Από το ελληνικό Medusa Valley στα πεύκα της Ρώμης: Η φύση που αλλάζει γίνεται ψηφιακή τέχνη

Η κουκουναριά, σύμβολο του τοπίου της Ρώμης, απειλείται από κοκκοειδή έντομα και μύκητες. Οι απόκρημνες ακτές του Κόλπου της Σομ διαβρώνονται από τις καταιγίδες. Στις ελληνικές θάλασσες, οι εξάρσεις των πληθυσμών των μεδουσών προκαλούν ανησυχία, ενώ στην Αδριατική κύματα που παραμένουν αθέατα από τη στεριά συμβάλλουν στη μεταφορά θρεπτικών συστατικών προς την επιφάνεια.

Αυτές είναι μερικές από τις ιστορίες που καλλιτέχνες, σε συνεργασία με επιστήμονες και τοπικές κοινότητες, μετέτρεψαν σε ψηφιακά έργα τέχνης στο πλαίσιο της διακρατικής πρωτοβουλίας CO-VISION – Χαρτογραφώντας τη Φυσική Κληρονομιά. Δώδεκα οργανισμοί από έντεκα χώρες συμμετέχουν στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα, που συγχρηματοδοτείται από τη Δημιουργική Ευρώπη και έχει επικεφαλής το Videocittà της Ρώμης. Η Ελλάδα συμμετείχε με το Athens Digital Arts Festival και τις cyber μέδουσες του καλλιτέχνη Γιάννη Κρανιδιώτη.

Παρακολουθώντας τη διαδικτυακή συνέντευξη Τύπου που πραγματοποιήθηκε την Παρασκευή 16 Οκτωβρίου στην Πράγα, στο πλαίσιο του Signal Forum, είχε ενδιαφέρον να ακούς πώς μια τόσο μεγάλη συνεργασία απέκτησε συγκεκριμένο περιεχόμενο σε κάθε χώρα. Πώς οι μαρτυρίες κατοίκων έγιναν προβολές σε ένα παραθαλάσσιο μέτωπο και πώς άνθρωποι που συμμετείχαν σε εργαστήρια στην Αθήνα κατασκεύασαν τις μέδουσες μιας διαδραστικής εγκατάστασης.

Μέσα στην καθημερινή ειδησεογραφία για την κλιματική κρίση, με την οικονομική και κοινωνική ανασφάλεια να περιορίζει συχνά τη σκέψη μας, μια τέτοια συνεργασία δίνει έμπνευση. Άνθρωποι διαφορετικών ειδικοτήτων και χωρών αφιέρωσαν χρόνο για να ακούσουν ο ένας τον άλλον, να μελετήσουν έναν τόπο και να δημιουργήσουν κάτι που μπορεί να ταξιδέψει πέρα από αυτόν.

Ο Francesco Rutelli, πρόεδρος του Videocittà, έθεσε αυτή την ανάγκη της “συνάντησης” στον βιντεοσκοπημένο χαιρετισμό του: «Όταν κάποιος μας ρωτά τι πρέπει να κάνει η Ευρώπη για να εμπλέξει τις νεότερες γενιές στη συζήτηση για το μέλλον τους, νομίζω ότι όλοι συμμεριζόμαστε μια πολύ απλή άποψη. Χρειαζόμαστε ένα κοινό όραμα. Να φέρουμε κοντά τις διαφορετικότητες και να τις κάνουμε να συνεργαστούν για ένα καλύτερο μέλλον».

Για τον ίδιο, η πρωτοβουλία οφείλει να μεταφέρει και τη δυνατότητα δράσης: «Θέλουμε να δώσουμε απαντήσεις όταν η φύση απειλείται. Θέλουμε να μεταδώσουμε ένα θετικό μήνυμα για πιθανές λύσεις». Όπως πρόσθεσε, το ψηφιακό αρχείο που προκύπτει από αυτή τη συλλογική διαδικασία φιλοδοξεί να αποτελέσει «μια πολύτιμη παρακαταθήκη για κάθε Ευρωπαίο πολίτη».

Πώς γεννήθηκαν τα έργα

Η δουλειά ξεκίνησε με συζητήσεις στις τοπικές κοινότητες. Το 2024 και το 2025, σε οκτώ ευρωπαϊκές περιοχές, κάτοικοι, επιστήμονες και καλλιτέχνες συναντήθηκαν για να εξετάσουν τη φυσική κληρονομιά των τόπων τους και τις απειλές που αντιμετωπίζει.

