“Πρόσεξε τη στιγμή”: Ένα σύνθημα 90 μέτρων από την Barbara Kruger

Έξω, στον ανοιχτό χώρο του ΚΠΙΣΝ, η εμβληματική καλλιτέχνις Barbara Kruger δεν περιμένει να αναζητήσεις τα έργα της. Σου φωνάζει πρώτη. Στον τοίχο της Εθνικής Βιβλιοθήκης, μια φράση απλώνεται σε μήκος 90 μέτρων και σε σταματά σχεδόν σωματικά: «Πρόσεξε τη στιγμή που η περηφάνια γίνεται περιφρόνηση». Το έργο είναι μια δυνατή εικόνα, αλλά και μια παρέμβαση μέσα στην καθημερινή κίνηση των επισκεπτών του Πάρκου.

Η έκθεση Barbara Kruger-Untitled (Pride and Contempt) αποτελεί την πρώτη ατομική παρουσίαση της Kruger στην Ελλάδα και διαρκεί έως την 1η Νοεμβρίου. Περιλαμβάνει δεκατρία έργα μεγάλης κλίμακας, όλα σχεδιασμένα ειδικά για τον χώρο του ΚΠΙΣΝ, και με συνειδητή επιλογή να παρουσιαστεί το έργο της για πρώτη φορά στα ελληνικά. Η ίδια η Kruger, όπως επισημαίνει η επιμελήτρια Κατερίνα Σταθοπούλου, επιδιώκει σταθερά μια άμεση σχέση με το κοινό. Η γλώσσα λειτουργεί εδώ ως γέφυρα και ως εργαλείο.

Η μετάφραση των έργων στα ελληνικά αποτέλεσε οργανικό μέρος της δημιουργικής διαδικασίας, με τα κείμενα να δουλεύονται σε βάθος, σε άμεση επικοινωνία με την Barbara Kruger, ώστε το νόημα να αποδοθεί με ακρίβεια στη νέα γλώσσα.

«Πρόσεξε τη στιγμή που η περηφάνια γίνεται περιφρόνηση»

Στην Εσπλανάδα, ανάμεσα στα δέντρα, έξι μεταλλικοί φορείς τοποθετούνται στον χώρο, καθένας με δύο όψεις. Δώδεκα έργα συνολικά, σε κάθετο φορμάτ, δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου ο θεατής κινείται ανάμεσα σε φράσεις που αντιπαρατίθενται και ταυτόχρονα συνυπάρχουν. «Η αλήθεια είναι μύθος». «Η εγρήγορση είναι ύπνος». «Το τώρα είναι τότε». Η Kruger δουλεύει συστηματικά πάνω στην ένταση των αντιθέσεων και στην κατάργηση της απόλυτης βεβαιότητας. Η λέξη «είναι» λειτουργεί ως συνδετικός κρίκος που φέρνει τα αντίθετα σε έναν κοινό χώρο.

 

Η τοποθέτηση των έργων δεν είναι τυχαία. Ο δημόσιος χώρος αποτελεί βασικό στοιχείο της καλλιτεχνικής πρακτικής της. Ο τοίχος της Εθνικής Βιβλιοθήκης αντιμετωπίζεται ως ένας καμβάς που ανήκει στους πολίτες. Ένας χώρος που ιστορικά φιλοξενεί αφίσες, συνθήματα, διαφημίσεις, δημόσιο λόγο. Η Kruger αξιοποιεί αυτή τη φόρμα και τη μεταφέρει στο δικό της εικαστικό σύστημα. Η γλώσσα της διαδήλωσης και της δημόσιας παρέμβασης διαπερνά το έργο της από την αρχή της καριέρας της.

Η συγκεκριμένη τοιχογραφία, μήκους 90 μέτρων και ύψους άνω των 8 μέτρων, αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα έργα που έχει δημιουργήσει. Η σύγκριση με την πρόσφατη εγκατάστασή της για το αεροδρόμιο John F. Kennedy, που φτάνει τα 57 μέτρα, δίνει μια αίσθηση της κλίμακας. Το έργο στο ΚΠΙΣΝ κατασκευάστηκε σε έξι τμήματα, πάνω σε μεταλλική δομή, καθώς δεν υπήρχε δυνατότητα παρέμβασης στον ίδιο τον τοίχο της Βιβλιοθήκης. Η διαδικασία απαιτούσε τεχνικές λύσεις που συνδύαζαν αρχιτεκτονική και μηχανική. Η ομάδα του ΚΠΙΣΝ μίλησε για ένα έργο που έφτασε να θυμίζει “μια διώροφη μονοκατοικία με σοφίτα”.

