ΕΣΥ ΠΟΣΟ ΚΑΙΡΟ ΕΧΕΙΣ ΝΑ ΠΑΣ ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΚΥΚΛΑΔΙΚΗΣ ΤΕΧΝΗΣ;

Τα κυκλαδικά ειδώλια συγκεντρώνουν τον θαυμασμό του σύγχρονου επισκέπτη και δίχως αμφιβολία πρόκειται για αριστουργήματα.

Αυτό που λίγοι γνωρίζουν είναι ότι, όταν πρωτοανακαλύφθηκαν αντιμετωπίστηκαν ως “βάρβαρα, άσχημα και πρωτόγνωρα”. Απείχαν βλέπετε παρασάγγας από τα πρότυπα ομορφιάς της κλασικής εποχής.

Η αξία τους αποκαταστάθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα και σταδιακά επανασυστήθηκαν στο κοινό ως αντικείμενα τέχνης, και μάλιστα υψηλής αισθητικής. Η επαναφορά τους, ωστόσο, σήμανε και την εκτίναξη της αρχαιοκαπηλείας

Οι Κυκλάδες βρέθηκαν αντιμέτωπες με ένα όργιο λαθρανασκαφών, ιδιαίτερα τις δεκαετίες του ’50 και του ’60, και ένας πολύτιμος θησαυρός αποσπάστηκε από το φυσικό του περιβάλλον, δυσκολεύοντας έτσι το έργο αρχαιολόγων και μελετητών και πληγώνοντας ανεπανόρθωτα τον τόπο.

Στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης φιλοξενούνται σήμερα περίπου 3.000 αντικείμενα του Πρωτοκυκλαδικού Πολιτισμού, και αξίζουν την προσοχή μας, καθώς μιλάμε για έναν πολιτισμό, που αν και άνθισε την 3η χιλιετία π.Χ., μέχρι και σήμερα προσπαθούμε να τον αποκωδικοποιήσουμε.

Βέβαια, στο “Mέγαρο Σταθάτου”, στο επιβλητικό νεοκλασικό του Τσίλλερ, στη συμβολή Βασ. Σοφίας και Ηροδότου, που παρακολουθεί αγέρωχο εδώ και 131 χρόνια την Αθήνα, δεν θα βρει κανείς μόνο θραύσματα του αινιγματικού πολιτισμού των Κυκλάδων αλλά και θαυμαστά αντικείμενα της αρχαίας ελληνικής τέχνης, που καλύπτουν μια μακρά χρονική περίοδο, από τη 2η χιλιετία π.Χ. έως και τον 4ο αιώνα μ.Χ., προσφέροντας στον επισκέπτη μια ολοκληρωμένη εμπειρία.

ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΕΠΙΣΚΕΦΤΕΙ ΚΑΝΕΙΣ ΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΚΥΚΛΑΔΙΚΗΣ ΤΕΧΝΗΣ

Για τον θαυμαστό και μυστηριώδη πολιτισμό των Κυκλαδιτών

Οι Κυκλάδες αποκόπηκαν από την ηπειρωτική Ελλάδα πριν από περίπου 2 εκατ. χρόνια και εξελίχθηκαν στη σημερινή τους μορφή πριν από περίπου 10.000 χρόνια.

Λέγεται πως πήραν το όνομά τους από τη λέξη “κύκλος”, γιατί διαμορφώθηκαν σε ένα νοητό κύκλο γύρω από τη Δήλο, το ιερό νησί της αρχαιότητας.

Κατά την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού, γύρω στο 3.200 π.Χ. άρχισε να αναπτύσσεται ο λεγόμενος Πρωτοκυκλαδικός Πολιτισμός, ο οποίος μάς χάρισε, μεταξύ άλλων, τα πανέμορφα ανθρωπόμορφα ειδώλια, με τη χαρακτηριστική αφαιρετική τους μορφή.

