ΚΙ ΑΝ Η ΕΥΡΥΔΙΚΗ ΕΙΧΕ ΞΕΧΑΣΕΙ ΤΟΝ ΟΡΦΕΑ; Η ΑΝΑΤΡΕΠΤΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ

«Η απουσία της γέμισε τον κόσμο». Η φράση είναι γραμμένη στον τοίχο μιας αίθουσας του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, δίπλα σε έναν αρχαϊκό κούρο. Πίσω από το μαρμάρινο άγαλμα απλώνεται ένα τεράστιο μαύρο δέντρο, με κλαδιά που καταλαμβάνουν σχεδόν ολόκληρο τον τοίχο. Λίγο πιο πέρα διαβάζουμε: «Ψιθύρισε στη σιωπηλή γη: Ρέω».

Το δέντρο μοιάζει να έχει αναπτυχθεί ανάμεσα στις αρχαιότητες. Ο κούρος στέκεται ακίνητος, όπως εδώ και δυόμισι χιλιάδες χρόνια. Οι λέξεις, το μάρμαρο και η χάρτινη σιλουέτα συνθέτουν μια παράξενη εικόνα, που μας εισάγει στην έκθεση «Μιμήσου τον ύπνο των λίθων: Ορφέας και Ευρυδίκη, Μεταμόρφωση και Επιστροφή» του Νοτιοαφρικανού καλλιτέχνη William Kentridge.

Η έκθεση, που παρουσιάζεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο έως τις 24 Ιανουαρίου 2027, σε επιμέλεια της Burcu Fikretoğlu, προτείνει μια διαφορετική ανάγνωση ενός από τους πιο γνωστούς μύθους της αρχαιότητας. Ο Kentridge παρεμβαίνει στις αίθουσες της μόνιμης συλλογής, τοποθετώντας σχέδια, μεταλλικές μορφές, δέντρα από χαρτί, λέξεις και κινούμενες εικόνες ανάμεσα σε κούρους, κόρες, Σφίγγες και επιτύμβια μνημεία.

Στην καρδιά της έκθεσης βρίσκεται ο μύθος του Ορφέα και της Ευρυδίκης. Ο Ορφέας κατεβαίνει στον Κάτω Κόσμο για να φέρει πίσω την αγαπημένη του. Με τη μουσική του συγκινεί ακόμη και τους θεούς του Άδη, που του επιτρέπουν να την οδηγήσει ξανά στον κόσμο των ζωντανών, με έναν όρο. Πρέπει να προχωρήσει χωρίς να γυρίσει να την κοιτάξει μέχρι να ολοκληρωθεί η επιστροφή τους. Εκείνος στρέφει το κεφάλι και η Ευρυδίκη χάνεται για δεύτερη φορά, οριστικά.

Η ιστορία έχει περάσει στη συλλογική μας μνήμη ως ένας από τους πιο συγκινητικούς μύθους για τον έρωτα και την απώλεια. Στην έκθεση του Kentridge το ενδιαφέρον στρέφεται προς την Ευρυδίκη. Τι έχει συμβεί στην ίδια κατά την παραμονή της στον Κάτω Κόσμο; Πώς έχει αλλάξει η σχέση της με την προηγούμενη ζωή της; Και τι σημαίνει για εκείνη η επιστροφή;

Τα ερωτήματα αποκτούν ιδιαίτερη σημασία μέσα σε ένα μουσείο γεμάτο αντικείμενα που έχουν επιβιώσει χιλιάδες χρόνια από τους ανθρώπους που τα δημιούργησαν.

Η Ευρυδίκη του Ρίλκε και μια διαφορετική ανάγνωση του μύθου

Μία από τις κομβικές αναφορές της έκθεσης είναι το ποίημα «Ορφέας. Ευρυδίκη. Ερμής» του Ράινερ Μαρία Ρίλκε, γραμμένο το 1904, όπου το ενδιαφέρον μετατοπίζεται από τον Ορφέα στην Ευρυδίκη.

Σε συνομιλία του με τον συγγραφέα Colm Tóibín, ο Kentridge εξήγησε ότι η απόφασή του να ασχοληθεί με τον «Ορφέα» του Μοντεβέρντι γεννήθηκε από μία και μόνο λέξη στο ποίημα του Ρίλκε, το «Ποιος;» της Ευρυδίκης. Στην εκδοχή του ποιητή, η Ευρυδίκη ακολουθεί τον Ερμή στον δρόμο της επιστροφής, έχοντας ήδη απομακρυνθεί από τον κόσμο των ζωντανών. Ο θάνατος την έχει μεταμορφώσει. Έχει γίνει μέρος μιας άλλης πραγματικότητας, όπου ο έρωτας, οι αναμνήσεις και η προηγούμενη ζωή της έχουν χάσει τη σημασία που είχαν.

