκεκριμένη παραγωγή, όπως λέει, βρήκε κάθε λόγο να αισθάνεται αισιοδοξία.
Κι όμως, παρά τη σκοτεινή ατμόσφαιρα που περιβάλλει το έργο, ίσως η πιο χαρακτηριστική φράση της συζήτησής μας να είναι εκείνη με την οποία περιγράφει τον ίδιο τον Διόνυσο στον σύγχρονο κόσμο.

Αν εμφανιζόταν σήμερα σε μια ευρωπαϊκή πρωτεύουσα, τι μορφή θα έπαιρνε για να προκαλέσει τον μεγαλύτερο φόβο;
Η απάντηση του Γιάβορ Γκάρντεφ είναι λακωνική:
«Αναμορφική. Όπως πάντα».

Ίσως γιατί ο Διόνυσος δεν εμφανίζεται ποτέ με το πρόσωπο που περιμένουμε. Και ίσως γι’ αυτό οι Βάκχες εξακολουθούν να μας αφορούν τόσο βαθιά. Γιατί μας θυμίζουν ότι οι μεγαλύτεροι φόβοι μιας κοινωνίας δεν έρχονται απ’ έξω. Γεννιούνται μέσα της.

 

ΒΑΚΧΕΣ

Με την ειδική συμμετοχή των The Tiger Lillies
Μετάφραση στα Αγγλικά: Robin Robertson
Μετάφραση στα Νέα Ελληνικά (Υπέρτιτλοι): Θεόδωρος Στεφανόπουλος
Μετάφραση στα Βουλγαρικά (Υπέρτιτλοι): Doroteya Tabakova
Θεατρική διασκευή: Ιωάννα Ρεμεδιάκη και Javor Gardev
Ιδέα και σκηνοθεσία: Javor Gardev
Μουσική και στίχοι Ραψωδιών: Martyn Jacques (Copyright and publishing
Misery Guts Music Ltd., 2026)
Σκηνικά: Nikola Toromanov
Κοστούμια: Ηλένια Δουλαδίρη
Χορογραφία: Uršula Teržan
Φωνητική διδασκαλία Χορού: Kalin Nikolov
Σχεδιασμός φωτισμών:Στέλλα Κάλτσου

Ραψωδοί (The Tiger Lillies)
Μεσαίος — Martyn Jacques
Aιθέριος — Adrian Stout
Χθόνιος — Budi Butenop

Διανομή

Διόνυσος — Leonid Yovchev
Κάδμος — Αλέξανδρος Μυλωνάς
Τειρεσίας — Samuel Finzi
Αγαύη — Λουκία Μιχαλοπούλου
Πενθέας — Mιχαήλ Ταμπακάκης
Υπηρέτης — Ivan Nikolov
Πρώτος Αγγελιαφόρος — Ivan Yurukov
Δεύτερος Αγγελιαφόρος — Martin Dimitrov

Χορός των Βακχών —Νεφέλη Ανθοπούλου, Aλεξάνδα Γαϊδατζή, Ξένια Γραμματικού, Ευθυμία Δανιηλίδου, Ζωή Ευθυμίου, Ελένη Θυμιοπούλου, Αγγελική Κιντώνη, Πολυξένη Σπυροπούλου, Δανάη Σταματοπούλου, Nadya Keranova, Kremena Slavcheva, Alexandra Svilenova