Εκατοντάδες πορσελάνινα μπολ γράφουν τη δική τους μουσική στην Mandra της Αθήνας

Τρεις κυκλικές πισίνες, νερό σε διαρκή κίνηση και εκατοντάδες λευκά πορσελάνινα μπολ που επιπλέουν, συγκρούονται απαλά και παράγουν ήχους σαν μια ζωντανή, απρόβλεπτη μουσική σύνθεση. Το «clinamen» του Γάλλου καλλιτέχνη Céleste Boursier-Mougenot ήρθε στην Αθήνα, μεταμορφώνοντας την ανακαινισμένη Onassis Mandra σε έναν χώρο ακρόασης, παρατήρησης και ηρεμίας μέσα στον αστικό θόρυβο.

Η εγκατάσταση, που έχει παρουσιαστεί από την Bourse de Commerce – Pinault Collection στο Παρίσι έως το Park Avenue Armory στη Νέα Υόρκη, αποκτά για πρώτη φορά μια νέα διάσταση: παρουσιάζεται σε εξωτερικό χώρο και αφήνεται να συνομιλήσει με το φως, τον αέρα, τον ήχο της πόλης και τα φυσικά φαινόμενα.

«Με ενδιαφέρει να δίνω μορφή στις αισθήσεις των επισκεπτών, προσφέροντάς τους κατεύθυνση αλλά και χώρο για να ονειροπολήσουν. Το μόνο μήνυμα που θέλω να μεταφέρω είναι μια πρόσκληση να κατοικήσουν έναν χώρο που έχω σχεδιάσει ειδικά για εκείνους», μας είπε ο καλλιτέχνης.

Στη συνέντευξη Τύπου που έλαβε χώρα την Παρασκευή 25 Σεπτεμβρίου για την παρουσίαση του έργου στην Αθήνα, ο Boursier-Mougenot χαρακτήρισε αυτή την εκδοχή του clinamen ιδιαίτερη, καθώς πρόκειται για την πρώτη υπαίθρια παρουσίαση του έργου έπειτα από σχεδόν τρεις δεκαετίες καλλιτεχνικής πορείας.

«Είμαι πολύ χαρούμενος που σας καλωσορίζω ως τους πρώτους επισκέπτες αυτής της νέας εκδοχής του έργου. Της νέας, υπαίθριας εκδοχής. Είναι η πρώτη υπαίθρια εκδοχή που παρουσιάζω έπειτα από σχεδόν 30 χρόνια καλλιτεχνικής πρακτικής», ανέφερε, ενώ αποκάλυψε πως, όταν αντίκρισε για πρώτη φορά τον χώρο της Onassis Mandra, έκανε ένα σχέδιο για το πώς θα μπορούσε να συνομιλήσει το έργο με την αρχιτεκτονική του τόπου. «Μπορούμε να φανταστούμε ότι αυτό θα μπορούσε να είναι κατασκευασμένο από μάρμαρο», είπε, εξηγώντας ωστόσο πως η συγκεκριμένη εγκατάσταση δεν είναι ένα μόνιμο έργο.

Με το clinamen, η ανακαινισμένη Onassis Mandra συστήνεται εκ νέου στο κοινό, επαναφέροντας στο προσκήνιο το μοναδικό σωζόμενο αθηναϊκό υπαίθριο θέατρο της μπελ επόκ: έναν ιστορικό χώρο δίπλα στην Ωνάσειο Βιβλιοθήκη και στη Διονυσίου Αρεοπαγίτου. Εκεί, η εγκατάσταση μεταμορφώνει τον χώρο σε μια ανοιχτή πρόσκληση ακρόασης και ανάπαυλας, καλώντας μας να αφεθούμε σε μια σχεδόν εθιστική εμπειρία περισυλλογής και ονειροπόλησης.

 Η κίνηση που κρύβεται πίσω από τον ήχο…

Εικαστικός, μουσικός και συνθέτης, ο Céleste Boursier-Mougenot κινείται εδώ και δεκαετίες ανάμεσα στα όρια της μουσικής, της γλυπτικής και της εγκατάστασης. Αντί να δημιουργεί μουσική με την παραδοσιακή έννοια, σχεδιάζει συστήματα όπου αντικείμενα, υλικά και φυσικές δυνάμεις παράγουν ήχους σε πραγματικό χρόνο.
Στη συνέντευξη Τύπου εξήγησε πως η βάση της δουλειάς του ήταν πάντοτε η κίνηση.