Όταν ο Ερμής της ανακοινώνει ότι ο Ορφέας γύρισε και την έχασε, εκείνη ρωτά απλώς ποιος είναι. Αυτή η λιτή απάντηση αποτελεί ίσως την πιο συγκλονιστική ανατροπή του ποιήματος. Ο Ορφέας εξακολουθεί να αναζητά τη γυναίκα που αγαπούσε. Η Ευρυδίκη έχει ήδη αποκτήσει μια διαφορετική υπόσταση, την οποία ο ίδιος αδυνατεί να γνωρίζει.

Σε έναν από τους τοίχους της έκθεσης διαβάζουμε: «Ήταν γεμάτη από τον δικό της απέραντο θάνατο». Η φράση προέρχεται από το ποίημα του Ρίλκε και περιγράφει αυτή τη βαθιά μεταμόρφωση.

Η ανάγνωση του μύθου μέσα από την Ευρυδίκη θέτει ένα ενδιαφέρον ερώτημα: Επιθυμεί πράγματι να επιστρέψει στον κόσμο των ζωντανών; Η κάθοδος του Ορφέα στον Άδη αποκτά έτσι μια διαφορετική διάσταση, καθώς η προσπάθειά του να φέρει πίσω την αγαπημένη του συνδέεται με τη δυσκολία του να αποδεχθεί την απώλειά της.

Οι χάρτινες σιλουέτες των δέντρων απλώνονται στους τοίχους του μουσείου, πίσω από μαρμάρινα αγάλματα και αρχαιολογικά ευρήματα. Η επιμελητική προσέγγιση συνδέει τα δέντρα με την Ευρυδίκη του Ρίλκε, η οποία έχει γίνει πλέον μέρος της γης. Η παρουσία της μεταφέρεται στο χώμα, στις ρίζες και στη βλάστηση, ακολουθώντας έναν διαφορετικό κύκλο ύπαρξης.

Πολλά από τα αγάλματα που βλέπουμε σήμερα στις αίθουσές του βρίσκονταν κάποτε σε ιερά, δημόσιους χώρους ή νεκροταφεία, εκτεθειμένα στο φως, στον αέρα και στη βλάστηση. Τα δέντρα του Kentridge επαναφέρουν κάτι από εκείνο το χαμένο περιβάλλον.

Ο Ορφέας και η Ευρυδίκη εμφανίζονται και εξαφανίζονται μπροστά μας

Στην κεντρική αίθουσα της έκθεσης βρίσκεται το εντυπωσιακό διόραμα «Ορφέας. Ευρυδίκη. Ερμής.», που συνδυάζει ζωγραφική, μουσική, κινούμενη εικόνα και θεατρική ψευδαίσθηση.

Ο Kentridge χρησιμοποιεί την τεχνική Pepper’s Ghost, γνωστή από το θέατρο του 19ου αιώνα. Πρόκειται για μια οπτική μέθοδο που αξιοποιεί ανακλάσεις σε διαφανείς επιφάνειες, δημιουργώντας την εντύπωση ότι μια μορφή εμφανίζεται μέσα στον πραγματικό χώρο, ενώ η εικόνα της προέρχεται από αλλού.

Οι μορφές εμφανίζονται, κινούνται και εξαφανίζονται μέσα στο σκηνικό περιβάλλον. Οι εικόνες αποκτούν μια προσωρινή, σχεδόν φασματική παρουσία, ενώ ακούγονται αποσπάσματα από την όπερα. Η επιλογή της συγκεκριμένης τεχνικής συνδέεται άμεσα με τον μύθο. Η Ευρυδίκη βρίσκεται για λίγο ανάμεσα στον κόσμο των ζωντανών και στον Κάτω Κόσμο. Ο Ορφέας πιστεύει ότι μπορεί να την επαναφέρει, ώσπου η μορφή της χάνεται τη στιγμή που στρέφεται προς το μέρος της.

Η εγκατάσταση συνοψίζει στοιχεία της καλλιτεχνικής πρακτικής του Kentridge, που εδώ και δεκαετίες πειραματίζεται με τη ζωγραφική, τον κινηματογράφο κινουμένων σχεδίων, το θέατρο και την όπερα.

Στα σχέδιά του με κάρβουνο ο καλλιτέχνης σχεδιάζει, σβήνει, ξανασχεδιάζει πάνω στο ίδιο χαρτί και φωτογραφίζει τις διαδοχικές αλλαγές, δημιουργώντας κινούμενες εικόνες. Τα ίχνη των προηγούμενων σχεδίων συχνά παραμένουν ορατά πάνω στην επιφάνεια.

