Πήγαμε στην αναδρομική έκθεση για τη σπουδαία Germaine Richier στην Άνδρο

Έρχεσαι αντιμέτωπος με μία πολύ ενδιαφέρουσα αντίθεση όταν βλέπεις σε ένα μεσογειακό τόπο, γεμάτο φως και θάλασσα, τα απόκοσμα γλυπτά της Germaine Richier, που μοιάζουν σαν να έχουν γεννηθεί μέσα στα πυκνά βροχερά δάση της κεντρικής Ευρώπης.

Οι εικόνες που έχεις μπροστά σου έρχονται με ένταση από ένα εντελώς διαφορετικό μέρος, σαν απόγονοι αρχέγονων παγανιστικών μορφών, κουβαλώντας όμως μαζί τους κάτι τρομερά οικείο: τη δύναμη του ανθρώπου να επιβιώνει, να μεταμορφώνεται και να συνεχίζει.

Το προηγούμενο σαββατοκύριακο βρέθηκα στην Άνδρο με αφορμή το αφιέρωμα στην Germaine Richier, σε μια από τις σημαντικότερες μορφές της ευρωπαϊκής γλυπτικής του 20ου αιώνα, με τίτλο “Germaine Richier (1902-1959) – Συνομιλίες”, που παρουσιάζει το Ίδρυμα Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης από τις 14 Ιουνίου έως τις 27 Σεπτεμβρίου.

Μπαίνοντας στην Παλαιά Πτέρυγα του μουσείου, -η Νέα Πτέρυγα είναι κλειστή λόγω εργασιών συντήρησης- οι πρώτες μορφές της Richier μοιάζουν να ξεπροβάλλουν από έναν κόσμο ανάμεσα στο όνειρο και τον εφιάλτη. Δεν είναι ακριβώς άνθρωποι. Δεν είναι ζώα. Δεν είναι μυθολογικά πλάσματα. Είναι όλα αυτά μαζί και κάτι ακόμα: είναι οι ρωγμές τους.

Αυτά τα αμέτρητα σημάδια πάνω στο σώμα τους, κοινό στοιχείο και απόδειξη ότι αναπαριστούν ανθρώπους που συνεχίζουν ό, τι κι αν τους έχει συμβεί.

Σκέψου τα σαν ανθρωποειδή που προχωράνε κόντρα στη βροχή και αυτή κάθε τόσο διώχνει κι ένα κομμάτι απ’ το δέρμα τους, σκαλίζοντας ακαθόριστες πληγές.

Έργα που όπως μας είπαν και στη ξενάγηση, δεν έχουν στόχο να αναδεικνύουν την ομορφιά αλλά κάτι βαθύτερο. Εδώ έχουμε μία “νέα αντιπροσώπευση του ανθρώπινου σώματος μέσα στη γλυπτική”, όπως ανέφερε και η συνεπιμελήτρια της έκθεσης -και μακρινή συγγενής της Richier- Laurence Durieu.

Ποια ήταν όμως η Germaine Richier;

Η Γαλλίδα γλύπτρια γεννήθηκε το 1902 στο μικρό χωριό Γκραν της Προβηγκίας, σε έναν τόπο όπου η φύση κυριαρχούσε στην καθημερινότητα.

Από παιδί μάζευε έντομα, παρατηρούσε σαύρες, κρατούσε περίεργα ευρήματα από την εξοχή. Αυτές οι εικόνες δεν την εγκατέλειψαν ποτέ.

Αργότερα, όταν εγκαταστάθηκε στο Παρίσι διδάχθηκε την πειθαρχία της ακαδημαϊκής γλυπτικής, ενώ μαθήτευσε και στο εργαστήριο του σπουδαίου γλύπτη Antoine Bourdelle. Όμως το πραγματικό της στοίχημα ήταν να ξεφύγει από την αυστηρότητα της ακαδημαϊκής παράδοσης και την επιρροή του μεγάλου δασκάλου της. Έπρεπε να απελευθερωθεί από αυτό το συμβατικό πλαίσιο.

Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η τέχνη της μεταμορφώθηκε. Οι φιγούρες της έγιναν τραυματισμένες, διάτρητες, γεμάτες πληγές. Σαν σώματα που είχαν επιβιώσει από μια καταστροφή.

Η ίδια μπορεί να πέρασε τα χρόνια του πολέμου στην Ελβετία, αλλά δεν μπορούσε να μην προσπαθήσει να αποτυπώσει τη φρίκη που έζησαν τόσα εκατομμύρια. Τα έργα της κουβαλούν αυτή τη συλλογική μνήμη. Αναπαριστούν όσα ο πόλεμος άφησε πίσω του.

Το 1955 ήταν η μοναδική γυναίκα γλύπτρια που συμμετείχε στην εμβληματική έκθεση «The New Decade» του MoMA στη Νέα Υόρκη, ενώ έναν χρόνο αργότερα το Εθνικό Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης στο Παρίσι τής αφιέρωσε μεγάλη αναδρομική έκθεση όσο ακόμη βρισκόταν εν ζωή — μια σπάνια τιμή για την εποχή, που είχε δοθεί μόνο στον Henri Matisse.

Περπατώντας ανάμεσα στα γλυπτά της έκθεσης, αντιλαμβάνεται κανείς γιατί θεωρήθηκε πρωτοπόρος. Οι μορφές της μοιάζουν να βρίσκονται σε διαρκή μετάβαση. Άνθρωποι μετατρέπονται σε έντομα, σώματα αποκτούν κλαδιά αντί για άκρα, πρόσωπα διαλύονται και ξαναγεννιούνται.

Μια υβριδική τέχνη, αποτέλεσμα της οποίας ήταν μορφές, που για την ίδια είχαν μία δική τους ζωή, “θηριώδη και παθιασμένη”.

Η έκθεση στην Άνδρο αποτυπώνει ακριβώς αυτή τη διαδρομή μίας γυναίκας, που μπορεί να έφυγε νωρίς στα 57 της χρόνια αλλά πρόλαβε να δώσει νέες κατευθύνσεις στην τέχνη της γλυπτικής.