«Η δουλειά μου βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην κίνηση. Όταν ήμουν παιδί, αποφάσισα ότι ήθελα να γίνω μουσικός. Αυτό που με γοήτευε ήταν ο μουσικός την ώρα που έπαιζε, η ίδια η πράξη της δημιουργίας του ήχου. Αργότερα κατάλαβα ότι αυτό που πραγματικά με ενδιέφερε ήταν η κίνηση που κρύβεται πίσω από τον ήχο: η κίνηση του σώματος, η δράση που απαιτείται για να παραχθεί ένας ήχος».

Για τον ίδιο, η κίνηση και ο ήχος είναι δύο πλευρές της ίδιας διαδικασίας: «Μπορώ να συνθέτω κίνηση χωρίς ήχο. Είναι ακριβώς το ίδιο πράγμα: να μετακινείς ένα αντικείμενο μέσα στον χώρο», αναφέρει.

Όπως εξηγεί, δεν υπάρχει ήχος χωρίς δράση. Χρειάζεται ένα σώμα, ένα μέσο που να μεταφέρει τα ηχητικά κύματα. Ακόμη και η περίφημη «μουσική των άστρων», όπως σημειώνει, είναι περισσότερο μια ποιητική επινόηση παρά ένας πραγματικός ήχος που υπάρχει στο διάστημα.

Η διαδρομή προς το clinamen

Το έργο clinamen γεννήθηκε το 1997 και ο τίτλος του προέρχεται από την αρχαιοελληνική έννοια της «παρέγκλισις», την απρόβλεπτη απόκλιση στην κίνηση των ατόμων, που αφήνει χώρο στο τυχαίο, την ελευθερία και το απροσδόκητο.
Όμως η πορεία προς αυτή την εγκατάσταση ξεκίνησε αρκετά νωρίτερα. Όπως μας διηγήθηκε ο καλλιτέχνης, η πρώτη του δουλειά στον χώρο των εικαστικών ήταν το 1995, αν και η σχέση του με την εικόνα και τον χώρο υπήρχε ήδη από τη θεατρική του δραστηριότητα.

Τότε δημιούργησε ένα έργο με 25 σπουργίτια, τα οποία αλληλεπιδρούσαν με μεταλλικές χορδές τεντωμένες ανάμεσα στους τοίχους. Η «παρτιτούρα» δεν ήταν γραμμένη σε χαρτί, αλλά καθοριζόταν από την αντοχή του ίδιου του κτιρίου και την ένταση των χορδών.
Ακολούθησαν πειράματα με χελώνες, μικρόφωνα, feedback και αντικείμενα που κινούνταν στον χώρο. Σταδιακά, ο καλλιτέχνης άρχισε να αντιμετωπίζει τον ήχο όχι ως αποτέλεσμα μιας ανθρώπινης εκτέλεσης, αλλά ως ένα αυτόνομο «πλάσμα».

«Για μένα, το feedback είναι σαν ένα αυτόνομο πλάσμα», είπε, εξηγώντας πως μέσα από αυτή τη διαδικασία αναζήτησε τρόπους να “εξημερώσει” τον ήχο και να αφήσει το ίδιο το σύστημα να συμμετέχει στη δημιουργία.

Το απρόβλεπτο ως μέρος της σύνθεσης

Η παρουσίαση του έργου σε εξωτερικό χώρο δημιουργεί ένα νέο ερώτημα: τι συμβαίνει όταν η φύση παρεμβαίνει; Τι γίνεται αν βρέξει; Αν τα πορσελάνινα μπολ γεμίσουν νερό; Αν ο άνεμος αλλάξει την κίνηση;

Ο Boursier-Mougenot λέει πως: «Από την αρχή υπήρχαν άνθρωποι που ήθελαν να τοποθετήσουν το έργο έξω. Εγώ όμως έλεγα όχι. Πίστευα ότι είναι ένα έργο εσωτερικού χώρου, ότι πρέπει να βρίσκεται σε ένα μουσείο. Γιατί η μετατόπιση ενός αντικειμένου από το αρχικό του πλαίσιο είναι ένα από τα εργαλεία που μπορεί να χρησιμοποιήσει ένας καλλιτέχνης. Παίρνεις κάτι από ένα συγκεκριμένο περιβάλλον και το τοποθετείς σε ένα άλλο. Για παράδειγμα, ο σπουδαίος καλλιτέχνης David Hammons πήρε ένα βρόμικο στρώμα από τον δρόμο, το μετέφερε σε έναν άλλο χώρο και πρόσθεσε μια φωνή που αφηγούνταν μια ιστορία. Και αυτό λειτούργησε. Δεν ήθελα όμως να κάνω κάτι αντίστοιχο. Δεν ήθελα απλώς το έργο μου να βρίσκεται έξω. Για να λειτουργήσει πραγματικά σε έναν εξωτερικό χώρο, πρέπει να υπάρχει μια τέλεια ισορροπία. Όλα πρέπει να είναι ιδανικά όταν δεν υπάρχει βροχή, όταν δεν υπάρχει άνεμος. Και μετά, ξαφνικά, αν εμφανιστεί ένα αεράκι, αυτό δεν πρέπει να αποτελεί πρόβλημα, πρέπει να γίνει μέρος του έργου.  Γι’ αυτό ο συγκεκριμένος χώρος ήταν μια εξαιρετική ευκαιρία για την πρώτη δοκιμή σε εξωτερικό περιβάλλον. Είναι αρκετά προστατευμένος και μου επέτρεψε να πειραματιστώ.”