Πρόκειται για έργα σμιλεμένα σε μάρμαρο, μιας και η μαρμαρογλυπτική ήταν μία από τις τέχνες, στις οποίες διέπρεψαν οι Κυκλαδίτες, αξιοποιώντας τον πλούσιο ορυκτό πλούτο των νησιών τους.

Πρώτη και απαραίτητη στάση, λοιπόν, στην αίθουσα του πρώτου ορόφου του Μουσείου, όπου φιλοξενείται μία από τις σπουδαιότερες και πληρέστερες συλλογές κυκλαδικής τέχνης παγκοσμίως.

Ανάμεσα στα εκθέματα της μόνιμης συλλογής ξεχωρίζει το “Αγγείο των Περιστεριών”,  μία από τις πιο εκλεπτυσμένες δημιουργίες της εποχής και χαρακτηριστικό δείγμα της δεξιοτεχνίας των Κυκλαδιτών μαρμαρογλυπτών.

Προερχόμενο από το ιερό νησί της Κέρου, εκτιμάται πως είχε τελετουργικό χαρακτήρα και χρονολογείται μεταξύ του 2700 και 2300 π.Χ.

Βέβαια, οι πρωταγωνιστές του κυκλαδίτικου πολιτισμού δεν είναι άλλοι από τα διάσημα ολομάρμαρα ειδώλια, που αν και δεν δημιουργήθηκαν εξαρχής ως “αντικείμενα τέχνης” με τη σύγχρονη έννοια, κατάφεραν να επηρεάσουν επιφανείς καλλιτέχνες του 20ού και του 21ου αιώνα, όπως τον Πικάσο και τον Μοντιλιάνι, και να γίνουν συνώνυμα της υψηλής αισθητικής.

 

Μέχρι σήμερα δεν μπορούμε να απαντήσουμε με βεβαιότητα για τη σημασία και τη χρήση τους, λόγω της έλλειψης γραπτών τεκμηρίων και της αποσπασματικότητας των ευρημάτων, η οποία οφείλεται κυρίως στην παράνομη δραστηριότητα των αρχαιοκάπηλων, που δυσκόλεψαν σημαντικά την αρχαιολογική έρευνα.

Συνήθως συνδέονται με ταφικές τελετουργίες, όμως έχουν διατυπωθεί διάφορες ακόμα ερμηνείες, και με ελλιπή ανασκαφικά δεδομένα, οι αρχαιολόγοι δεν μπορούν παρά να μας δώσουν υποθέσεις και όχι οριστικές απαντήσεις.

Στην μόνιμη συλλογή της Κυκλαδικής Τέχνης του Μουσείου, ο επισκέπτης μπορεί να παρακολουθήσει την εξέλιξη των κυκλαδικών ειδωλίων.

Από τα βιολόσχημα, στα κανονικά και στα μετα-κανονικά. Σχεδόν όλα αναπαριστούν γυμνά γυναικεία σώματα και βρίσκονται συνήθως σε όρθια, “ιερατική” θέση. Τα ελάχιστα ανδρικά τα αναγνωρίζουμε κυρίως από την “δρώσα” ή καθιστή στάση τους, πχ. εδώλια μουσικών.

Η πλειοψηφία των εκτιθέμενων ειδωλίων ανήκουν σε αυτά που ονομάζουμε “κανονικού τύπου” και φέρουν τα εξής χαρακτηριστικά: 

• Διπλωμένα χέρια πάνω από την κοιλιά με το αριστερό πάντα πάνω από το δεξί
• Ελαφρώς λυγισμένα γόνατα
• Κλίση του κεφαλιού προς τα πίσω
• Πέλματα με κλίση προς τα κάτω

Τα βιολόσχημα προηγούνται χρονικά των “κανονικών” και φέρουν σχήμα βιολιού ενώ τα “μετα-κανονικά” παρουσιάζουν ορισμένα διαφορετικά χαρακτηριστικά, καθώς αρκετά από τα γνωρίσματα που συνιστούν “τον κανονικό τύπο”, όπως οι αναλογίες και τα σχήματα, σταδιακά αλλοιώνονται.

