Μιχάλης Ρένεσης: Μέση Ανατολή και ενεργειακή κρίση

Ο πρόεδρος του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας (ΔΟΕ) Φετίχ Μπιρόλ δήλωσε σε συνέντευξή του στο France Inter, ότι η τρέχουσα ενεργειακή κρίση είναι «η μεγαλύτερη στην ιστορία» και ότι η παγκόσμια κατάσταση είναι πιο σύνθετη από τις τρεις προηγούμενες ενεργειακές κρίσεις του 1973, του 1979 και του 2022. Πλέον η πετρελαϊκή κρίση περιπλέκεται με την παγκόσμια μείωση της παραγωγής φυσικού αερίου.

Η ενεργειακή κρίση του 2022 συνοδεύτηκε από ανακατανομή των διεθνών αγορών πετρελαίου. Πρώτα οι ΗΠΑ και μετά η Ευρωπαϊκή Ένωση προχώρησαν σε εμπάργκο στην αγορά ρωσικού πετρελαίου. Η Ρωσία αναζήτησε εναλλακτικές αγορές, κυρίως προς την Ασία και μεγάλο μέρος των πετρελαίων της Μέσης Ανατολής κατευθύνθηκε προς τις ευρωπαϊκές χώρες. Η Ρωσία αναγκάστηκε να μειώσει τις εξορύξεις πετρελαίου κατά 1 εκατομμύριο βαρέλια ημερησίως. Οι προηγούμενες ενεργειακές κρίσεις οδήγησαν στη δημιουργία αποθηκών στρατηγικών αποθεμάτων για τον περιορισμό μελλοντικών αυξήσεων των τιμών. Το1973 οι εξορύξεις μειώθηκαν κατά 10%, ενώ οι τιμές του πετρελαίου τετραπλασιάστηκαν (από 3 σε 12 δολάρια/βαρέλι). Κατά τις πρώτες ημέρες της εισβολής των ΗΠΑ και του Ισραήλ στο Ιράν, οι ποσότητες που διέρχονταν από τα Στενά του Ορμούζ μειώθηκαν κατά 20%. Οι τιμές του Ιουνίου του πετρελαίου Brent στις 30 Απριλίου ανέβηκαν πάνω από 120 δολάρια/βαρέλι στο χρηματιστήριο του ΛονδίνουICE, λόγω της αποχώρησης των Ενωμένων Αραβικών Εμιράτων από τον ΟΠΕΚ. Οι τιμές αυξήθηκαν, αλλά ακόμη, όχι τόσο πολύ. ‘Ένα μέρος του πετρελαίου που εξαγόταν από τη θάλασσα συνέχισε να εξάγεται μέσω χερσαίων αγωγών. Επίσης, για τη συγκράτηση των τιμών αντλήθηκε πετρέλαιο από τα στρατηγικά αποθέματα. Επίσης, παρά το εμπάργκο, μεγάλες ποσότητες πετρελαίου εξαγόταν από το σκιώδη ρωσικό στόλο. Σύμφωνα με το Bloomberg, το Φεβρουάριο 2026 διακινήθηκαν 160 εκατομμύρια βαρέλια ρωσικού πετρελαίου. Ο αποκλεισμός των Στενών του Ορμούζ και ο αμερικανικός ναυτικός αποκλεισμός στον Κόλπο του Ομάν, εκτός από τα προβλήματα εξαγωγών πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου(LNG), δημιουργούν και κρίση στις εξαγωγές λιπασμάτων.

Η μείωση εξαγωγών LNG

Σύμφωνα με την έκθεση του ΔΟΕ, τα ελλείμματα προσφοράς ορυκτών καυσίμων θα υπάρχουν μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 2020. Οι τιμές του LNG εισέρχονται σε φάση αστάθειας. Από τα Στενά του Ορμούζ διερχόταν το 1/5 της παγκόσμιας εξόρυξης υγροποιημένου φυσικού αερίου, που προερχόταν από το Κατάρ και Ενωμένα Αραβικά Εμιράτα. Αρχικά υπήρξε απώλεια 20 δις κυβικών μέτρων. Κάποια εργοστάσια σταμάτησαν τη λειτουργία τους και για την επαναλειτουργία τους απαιτούνται εβδομάδες. Από αυτές τις καθυστερήσεις υπολογίζεται, ότι θα χαθούν άλλα 10 δις κυβικά μέτρα. Η αστάθεια στις τιμές για μεγάλο χρονικό διάστημα, θα προκαλέσει μεγαλύτερα προβλήματα από την αύξησή τους. Σύμφωνα με την έκθεση του ΔΟΕ, η παραγωγή LNG θα μειωθεί κατά 120 δις κυβικά μέτρα από την τρέχουσα ενεργειακή κρίση ή το 15% από την αύξηση που είχε προβλεφθεί πριν την εισβολή στο Ιράν. Κεντρικό στοιχείο της ασάφειας αποτελεί η κατάσταση στο Κατάρ, όπου σύμφωνα με στοιχεία του QatarEnergy, έχουν καταστραφεί δύο γραμμές υγροποίησης, οι οποίες είναι δύσκολο να επανέλθουν στα επίπεδα της προηγούμενης λειτουργίας. Ένας τυπικός επενδυτικός κύκλος στο LNG είναι μακροχρόνιος και οποιαδήποτε μείωση της παραγωγής σήμερα μετατρέπεται σε ελλείμματα αύριο. Σύμφωνα με τον ΔΟΕ υπήρξε αύξηση των ρωσικών εξαγωγών LNG προς την Κίνα από την Αρκτική, πάνω από 1 δις κυβικά μέτρα, παρά τις κυρώσεις.