Οι συναντήσεις, οι επισκέψεις στο πεδίο και τα εργαστήρια παρήγαγαν αφηγήσεις και ερευνητικό υλικό που τροφοδότησαν την καλλιτεχνική δημιουργία. Ο πορτογαλικός οργανισμός Mapa das Ideias σχεδίασε τη συμμετοχική μεθοδολογία, ενώ το φινλανδικό πανεπιστήμιο εφαρμοσμένων επιστημών Xamk ανέπτυξε οδηγίες για τη μείωση του περιβαλλοντικού αποτυπώματος των παραγωγών και των φεστιβάλ.

Όπως μας εξήγησαν στη συνέντευξη Τύπου, οι οκτώ καλλιτεχνικοί εταίροι συνεργάστηκαν με τέσσερις τεχνικούς και ερευνητικούς οργανισμούς. Η επιστημονική έρευνα αποτέλεσε αφετηρία για εγκαταστάσεις, έργα εικονικής και επαυξημένης πραγματικότητας και οπτικοακουστικές προβολές. Οι πρώτες εκδοχές παρουσιάστηκαν το 2025, ενώ το 2026 τα έργα εξελίχθηκαν και συνέχισαν να ταξιδεύουν στα φεστιβάλ του δικτύου.

Athens Digital Arts Festival και οι μέδουσες του Γιάννη Κρανιδιώτη

Για την Ελλάδα, μίλησε η Έλλη-Άννα Περιστεράκη, επιμελήτρια του Athens Digital Arts Festival, εξηγώντας ότι το φεστιβάλσυνεργάστηκε με τον καλλιτέχνη Γιάννη Κρανιδιώτη για το Medusa Valley, μια διαδραστική εγκατάσταση φωτός και ήχου. Ανακυκλωμένα πλαστικά μπουκάλια, οπτικές ίνες και LED μεταμορφώθηκαν σε φωτεινές μέδουσες που αντιδρούν στην παρουσία των επισκεπτών.

Η ομάδα εστίασε στη μέδουσα Pelagia noctiluca και στις εξάρσεις των πληθυσμών της στις μεσογειακές ακτές, εξετάζοντας παράλληλα τη θέρμανση των θαλασσών και τη θαλάσσια ρύπανση.

Από εκεί προέκυψε η μυθοπλασία του έργου: Δημιουργήθηκε μια ιστορία στην οποία οι μέδουσες έχουν μεταλλαχθεί από την υπερβολική πλαστική ρύπανση και έχουν βγει στη στεριά για να διαμαρτυρηθούν για όσα κάνουν οι άνθρωποι στο περιβάλλον.

Στην ελληνική συμμετοχή, ιδιαίτερο βάρος δόθηκε στη συνεργασία ενός καλλιτέχνη με την κοινότητα. Οι δύο κύκλοι τοπικών συζητήσεων και οι εκδηλώσεις διαλόγου συνέβαλαν στην ανάπτυξη του έργου, όμως τα εργαστήρια υπήρξαν, σύμφωνα με την εκπρόσωπο του φεστιβάλ, το σημαντικότερο μέρος της διαδικασίας.

Η ελληνική ομάδα θεώρησε ότι η δημιουργία μιας πραγματικής εμπειρίας για τον κόσμο θα είχε μεγαλύτερο αντίκτυπο. Έτσι επιδίωξε να διαμορφώσει ένα χαλαρό περιβάλλον, στο οποίο οι συμμετέχοντες θα μπορούσαν να δημιουργήσουν και να συμβάλουν στην εγκατάσταση. Τα εργαστήρια διήρκεσαν δύο μήνες και ακολούθησαν αντίστοιχες δράσεις σε άλλους τόπους.

Αυτή η διαδικασία συνεχίζεται τώρα στο Signal Festival της Πράγας, όπου πραγματοποιούνται εργαστήρια για το Medusa Valley. Και η εγκατάσταση παραμένει ανοιχτή σε νέες συνεισφορές. Το έργο δεν έχει ολοκληρωθεί. Είναι μια εμπειρία που εξελίσσεται διαρκώς και είναι “ανοιχτό” σε νέες συμμετοχές.