Αν και δεν μπορούμε να απαντήσουμε με βεβαιότητα γιατί αναπαριστούν γυναικείες μορφές, μία επικρατούσα εκτίμηση είναι ότι πρόκειται για σύμβολα γονιμότητας και της αναγέννησης, καθώς την εποχή της δημιουργίας τους η εγκυμοσύνη αποτελούσε μια ιδιαίτερα επικίνδυνη συνθήκη, τόσο για τη γυναίκα όσο και για το έμβρυο, με τα ποσοστά θνησιμότητας να είναι ιδιαίτερα υψηλά.

Άλλοι ερευνητές συνδέουν τα κυκλαδικά ειδώλια με τον κόσμο των νεκρών ή εκτιμούν ότι αντανακλούσαν κοινωνικούς ρόλους ή ιδιότητες των γυναικών της εποχής. Βέβαια υπενθυμίζουμε πως όλα είναι υποθέσεις.

Ο “Θησαυρός της Κέρου”

Πριν φύγουμε από τη συλλογή της Κυκλαδικής Τέχνης, αξίζει να σταθούμε στον “Θησαυρό της Κέρου”, ένα από τα σπουδαιότερα και πιο αινιγματικά ευρήματα του κυκλαδικού πολιτισμού.

Πρόκειται για ένα σύνολο τουλάχιστον 350 θραυσμάτων ειδωλίων “κανονικού” τύπου, που εδώ και δεκαετίες απασχόλησαν για δεκαετίες αρχαιολόγους και ερευνητές, προκειμένου να προσδιορίσουν τον χαρακτήρα τους.

Το εντυπωσιακό είναι πως δεν πρόκειται για αγαλματίδια που διαβρώθηκαν και έσπασαν με το πέρασμα του χρόνου ή κατά την μεταφορά τους αλλά για σκόπιμα κατακερματισμένα ειδώλια, ήδη από την αρχαιότητα.

Σύμφωνα με την επικρατέστερη εκτίμηση, οι Κυκλαδίτες αρχικά τα έσπαγαν και στη συνέχεια ταξίδευαν με αυτά προς την Κέρο, στη θέση Κάβος, για να τα προσφέρουν στο ιερό. Ενδιαφέρον στοιχείο αποτελεί επίσης και η σχεδόν πλήρης απουσία κεφαλιών, που έχει οδηγήσει σε διαφορετικές ερμηνείες.

Σήμερα, στο Μουσείο εκτίθενται 81 από αυτά τα θραύσματα, ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα ενός συνόλου, που παραμένει σε μεγάλο βαθμό διασκορπισμένο σε μουσεία του εξωτερικού ή ιδιωτικές συλλογές, ενώ η τύχη αρκετών κομματιών εξακολουθεί να αγνοείται.

Αρχαία ελληνική τέχνη, marketing και μπάσκετ

Καλά διαβάσατε – θα σας εξηγήσουμε αμέσως.

Ανεβαίνοντας στον δεύτερο όροφο του Μουσείου, ο επισκέπτης συναντά τη μόνιμη συλλογή της Αρχαίας Ελληνικής Τέχνης, όπου μπορεί να περιηγηθεί ανάμεσα σε περίπου 400 εκθέματα και να διατρέξει περίπου 2.400 χρόνια ιστορίας.

Γενικά αξίζει κανείς να περιπλανηθεί και να παρατηρήσει τα αγγεία, τους κρατήρες, τις κύλικες και τις μελανόμορφες ή ερυθρόμορφες αναπαραστάσεις, που αυτά φέρουν. Είναι εντυπωσιακό πόσα μηνύματα και μικρές ιστορίες από την καθημερινότητα, τη μυθολογία και τα “έθιμα” της αρχαίας κοινωνίας είναι “κρυμμένα” στις εικονογραφίες τους, και η προσπάθεια ερμηνείας τους είναι μια απολαυστική διαδικασία.