Και συνέχισε: “Οι πισίνες εδώ δεν είναι πολύ μεγάλες, κάτι που σημαίνει ότι μπορώ να ελέγξω καλύτερα την κίνηση. Όταν το έργο γίνεται μεγαλύτερο, είναι πιο δύσκολο να διαχειριστείς αυτή την όμορφη, λεπτή κίνηση.
Και υπάρχει πάντα η πιθανότητα να σπάσει κάποιο πορσελάνινο αντικείμενο. Αυτό δεν είναι κάτι που μου αρέσει.
Εκτιμώ πολύ τη δουλειά του Γάλλου καλλιτέχνη Arman, ο οποίος χρησιμοποιούσε σπασμένα αντικείμενα και δημιουργούσε συσσωρεύσεις από θραύσματα. Το βρίσκω εξαιρετικά ενδιαφέρον, αλλά δεν είναι αυτό που κάνω εγώ».

Μάλιστα, παραδέχθηκε πως αυτή η διάσταση της εξωτερικής εγκατάστασης αποτελεί μέρος της γοητείας της, αλλά απαιτεί ισορροπία. «Όλα έχουν δημιουργηθεί ώστε να αποτελούν έναν χώρο πειραματισμού. Φυσικά, όλο αυτό θα μπορούσε να αποτελέσει μια νέα σελίδα σε αυτή την περιπέτεια. Αλλά πρέπει πρώτα να υπάρχει μια κατάσταση τελειότητας. Και στη συνέχεια, αν συμβεί κάτι απρόβλεπτο, οι άνθρωποι θα μπορέσουν να το απολαύσουν».

Η καθημερινή φροντίδα του έργου είναι επίσης μέρος αυτής της διαδικασίας. Τα μπολ καθαρίζονται κάθε πρωί, ώστε η εγκατάσταση να ξεκινά ξανά σαν μια νέα μουσική σύνθεση.

Για τον Céleste Boursier-Mougenot, το έργο δεν είναι ένα αντικείμενο αλλά ένα ζωντανό σύστημα. «Για μένα, το ίδιο το έργο γίνεται η παρτιτούρα. Μια παρτιτούρα που είναι ταυτόχρονα και όργανο». Αυτό είναι και το βασικό χαρακτηριστικό του clinamen: δεν υπάρχει αρχή, μέση και τέλος. Κανένας επισκέπτης δεν ακούει ποτέ ακριβώς τον ίδιο ήχο, καθώς κάθε μικρή σύγκρουση δημιουργεί ένα νέο ηχητικό γεγονός.
Ο ίδιος έχει εξηγήσει ότι τον ενδιαφέρει να «κάνει ορατό τον ίδιο τον ήχο». Δεν τον απασχολεί η αφήγηση ή η αναπαράσταση, αλλά η δημιουργία συνθηκών μέσα στις οποίες ο ήχος γεννιέται και αποκαλύπτεται μπροστά στον θεατή.

Onassis Shop

Ανακαλύψτε μια επιμελημένη συλλογή αντικειμένων και εκδόσεων που προέκυψε από τη συνεργασία της Στέγης με το βιβλιοπωλείο 0fr. Paris, με έδρα το Παρίσι, το Τόκιο και τη Σεούλ. Στο ειδικά διαμορφωμένο shop θα βρείτε tote bags, καπέλα και εκδόσεις, καθώς και τα συλλεκτικά πορσελάνινα μπολ που δημιουργήθηκαν αποκλειστικά στο πλαίσιο της στρατηγικής συνεργασίας της Στέγης με την ΙΩΝΙΑ, εμπνευσμένα από τα έργα που πρωταγωνιστούν στην εγκατάσταση.