Η Ευρώπη είναι ένας υπέροχος τόπος – Τα δέντρα, τα ποτάμια και οι μικροσκοπικοί οργανισμοί της

Στη Ρώμη, το Videocittà επέλεξε την κουκουναριά, το Pinus pinea. Το Pinus Pinea – AV Talk, σε επιμέλεια της Anna Lea Antolini, συνδέει τον Simone Arcagni του Πανεπιστημίου IULM με την εικαστικό Lorenza Liguori, τον σχεδιαστή ήχου Vincenzo Pizzi και τη χορεύτρια και παιδαγωγό Delfina Stella, σε διάλογο με το Προεδρικό Κτήμα του Castelporziano. Η εγκατάσταση ήχου και εικόνας, με λογοτεχνικό κείμενο, προσκαλεί τον επισκέπτη να ακούσει τον κόσμο από την οπτική του δέντρου.

Στο Δέλτα του ποταμού Έμπρο, στην Καταλονία, το φεστιβάλ Eufònic συγκέντρωσε τις διαφορετικές, ενίοτε αντικρουόμενες, οπτικές επιστημόνων, αγροτών και αλιέων, μαζί με εκείνες τουριστών και ανθρώπων του πολιτισμού. Οι Lauren Moffatt, Shoeg (Carlos Martorell) και Jaume Vidal δημιούργησαν το Mapping the Invisible, μια εγκατάσταση επαυξημένης πραγματικότητας με αφετηρία τα διάτομα. Τα μικροσκοπικά αυτά φύκη αποκτούν γιγάντιες διαστάσεις και οι επισκέπτες τα εξερευνούν με tablet και ήχο που αναπτύσσεται στον χώρο.

Στη Ναμούρ του Βελγίου, το KIKK συνεργάστηκε με τους Marco Barotti και Robertina Šebjanič για το Fossilized Futures. Με αφετηρία τους ποταμούς Σαμπρ και Μεύση, το έργο συνδυάζει κινούμενα γλυπτά, ηχογραφήσεις από τη φύση, ψηφιακές εικόνες και τις φωνές της Χορωδίας Δωματίου της Ναμούρ. Στη συνέντευξη Τύπου υπογραμμίστηκε η συνεργασία των καλλιτεχνών με το Πανεπιστήμιο της Ναμούρ και η συνάντηση διεθνών δημιουργών με τοπικούς συντελεστές.

Στην Κροατία, το LAB852 αξιοποίησε την έρευνα της ωκεανογράφου Zrinka Ljubešić και της ομάδας της από το Πανεπιστήμιο του Ζάγκρεμπ για τα κύματα που παγιδεύονται γύρω από το νησί Λάστοβο. Η μεταφορά θρεπτικών συστατικών από τα βαθύτερα στρώματα προς την επιφάνεια στηρίζει τη θαλάσσια ζωή, ενώ η θέρμανση της θάλασσας μπορεί να επηρεάσει το φαινόμενο.

Στην Μπιενάλε Τέχνης της Jelsa, στο Χβαρ, η έκθεση Making the Invisible Visible συνέδεσε αυτή την έρευνα με τέσσερα έργα. Το Island Pulse, των Ivan Marušić Klif και Francisca Rocha Gonçalves, βασίστηκε σε δεδομένα κυματισμού. Το It Sings to the Sound of Engines, της Gonçalves, εστίασε στην υποθαλάσσια ηχορύπανση, το Concrete Lover, της Marieke Leene, στην τσιμεντοποίηση των ακτών και το Fenua: The Last Fragment στην άνοδο της στάθμης της θάλασσας.

Στον Κόλπο της Σομ, ο οργανισμός Rencontres Audiovisuelles ασχολήθηκε με τη διάβρωση των ακτών της Πικαρδίας. Στο Echoes of Change, η Anna Bacheva, ο Carl Cordonnier και η Géraldine Kwik μετέφεραν τις μαρτυρίες των κατοίκων σε προβολές στο παραθαλάσσιο μέτωπο της Mers-les-Bains. Στο Noctilucyl, οι Ludovic Burczykowski και Erick Bejarano χρησιμοποίησαν τον υδατόπυργο του Le Crotoy για να παρουσιάσουν φανταστικά οικολογικά σενάρια με βιοφωταυγείς οργανισμούς.