Άλλωστε, ο πλήρης τίτλος της συλλογής είναι “Αρχαία Ελληνική Τέχνη – Μια ιστορία με εικόνες” , και όχι τυχαία.

Το εμπόριο και η προώθηση προϊόντων στην αρχαία Αθήνα

Ένα από τα εκθέματα που ξεχωρίσαμε είναι αυτή η μελανόμορφη υδρία με παράσταση τέθριππου άρματος, κατασκευασμένη περίπου το 550 π.Χ..

Οι επιγραφές που συνοδεύουν την παράσταση είναι ακατάληπτες, δεν βγάζουν νόημα. Τέτοιες “άσκοπες” επιγραφές εμφανίζονται συχνά σε αττικά αγγεία και πιθανότατα είχαν καθαρά διακοσμητικό ρόλο, καθώς συχνά τις έβαζαν αγγειογράφοι που δεν ήξεραν να γράφουν σωστά.

Το συγκεκριμένο αγγείο φαίνεται πως κατασκευάστηκε σε εργαστήριο της Αθήνας με στόχο να πουληθεί σε αγορές εκτός Αττικής, πιθανότατα σε ελληνικές αποικίες, όπου η αττική κεραμική είχε μεγάλη ζήτηση. Οι επιγραφές και η “ελληνικότητα” της παράστασης λειτουργούσαν έτσι και ως στοιχείο που αύξανε την ελκυστικότητα του αντικειμένου για τους αγοραστές της εποχής.

Marketing before it was cool.

Κότταβος, το άθλημα των συμποσίων

Μια ωραία στιγμή από την καθημερινή ζωή των αρχαίων, αποτυπώνεται σε αυτή την ερυθρόμορφη κύλικα (αγγείο πόσης) με σκηνές συμποσίου.

Μετά το δείπνο, οι συμποσιαστές συνεχίζουν να πίνουν κρασί (πάντα νερωμένο) και συμμετέχουν σε ένα ιδιαίτερα δημοφιλές παιχνίδι της εποχής.

Πρόκειται για τον κότταβο, ένα παιχνίδι δεξιοτεχνίας που έχει συχνά χαρακτηριστεί ως το “αρχαίο μπάσκετ”. Οι συμμετέχοντες, στριφογυρνώντας πρώτα την κύλικα στο δάχτυλό τους, εκσφενδόνιζαν την τελευταία σταγόνα κρασιού, επιχειρώντας να πετύχουν έναν στόχο, συνήθως ένα μικρό σκεύος.

Η κίνηση απαιτούσε ακρίβεια και έλεγχο, ενώ συχνά συνοδευόταν από την αναφορά του ονόματος ενός αγαπημένου προσώπου, συνδέοντας το παιχνίδι με την ερωτική επιτυχία. Αν η ρίψη ήταν εύστοχη, θεωρούνταν θετικό σημάδι για την εξέλιξη της σχέσης.

Στην άλλη πλευρά, στο εσωτερικό της ίδιας κύλικας εικονίζεται ένας γυμνός νέος, ο Λύσις, τη στιγμή που ετοιμάζεται να γεμίσει το ποτήρι του (κύλικα) από έναν κρατήρα. Δίπλα του αναγράφεται η λέξη “καλός”, ένας τυπικός χαρακτηρισμός που λειτουργεί ως σχόλιο για την ομορφιά του.

Η παράσταση χρονολογείται γύρω στο 480 π.Χ. και αποδίδεται στον Ζωγράφο του Αντιφώντος.

“Μην πίνεις σε βλέπω”

Αυτό το αγγείο, που χρονολογείται μεταξύ 530 και 520 π.Χ., ονομάζεται συμβατικά ως “μάτι-κύλικα”, εξαιτίας των μεγάλων ματιών που κοσμούν τις εξωτερικές πλευρές του.

