Συναγερμός ΠΟΥ για Έμπολα – Τι μάθαμε από τις προηγούμενες εξάρσεις

Από το 2018 έως το 2020, το Μπουτέμπο, στη βόρεια επαρχία Κίβου της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό (ΛΔΚ), αποτέλεσε το σκηνικό για τη μεγαλύτερη έξαρση Έμπολα που είχε δει ποτέ η χώρα.

Οι πολυπλοκότητες εκείνης της κρίσης δεν περιορίζονταν στις καταστροφικές συνέπειες του ίδιου του ιού, αλλά εντείνονταν από τις κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές πιέσεις μιας περιοχής που βρισκόταν εν μέσω ένοπλης σύγκρουσης.

Καθώς λοιπόν οι αξιωματούχοι της παγκόσμιας υγείας παλεύουν σήμερα με μια νέα, σοβαρή έξαρση του Έμπολα στη ΛΔΚ, η οποία έχει σοκάρει τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας με την ταχύτητα και την κλίμακά της, το κρίσιμο ερώτημα είναι ποια μαθήματα έχουν αντληθεί από το παρελθόν.

Οι λόγοι εξάπλωσης του Έμπολα σε προηγούμενες κρίσεις

Ο Έμπολα, σε αντίθεση με τον Covid, δεν είναι ένας ιδιαίτερα μεταδοτικός ιός. Καθώς δεν είναι αερομεταφερόμενος, απαιτεί στενή σωματική επαφή με βιολογικά υγρά, όπως το αίμα και τα εμέσματα, για να εξαπλωθεί. Αυτό τον καθιστά εξαιρετικά επικίνδυνο για τους εργαζόμενους στον τομέα της υγείας, οι οποίοι χρειάζονται μέσα ατομικής προστασίας πλήρους κάλυψης και αυστηρές διαδικασίες απολύμανσης. Επιπλέον, ορισμένες κοινωνικές πρακτικές, όπως η σωματική επαφή με νεκρούς και ετοιμοθάνατους σε φτωχές αγροτικές κοινότητες, επιτάχυναν την εξάπλωση στο ανατολικό Κίβου και στην επαρχία Ιτούρι.

Ένας δεύτερος παράγοντας που δυσχέρανε το έργο των αρχών πριν από έξι χρόνια ήταν οι χρόνιες πολιτικές εντάσεις μεταξύ της κυβέρνησης στην Κινσάσα και της εθνοτικής κοινότητας Νάντε στο ανατολικό Κίβου, εν μέσω ένοπλης εξέγερσης. Η υγειονομική κρίση έγινε αντικείμενο πολιτικής εκμετάλλευσης κατά την προεκλογική περίοδο, με διάφορους παράγοντες να ισχυρίζονται είτε ότι ο Έμπολα αποτελεί μύθο είτε ότι εισήχθη σκόπιμα από ξένους. Η ρητορική αυτή οδήγησε σε ένοπλες επιθέσεις, ακόμα και με θύματα, εναντίον του ιατρονοσηλευτικού προσωπικού και κλινικών Έμπολα – ανάμεσά τους και μία στο Μπουτέμπο, την οποία κατέγραψε ο Guardian κατά τη διάρκεια αποστολής του.

Παρόλο που κατά τη διάρκεια εκείνης της έξαρσης ήταν διαθέσιμο ένα νέο εμβόλιο, δεν υπάρχει αντίστοιχο όπλο για το τρέχον στέλεχος στο Ιτούρι, το οποίο προκαλείται από την παραλλαγή Bundibugyo του Έμπολα. Πρόκειται για τη λιγότερο γνωστή από τις τρεις μορφές της νόσου, η οποία έχει προκαλέσει μόνο δύο εξάρσεις στο παρελθόν –το 2007 και το 2012– αφήνοντας πίσω της ένα ποσοστό θνησιμότητας κοντά στο 30%. Ένας ακόμη λόγος ανησυχίας στην τρέχουσα έξαρση είναι οι ενδείξεις ότι τα πρώτα κρούσματα ενδέχεται να διέφυγαν της προσοχής, επιτρέποντας μια αθόρυβη και ανεξέλεγκτη μετάδοση στην κοινότητα.