Πώς επωφελούνται οι ΗΠΑ

Οι ΗΠΑ εκμεταλλευόμενες τα προβλήματα προμήθειας από άλλες περιοχές (Μέση Ανατολή, Ρωσία) αύξησαν τις εξαγωγές ορυκτών καυσίμων, σε επίπεδα ρεκόρ. Η διεθνής αστάθεια επιτρέπει στις αμερικανικές εταιρείες να αυξήσουν τα ποσοστά κέρδους τους από τις αυξημένες τιμές. Σύμφωνα με στοιχεία του Kpler οι ΗΠΑ στις αρχές Απριλίου είχαν φθάσει τις εξαγωγές πετρελαίου σε 12,9 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως. Η αξία των εξαγωγών αργού πετρελαίου και πετρελαιοειδών αυξήθηκε κατά 32 δις δολάρια. Οι αμερικανικές εξαγωγές πετρελαίου προς την Ασία διπλασιάστηκαν.

Αυξήθηκαν επίσης οι αμερικανικές εξαγωγές LNG. Οι εξαγωγές πετρελαίου και LNG στην Ασία, το Μάρτιο και τον Απρίλιο αυξήθηκαν κατά 30%, σε σύγκριση με την αντίστοιχη περίοδο του 2025. Προς το παρόν αυξάνονται οι αμερικανικές εξαγωγές πετρελαίου, ενώ μειώθηκαν οι εξαγωγές των εξαγωγών του ΟΠΕΚ το Μάρτιο του 2026 κατά 8,96 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως. Τα ασιατικά διυλιστήρια επεξεργάζονται καλύτερα το πυκνό βαρύ θειούχο πετρέλαιο της Μέσης Ανατολής και της Ρωσίας, παρά το αμερικανικό ελαφρύ. Τα διυλιστήριά τους μπορούν να επεξεργάζονται το αμερικανικό, αλλά η διύλιση είναι λιγότερο κερδοφόρα.

Η διακοπή των συνομιλιών οδηγεί σε αυξήσεις τιμών

Νέες αυξήσεις των τιμών του πετρελαίου και του φυσικού αερίου παρατηρήθηκαν μετά τη διακοπή των συνομιλιών για ειρήνευση στη Μέση Ανατολή. Οι αγορές εκφράζουν φόβους, ότι η τρέχουσα ενεργειακή κρίση μπορεί να συνεχιστεί για μεγάλο χρονικό διάστημα. Επίσης θα αυξηθούν οι ναύλοι και τα ασφάλιστρα, αν παγιωθεί η επιβολή διοδίων από το Ιράν για τη διέλευση.

Αν τα Στενά δεν ανοίξουν άμεσα, οι τιμές των καυσίμων θα παραμείνουν υψηλές για μεγάλο χρονικό διάστημα. Αυτό θα οδηγήσει σε αύξηση νέων πληθωριστικών πιέσεων και υφεσιακών φαινομένων διεθνώς.

Αν ανοίξουν τα Στενά του Ορμούζ και αρθεί ο αμερικανικός ναυτικός αποκλεισμός στον Κόλπο του Ομάν, έστω και σταδιακά, το ακραίο σενάριο της παγκόσμιας ενεργειακής κρίσης μπορεί να μετατοπιστεί χρονικά, αλλά δύσκολα θα αποφευχθεί. Οι τιμές των υδρογονανθράκων επηρεάζουν ολόκληρη την εφοδιαστική αλυσίδα. Αρχικά αυξάνονται οι τιμές των πρώτων υλών. Στη συνέχεια αυξάνονται οι τιμές της βενζίνης, του ντίζελ, της κηροζίνης, του LNG,των ναυλώσεων, των ασφαλίστρων, των χημικών προϊόντων και των λιπασμάτων. Όλα αυτά καταλήγουν σε αυξήσεις του κόστους των μεταφορών , της ηλεκτρικής ενέργειας, των τελικών τιμών των καταναλωτών. Περισσότερο επιβαρύνονται οι εισαγωγείς ενέργειας.

Η κατάσταση στην Ευρωπαϊκή Ένωση γίνεται ακόμη χειρότερη λόγω της άρνησης προμήθειας ρωσικού αερίου από τους αγωγούς Nord Stream-2 και Jamal Europ. Αν η Ευρωπαική Ένωση προμηθευόταν ρωσικό φυσικό αέριο στις ποσότητες του 2021, δεν θα υπήρχε πρόβλημα ούτε τιμών, ούτε ποσοτήτων, ενώ δεν θα υπήρχαν ελλείψεις LNG διεθνώς. Η Κίνα και η Ιαπωνία αποτελούν τις κύριες ασιατικές χώρες εισαγωγής ρωσικού φυσικού αερίου και δεν έχουν πρόβλημα αφού προμηθεύονται στις ποσότητες που επιθυμούν και σε χαμηλότερες τιμές. Σύμφωνα με το Κέντρο τιμολογιακών δεικτών της Gazprombank, οι έλληνες εφοπλιστές, που κάλυπταν το μεγαλύτερο μέρος της μεταφοράς ρωσικών πετρελαιοειδών, μειώνουν τη δραστηριότητά τους στη ρωσική αγορά, λόγω του ρίσκου που προκύπτει από το 20ο πακέτο αντιρωσικών κυρώσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

*Ο Μιχάλης Ρένεσης είναι οικονομολόγος.