Τα έντονα αυτά μάτια θεωρείται πως είχαν αποτροπαϊκό χαρακτήρα και λειτουργούσαν και ως έμμεση προειδοποίηση προς τον πότη να μην παρασυρθεί στην υπερβολική κατανάλωση κρασιού.

Παράλληλα ορισμένοι μελετητές εκτιμούν ότι συνδέεται με τη λαϊκή πίστη γύρω από το “κακό μάτι”. 

Το ενδιαφέρον είναι πως, όταν κάποιος σήκωνε την κύλικα για να πιει, τα μεγάλα μάτια και τα σχηματοποιημένα αυτιά του αγγείου κάλυπταν το πρόσωπό του, δημιουργώντας την αίσθηση ενός προσωπείου. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι η κύλικα αποτελούσε το κατεξοχήν αγγείο κατανάλωσης κρασιού στα αρχαία συμπόσια.

Είναι πραγματικά εντυπωσιακό ότι σήμερα, τόσους αιώνες μετά, μπορούμε μέσα από αυτά τα αγγεία και τις “ζωγραφιές” τους να δούμε πώς ήταν η καθημερινή ζωή στην αρχαιότητα. Τι πίστευαν, ποια ήταν τα έθιμά τους, οι δεισιδαιμονίες, οι γιορτές, ακόμη και ο τρόπος που αντιμετώπιζαν το πένθος.

Σχεδόν κάθε αγγείο κρύβει και μια μικρή ιστορία. Αξίζει, λοιπόν, να αφιερώσετε λίγο χρόνο στον δεύτερο όροφο του Μουσείου, να τα παρατηρήσετε λίγο πιο προσεκτικά και να ψάξετε το “backstory” πίσω από την εικόνα.

Στον τάφο ενός πολεμιστή

Στον τελευταίο όροφο του Μουσείου βρίσκεται η μόνιμη έκθεση “Καθημερινή Ζωή στην Αρχαιότητα”, όπου ο επισκέπτης μπορεί να πάρει μια γεύση από τη ζωή στον αρχαίο κόσμο.

Τα εκθέματα παρουσιάζονται με φόντο μια επεξηγηματική ζωοφόρο, ώστε να γίνονται πιο εύκολα κατανοητά, κάτι που λειτουργεί πράγματι.

Από τα πιο ιδιαίτερα εκθέματα είναι μια σύνθεση στο βάθος της αίθουσας, που αποδίδει τον εσωτερικό χώρο ενός τάφου. Ο επισκέπτης μπορεί να σταθεί στο κέντρο και να παρατηρήσει τις τέσσερις πλευρές του, καθεμία από τις οποίες φωτίζει μια διαφορετική πτυχή της ταυτότητας του νεκρού.

Σε μία πλευρά απεικονίζεται ο οπλισμός του, υποδηλώνοντας ότι επρόκειτο για πολεμιστή. Σε άλλη πλευρά εμφανίζονται όργανα γραφής, που παραπέμπουν σε έναν άνθρωπο των γραμμάτων. Η προτομή αλόγου δηλώνει τη σχέση του με την ιππασία, ενώ η λύρα στην τέταρτη πλευρά φανερώνει την επαφή του με τη μουσική και τις τέχνες.

Πρόκειται για μια ιδιαίτερη και πρωτότυπη εμπειρία, καθώς ο επισκέπτης δεν παρατηρεί απλώς ένα έκθεμα, αλλά γίνεται τμήμα του, προσπαθώντας να αποκωδικοποιήσει όσα βλέπει.

 

Ευχαριστούμε πολύ τον Επιστημονικό Διευθυντή του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, Πάνο Ιωσήφ, για τις πληροφορίες που μοιράστηκε μαζί μας κατά την ξενάγησή μας στις μόνιμες συλλογές του Μουσείου.

Θερμές ευχαριστίες και στην Μαριέττα Κυπριωτάκη, Βοηθό Επιμελήτρια Αρχαιοτήτων, για τη βοήθεια και τη συνεργασία.