Η διαφορά με τις προηγούμενες κρίσεις

Ωστόσο, μια βασική διαφορά από προηγούμενες μεγάλες κρίσεις στη δυτική και κεντρική Αφρική είναι η ταχύτητα με την οποία ο ΠΟΥ κήρυξε αυτή τη φορά κατάσταση έκτακτης ανάγκης για τη δημόσια υγεία διεθνούς ενδιαφέροντος (PHEIC).

Το 2018, ο οργανισμός είχε δεχτεί έντονη κριτική επειδή καθυστέρησε τέσσερις μήνες να κηρύξει PHEIC –η οποία ορίζεται ως ένα έκτακτο γεγονός που απειλεί με διεθνή εξάπλωση και απαιτεί συντονισμένη παγκόσμια απάντηση.

Στη σημερινή έξαρση, η κατάσταση έκτακτης ανάγκης κηρύχθηκε μέσα σε μόλις 48 ώρες, με τον επικεφαλής του ΠΟΥ, Τέντρος Αντανόμ Γκεμπρεγέσους, να δηλώνει ότι η ανησυχία του ήταν τόσο μεγάλη που αποφάσισε να δράσει αμέσως, χωρίς καν να περιμένει τη σύγκληση της αρμόδιας επιτροπής.

Παρά τη γρήγορη αυτή αντίδραση, η Ντανιέλα Μάννο, κλινική επιδημιολόγος στο London School of Hygiene and Tropical Medicine, προειδοποιεί ότι η κατάσταση στο Ιτούρι παρουσιάζει τις ίδιες δυσκολίες με την περίοδο 2018-2020.

Όπως εξηγεί, ο μεγάλος αριθμός των ύποπτων κρουσμάτων πριν από την επίσημη επιβεβαίωση δείχνει ότι ο ιός κυκλοφορούσε ήδη για εβδομάδες. Επιπλέον, η έξαρση εξελίσσεται σε μια περιοχή που μαστίζεται από ανασφάλεια, μετακινήσεις πληθυσμών και μεγάλη κινητικότητα, στοιχεία που δυσκολεύουν την επιτήρηση και την ιχνηλάτηση.

Η ίδια υπενθυμίζει ότι η προηγούμενη έξαρση κράτησε σχεδόν δύο χρόνια επειδή η δυσπιστία του κόσμου και η βία διέκοπταν συνεχώς το έργο των γιατρών.

Το γεγονός ότι τώρα είμαστε αντιμέτωποι με το σπάνιο στέλεχος Bundibugyo, για το οποίο δεν υπάρχουν εγκεκριμένα εμβόλια ή θεραπείες σε τελικό στάδιο ανάπτυξης, κάνει τα πράγματα ακόμη πιο δύσκολα.

Παρ’ όλα αυτά, η Μάννο τονίζει ότι η ΛΔΚ έχει πλέον τεράστια εμπειρία και οι μηχανισμοί της είναι σαφώς πιο ισχυροί σε σχέση με πριν από μια δεκαετία.

Από την πλευρά της, η Αν Κόρι, αναπληρώτρια καθηγήτρια μοντελοποίησης λοιμωδών νοσημάτων στο Imperial College του Λονδίνου, επισημαίνει ότι η επέκταση της νόσου πέρα από τα σύνορα έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην άμεση κινητοποίηση του ΠΟΥ.

Η ανακήρυξη μιας κατάστασης PHEIC αποτελεί ένα επίσημο εργαλείο που αναγνωρίζει τον διεθνή χαρακτήρα μιας απειλής, βοηθώντας να συγκεντρωθούν πόροι και να συντονιστούν οι δυνάμεις παγκοσμίως.

Η τελευταία φορά που είχε συμβεί αυτό για τον Έμπολα ήταν τον Ιούλιο του 2019, αλλά τότε η απόφαση πάρθηκε έναν ολόκληρο χρόνο μετά την έναρξη της έξαρσης, όταν ο ιός έφτασε πια στην αστική περιοχή της Γκόμα και απειλούσε άμεσα τη γειτονική Ρουάντα.

Αντίθετα, η τρέχουσα επιδημία μετρά ήδη επιβεβαιωμένα κρούσματα τόσο στη ΛΔΚ όσο και στην Ουγκάντα, γεγονός που ανάγκασε τον ΠΟΥ να δράσει αστραπιαία μπροστά σε μια ξεκάθαρα διασυνοριακή απειλή.