Στη νότια Μοραβία, το Signal στράφηκε στα παραποτάμια δάση στη συμβολή των ποταμών Μοράβα και Ντίγιε. Το Confluence (Soutok), με τη συμμετοχή των Marie Tučková, David Přílučík και Katarina Gryvul, συνδυάζει βίντεο, ήχο και μια μεγάλη ξύλινη κατασκευή.

Η εκπρόσωπος του Signal περιέγραψε και την αρχική δυσπιστία της τοπικής κοινότητας απέναντι στην ομάδα που ερχόταν από την Πράγα για να ερευνήσει μια περιοχή γύρω από την οποία υπήρχε πολιτική ένταση. Χρειάστηκε χρόνος, όπως είπε, για να αλλάξει η σχέση τους. Μια παρατήρηση που έδωσε περιεχόμενο στην έννοια της συνεργασίας με τους κατοίκους και στις δυσκολίες της.

Στην Τρανσυλβανία, τέλος, το Transylvania Trust συγκέντρωσε ιστορίες και θρύλους ηλικιωμένων κατοίκων του Bonțida για τον ποταμό Someș και τα προστατευόμενα είδη του. Οι Diana Drăgan-Chirilă, Daria Langa και Csongor G. Szigeti συνεργάστηκαν με τον βιολόγο Zoltan D. Szabo για το Roots and Routes στο Κάστρο Bánffy. Ο Δρόμος, το Δάσος και ο Ποταμός αποτελούν τα τρία περιβάλλοντα μέσα από τα οποία η έκθεση αφηγείται τις αλλαγές του τοπίου και της σχέσης των κατοίκων με τη φύση.

Ένα αρχείο για τα έργα και τη διαδρομή τους

Στη συνέντευξη Τύπου, κεντρική θέση είχε το Ευρωπαϊκό Ψηφιακό Αρχείο του CO-VISION, που αναπτύχθηκε σε συνεργασία με το Νορβηγικό Πανεπιστήμιο Επιστήμης και Τεχνολογίας, NTNU.

Παράλληλα, το Blueprint, που εκπονήθηκε από το Istituto Europeo di Design, αποτυπώνει τη μεθοδολογία που δοκιμάστηκε σε όλη τη διάρκεια του έργου: έρευνα, τοπικές συζητήσεις, διάλογος με επιστήμονες και κοινότητες, καλλιτεχνική δημιουργία.

Στην παρουσίαση του αρχείου φάνηκε πόσος χρόνος και αφοσίωση χρειάστηκαν για να συγκεντρωθεί και να συνδεθεί το υλικό από τόσες χώρες και ομάδες. Πίσω από την απλή πλοήγηση βρίσκονται τρία χρόνια συνεργασίας, έρευνας και δοκιμών, με φροντίδα για κάθε λεπτομέρεια. Ο επισκέπτης του ιστότοπου -που βρίσκεται ακόμη σε δοκιμαστική λειτουργία- μπορεί να ακολουθήσει ολόκληρη τη διαδρομή από μια τοπική συζήτηση έως το έργο που γεννήθηκε από αυτήν, να ανακαλύψει την επιστημονική του τεκμηρίωση και να δει πώς συνέβαλαν οι άνθρωποι του τόπου στη δημιουργία του. Στόχος είναι η εμπειρία αυτών των τριών χρόνων να μπορεί να αξιοποιηθεί από άλλους πολιτιστικούς οργανισμούς, σε άλλους τόπους.

Εκεί βρίσκεται και μια ουσιαστική προοπτική του CO-VISION. «Να φέρουμε κοντά τις διαφορετικότητες και να τις κάνουμε να συνεργαστούν για ένα καλύτερο μέλλον. Και, φυσικά, χρειαζόμαστε μια δημιουργική Ευρώπη. Γι’ αυτό είμαστε εδώ», είπε στην εισαγωγή του ο Francesco Rutelli.

Στο CO-VISION, αυτή η σκέψη πήρε μορφή μέσα από ανθρώπους που συναντήθηκαν γύρω από ένα ποτάμι, ένα δάσος ή μια ακτή και δούλεψαν μαζί. Μια συνεργασία που μας δίνει έναν λόγο να κοιτάξουμε το μέλλον με λίγη περισσότερη αισιοδοξία.