Ο ίδιος έχει εξηγήσει ότι η ατελής διαγραφή, την οποία αρχικά θεωρούσε τεχνικό ελάττωμα, αποδείχθηκε ένα από τα πιο ουσιαστικά στοιχεία της δουλειάς του. Κάθε νέο σχέδιο κουβαλά κάτι από τις προηγούμενες μορφές του, κάνοντας ορατή τη διαδικασία της αλλαγής.

Η παρουσία του Kentridge στην Αθήνα συνδέεται με τη σκηνοθεσία της όπερας «L’Orfeo» του Κλαούντιο Μοντεβέρντι στην Εθνική Λυρική Σκηνή. Η παραγωγή, διεθνής συμπαραγωγή με το Glyndebourne Opera Festival και τη Metropolitan Opera της Νέας Υόρκης, έκανε πρεμιέρα στις 30 Οκτωβρίου 2026, μία ημέρα μετά τα εγκαίνια της έκθεσης. Τα σχέδια, οι προβολές και οι θεατρικές μορφές που δημιούργησε ο Kentridge για την όπερα αποτέλεσαν αφετηρία και για την παρουσίασή του στο Αρχαιολογικό Μουσείο.

Η ανθρώπινη ανάγκη να αποδώσουμε μορφή σε όσα έχουν χαθεί

Μια μεταλλική μορφή, βαμμένη στο χρώμα της σκουριάς, στέκεται δίπλα σε ένα αρχαίο γλυπτό. Φράσεις εμφανίζονται ψηλά στους τοίχους, πάνω από κόρες και επιτύμβια μνημεία. Ο επισκέπτης καλείται να κοιτάξει ξανά αντικείμενα που μπορεί να έχει δει πολλές φορές, ανακαλύπτοντας διαφορετικές πλευρές τους.

Οι μεταλλικές μορφές του Kentridge συνδυάζουν ανθρώπινα σώματα με αντικείμενα, ενδύματα, εργαλεία και στοιχεία του φυσικού κόσμου. Κάποιες παραπέμπουν σε ανθρώπους που βαδίζουν, άλλες μοιάζουν με παράξενες υβριδικές φιγούρες.

Οι μορφές αυτές ανήκουν σε μια εικαστική γλώσσα που ο καλλιτέχνης έχει αναπτύξει εδώ και χρόνια, με αναφορές στις πομπές, στη μετακίνηση πληθυσμών, στον εκτοπισμό και στη συλλογική ιστορία.

Ο William Kentridge γεννήθηκε το 1955 στο Γιοχάνεσμπουργκ και μεγάλωσε στη Νότια Αφρική του απαρτχάιντ, σε μια οικογένεια δικηγόρων που αγωνίστηκαν κατά του καθεστώτος των φυλετικών διακρίσεων. Η εμπειρία της πολιτικής βίας, της καταπίεσης και της ιστορικής αδικίας επηρέασε βαθιά το έργο του. Η μνήμη, η εξουσία, η ανθρώπινη μετακίνηση και η ευθύνη απέναντι στο παρελθόν αποτελούν επαναλαμβανόμενα θέματα στις δημιουργίες του. Η ανθρώπινη ανάγκη να αποδώσουμε μορφή σε όσα έχουν χαθεί και να διατηρήσουμε την παρουσία εκείνων που απουσιάζουν διατρέχει και αρκετά από τα αρχαιολογικά εκθέματα που συνοδεύουν τη διαδρομή.

Μια λευκή λήκυθος του 5ου αιώνα π.Χ. παρουσιάζει τον Ερμή, ως ψυχοπομπό, να οδηγεί μια νεκρή γυναίκα στη βάρκα του Χάροντα. Σε άλλα αρχαία αγγεία εμφανίζεται ο Ορφέας να παίζει μουσική ανάμεσα στους Θράκες ή σε σκηνές που σχετίζονται με τον θάνατό του.

Τα αντικείμενα αυτά αποκαλύπτουν τις διαφορετικές εκδοχές και διαστάσεις του μύθου στην αρχαιότητα. Ο Ορφέας υπήρξε μουσικός, ποιητής, ερωτευμένος, αλλά και μια μορφή που συνδέθηκε με τη λατρεία και τις αντιλήψεις για τη μεταθανάτια ζωή.

Οι αρχαίοι Έλληνες αποτύπωναν πάνω στο μάρμαρο μορφές, ονόματα και σκηνές της καθημερινής ζωής, επιχειρώντας να διατηρήσουν κάτι από την παρουσία των νεκρών. Σε έναν από τους τοίχους, πάνω από μια μεταλλική μορφή του Kentridge, διαβάζουμε τη φράση: «Οι νεκροί έχουν τα δικά τους καθήκοντα». Ανάμεσα στις επιτύμβιες στήλες και στα μαρμάρινα θραύσματα, οι λέξεις αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα. Τα αντικείμενα αυτά εξακολουθούν να μας πληροφορούν για ανθρώπους που έζησαν πριν από αιώνες, για τις συνήθειες, τις πεποιθήσεις και τους τρόπους με τους οποίους αντιμετώπιζαν τον θάνατο.