Η φράση «Πρόσεξε τη στιγμή που η περηφάνια γίνεται περιφρόνηση» αποτελεί τον πυρήνα της έκθεσης. Η περηφάνια, ως αίσθηση ταυτότητας και δύναμης, μπορεί σε μια ανεπαίσθητη μετατόπιση να μετατραπεί σε αλαζονεία και υποτίμηση του άλλου. Η μετάβαση αυτή αφορά τόσο το προσωπικό επίπεδο, όσο και το συλλογικό, όπου εθνικές ή ιδεολογικές βεβαιότητες οδηγούν σε διαίρεση και αποκλεισμό.

Η Kruger εστιάζει σε αυτή τη μεταβατική στιγμή, εκεί όπου μια θετική έννοια μετατρέπεται σε αρνητική. Η επιμελήτρια περιγράφει αυτή τη μετάβαση ως μια συνεχή μάχη, ορατή όχι μόνο στην Αμερική, αλλά παγκοσμίως. Μάλιστα αναφέρθηκε ότι η ίδια η Kruger θεώρησε την υποτίμηση του Donald Trump πριν από την εκλογή του ως ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα όπου κάτι αρνητικό μετατράπηκε σε πολιτικό αποτέλεσμα. Η ανάγνωση αυτή λειτουργεί ως αφετηρία. Το έργο παραμένει ανοιχτό, έτοιμο να δεχτεί διαφορετικές ερμηνείες μέσα σε κάθε κοινωνικό και πολιτικό πλαίσιο.

Η Kruger αποφεύγει να επιβάλλει νόημα. Τα έργα της παραμένουν σκόπιμα ανοιχτά, ώστε ο θεατής να τα επεξεργαστεί με βάση τα δικά του βιώματα. Η επιμελήτρια επισημαίνει ότι η καλλιτέχνις δεν επιθυμεί να μεταφέρει τις αμερικανικές της εμπειρίες σε άλλες κουλτούρες. Επιλέγει να δημιουργεί ένα πεδίο σκέψης και ερωτημάτων.

Στο κάτω μέρος της τοιχογραφίας, μια λωρίδα με μικρές φιγούρες, που θυμίζουν emojis, εισάγει μια δεύτερη γλώσσα. Μια ψηφιακή, διεθνή γλώσσα χωρίς σύνορα, που αναγνωρίζεται άμεσα. Η Kruger ενσωματώνει αυτό το στοιχείο για να ενισχύσει τον διάλογο με τις νεότερες γενιές, που έχουν ενσωματώσει την ψηφιακή επικοινωνία στην καθημερινότητά τους.

Η επιλογή των χρωμάτων αποκτά επίσης ιδιαίτερη σημασία. Η Kruger αφήνει το χαρακτηριστικό κόκκινο με το οποίο τη συνδέσαμε για πολλά χρόνια. Το πράσινο, που εμφανίζεται πιο έντονα στην έκθεση, συνδέεται για την ίδια με την ηρεμία, τη χαρά και την κίνηση. Είναι ένα χρώμα που χρησιμοποιείται σε σημάνσεις, σε δρόμους, σε συστήματα καθοδήγησης. Ταυτόχρονα, συνδέεται με την οικολογία, την ανακύκλωση και τη σύγχρονη οικονομία που επενδύει σε θετικά προφίλ. Η αντίθεση του πράσινου με το μαύρο και το λευκό ενισχύει την αναγνωσιμότητα, κάτι που η Kruger θεωρεί κρίσιμο για την άμεση επικοινωνία του έργου.

Παράλληλα, ένα εκτενές πρόγραμμα δράσεων συνοδεύει την έκθεση έως τον Νοέμβριο. Εργαστήρια για ενήλικες και εφήβους, εργαστήρια οπτικού ακτιβισμού, παιδικά εργαστήρια, συμπεριληπτικές ξεναγήσεις και σχολικά προγράμματα επεκτείνουν την πρόσβαση και τη συμμετοχή την έκθεση.

Στην πρώτη εκ των ξεναγήσεων σε μαθητές, τα παιδιά κλήθηκαν να δημιουργήσουν τις δικές τους φράσεις. Ανάμεσα σε αυτές, ξεχώρισαν: «Η σιωπή είναι κραυγή» και «Η επιτυχία είναι αποτυχία». Δύο φράσεις που δείχνουν πόσο άμεσα μπορεί μια νεότερη ματιά να φτάσει στον πυρήνα των εννοιών, χωρίς φίλτρα και περιττές εξηγήσεις.

Πληροφορίες στο snfcc.org