Ακόμη και οι πήλινες κούκλες με κινητά μέλη, που περιλαμβάνονται στην έκθεση, παραπέμπουν στη θεατρική γλώσσα του Kentridge. Η κατασκευή τους επιτρέπει την κίνηση των άκρων, ένα στοιχείο που θυμίζει τις κινούμενες φιγούρες και τις σκιές των έργων του.

Τα μαύρα δέντρα και η μνήμη του τοπίου

Τα δέντρα αποτελούν ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα μοτίβα της καλλιτεχνικής γλώσσας του Kentridge.  Σε συζήτησή του με τον συγγραφέα Denis Hirson, στην Galerie Marian Goodman, ο καλλιτέχνης έχει εξηγήσει ότι τα δέντρα μπορούν να λειτουργήσουν ως ένα είδος αυτοπροσωπογραφίας, καθώς η ανάπτυξη και η θνητότητά τους παραπέμπουν στη δική μας ζωή.

Θυμάται μάλιστα ένα δέντρο στον κήπο του σπιτιού του, το οποίο είχε φυτευτεί όταν εκείνος ήταν εννέα ετών. Περίπου 55 χρόνια αργότερα, το δέντρο χτυπήθηκε από κεραυνό και πέθανε. Η απώλειά του τον συγκλόνισε, επειδή θεωρούμε σχεδόν αυτονόητο ότι ένα δέντρο θα ζήσει περισσότερο από εμάς.

Σε άλλη συνέντευξή του, στο Ocula, ο Kentridge έχει αναφερθεί στον τρόπο με τον οποίο το τοπίο διατηρεί και ταυτόχρονα κρύβει τη μνήμη. Ένας τόπος όπου διαπράχθηκε μια σφαγή μπορεί, χρόνια αργότερα, να έχει καλυφθεί από βλάστηση. Τα ίχνη της ιστορίας παραμένουν, ακόμη κι όταν η φύση έχει αλλάξει την όψη του.

Μέσα στο Αρχαιολογικό Μουσείο, τα δέντρα συναντούν ένα υλικό που έχουμε συνδέσει με τη διάρκεια, το μάρμαρο. Τα αρχαία γλυπτά έχουν επιβιώσει μέσα από φθορές, καταστροφές, μετακινήσεις και αποσπασματικές διασώσεις. Οι χάρτινες σιλουέτες του Kentridge έχουν μια διαφορετική, εύθραυστη υλικότητα.

«Οι φράσεις που ο Kentridge έχει τοποθετήσει στους τοίχους»

«Μάθε να ξεχνάς την παθιασμένη μουσική», διαβάζουμε σε ένα σημείο. Αλλού, «Έτσι ζούμε, αποχαιρετώντας για πάντα». Και πάνω από μια αρχαϊκή κόρη: «Μέσα σε εκείνη τη σιωπή, μια νέα αρχή». Οι φράσεις προέρχονται από διαφορετικά ποιητικά και λογοτεχνικά συμφραζόμενα και λειτουργούν ως μικρές παρεμβάσεις μέσα στις αίθουσες. Άλλοτε συνομιλούν με τα αντικείμενα που βρίσκονται κοντά τους και άλλοτε προκαλούν απρόσμενους συνειρμούς.

Η προτροπή να ξεχάσουμε την παθιασμένη μουσική απευθύνεται σχεδόν στον ίδιο τον Ορφέα, τον μυθικό μουσικό που κατάφερε με την τέχνη του να συγκινήσει ακόμη και τις δυνάμεις του Κάτω Κόσμου. Ο τίτλος της έκθεσης, «Μιμήσου τον ύπνο των λίθων» μας επιστρέφει στα αρχαία αγάλματα. Ο λίθος διαρκεί πολύ περισσότερο από την ανθρώπινη ζωή, υποβάλλεται όμως και ο ίδιος στη φθορά, θραύεται, μετακινείται και αποκτά νέες σημασίες.

Και καθώς επιστρέφουμε στην αίθουσα με τον αρχαϊκό κούρο και το τεράστιο μαύρο δέντρο, η φράση που διαβάσαμε στην αρχή αποκτά μια διαφορετική διάσταση. «Η απουσία της γέμισε τον κόσμο».

Η παρουσία του William Kentridge στην Αθήνα θα έχει και συνέχεια. Από τις 3 Ιουνίου 2027, το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ) θα παρουσιάσει τη μεγάλη ατομική έκθεση του Νοτιοαφρικανού καλλιτέχνη με τίτλο «Το Μεγάλο Ναι, το Μεγάλο Όχι».