Σέρρες: Μπορεί η σχολική διαμεσολάβηση να σταματήσει τη βία ανηλίκων;

Η τραγωδία στις Σέρρες, με θύμα έναν 17χρονο μαθητή που έχασε τη ζωή του μετά τον βίαιο ξυλοδαρμό του από συνομήλικό του, δεν είναι απλώς μια ακόμη είδηση του αστυνομικού ρεπορτάζ. Είναι η οδυνηρή επιβεβαίωση ότι το σχολικό προαύλιο μετατρέπεται -όλο και πιο συχνά πλέον- σε πεδίο μίας άτυπης, αλλά θανατηφόρας σύγκρουσης.

Ως νομικοί, συχνά καλούμαστε να διαχειριστούμε το «μετά»: την ποινική δίωξη, την υπεράσπιση, τον σωφρονισμό. Όμως, η περίπτωση των Σερρών μας αναγκάζει να κοιτάξουμε κατάματα το «πριν».

Η ακτινογραφία μιας κρίσης: η γλώσσα των αριθμών

Τα δεδομένα των τελευταίων ετών στην Ελλάδα περιγράφουν μια «πανδημία» βίας ανηλίκων που εκφεύγει των μεμονωμένων περιστατικών bullying.

Με βάση τα πρόσφατα δημοσιευμένα στοιχεία της EUROSTAT, η Ελλάδα καταγράφει 353.27 ανήλικους υπόπτους ανά 100.000 κατοίκους το 2019, αριθμός που αυξήθηκε κατά περίπου 23%, φτάνοντας τους 433.63 ανήλικους υπόπτους το 2022. Μελετώντας, μάλιστα, τις κύριες μορφές άσκησης σωματικής βίας σε βάρος ανηλίκων από ανηλίκους (σωματικές βλάβες, μαζί με τις επικίνδυνες και τις βαριές), υπάρχει επίσης αύξηση 31,3% στα ανήλικα θύματα, με 885 να έχουν επισήμως καταγραφεί το 2024 έναντι 674 το 2023, ενώ και ο αριθμός των ανηλίκων που φέρονται ως δράστες τέτοιων αδικημάτων αυξήθηκε κατά 49,2%, με 870 για το 2024 έναντι 583 το 2023.

Τα στοιχεία αυτά καταδεικνύουν ότι η βία για τους ανηλίκους δεν αποτελεί πια μια αυθόρμητη εκτόνωση ή στιγμιαία εκτροπή, αλλά διαμορφώνεται ως επαναλαμβανόμενο μοτίβο, που τρέφεται από την «κουλτούρα της σιωπής» και την απουσία θεσμικών μηχανισμών πρόληψης και επίλυσης συγκρούσεων στο σχολικό περιβάλλον.

Ο νομικός συλλογισμός: το «τυφλό σημείο» του Ποινικού Κώδικα

Από νομική σκοπιά, η αντιμετώπιση τέτοιων εγκλημάτων καλύπτεται από τα άρθρα 121-133 του Ποινικού Κώδικα (ΠΚ), με τη φιλοσοφία του νομοθέτη για τους ανηλίκους να είναι ορθώς αναμορφωτική, εστιάζοντας στην επανένταξη και όχι στον εγκλεισμό.

Το κράτος δικαίου, ωστόσο, δεν μπορεί να εξαντλείται «τυφλά» στην επιμέτρηση της ποινής πάνω από ένα λευκό σεντόνι. Οφείλει να εισάγει προληπτικά εργαλεία αποκαταστατικής δικαιοσύνης (restorative justice) εκεί που γεννάται η ένταση: στο σχολείο. Η νομική επιστήμη διεθνώς αναγνωρίζει πλέον ότι η τιμωρία (retributive justice), χωρίς την αποκατάσταση της βλάβης και την κατανόηση της αιτίας, απλώς ανακυκλώνει τον θυμό. Στην περίπτωση των Σερρών, το «γιατί» πίσω από την υπόθεση της ανθρωποκτονίας ανηλίκου είναι εξίσου κρίσιμο με το «ποιος».

Διεθνής εμπειρία: όταν η διαμεσολάβηση σώζει ζωές

«Σχολική διαμεσολάβηση» ονομάζεται η διαδικασία ειρηνικής επίλυσης συγκρούσεων στο σχολικό περιβάλλον, όπου οι μαθητές, με τη βοήθεια εκπαιδευμένων διαμεσολαβητών (συχνά συμμαθητές ή ειδικά καταρτισμένο εκπαιδευτικό προσωπικό), μαθαίνουν να συζητούν το πρόβλημα, να αναλαμβάνουν ευθύνη και τελικά να καταλήγουν σε κοινά αποδεκτή λύση. Στόχος της είναι η πρόληψη της βίας, η ανάπτυξη δεξιοτήτων κοινωνικής συνύπαρξης και η ενίσχυση της κουλτούρας διαλόγου στο σχολείο, πριν οι συγκρούσεις κλιμακωθούν και χρειαστεί η παρέμβαση των αρμοδίων αρχών.

Πρόκειται για έναν θεσμό που εφαρμόζεται συστηματικά εδώ και δεκαετίες, με θεαματικά αποτελέσματα, σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Γερμανία, η Αυστρία, το Βέλγιο, η Ισπανία και η Ιταλία (όπου είναι πλέον υποχρεωτική), ενώ στη Σουηδία, η ενσωμάτωσή της στο πρόγραμμα σπουδών, έχει δημιουργήσει μια γενιά μαθητών που αντιλαμβάνονται τη σύγκρουση ως ευκαιρία διαλόγου και όχι ως αφορμή επίδειξης ισχύος.

Μια πρόταση που δεν μπορεί να περιμένει

Στην Ελλάδα παρουσιάστηκε τον Μάιο 2025 η Εθνική Στρατηγική για την Πρόληψη της Βίας και την Αντιμετώπιση της Παραβατικότητας Ανηλίκων 2025-2030, από Επιτροπή Εμπειρογνωμόνων υπό την Προεδρία της Κυβέρνησης. Πρόκειται για την πρώτη συστηματική προσπάθεια διαμόρφωσης μιας ολοκληρωμένης εθνικής πολιτικής για τη βία ανηλίκων, με έμφαση στην πρόληψη και στο σχολικό περιβάλλον.

Σχετικά εκπαιδευτικά προγράμματα παρέχονται από φορείς όπως το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής και τα Κέντρα Δια Βίου Μάθησης ανά την επικράτεια, ενώ έχει συγκροτηθεί και το Δίκτυο Σχολείων για τη Σχολική Διαμεσολάβηση, υπό την επιστημονική εποπτεία του Εργαστηρίου Μελέτης Κοινωνικών Θεμάτων ΜΜΕ & Εκπαίδευσης του Παιδαγωγικού Τμήματος Νηπιαγωγών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Παράλληλα, ένα ενεργό οικοσύστημα σχολικής διαμεσολάβησης με νομικούς, εκπαιδευτικούς, παιδοψυχολόγους και κοινωνικούς λειτουργούς εργάζεται συντονισμένα, αναπτύσσοντας εργαλεία για τη διαχείριση συγκρούσεων στα σχολεία.

Ένα τέτοιο εργαλείο οδηγού σχολικής διαμεσολάβησης, θα παρουσιαστεί, μάλιστα, στον χώρο του Law To Impact, στα τέλη Φεβρουαρίου, ανοίγοντας και στη Θεσσαλονίκη τον δημόσιο διάλογο για την ουσιαστική μετάβαση από τη στρατηγική στην πράξη.

Η τραγωδία στις Σέρρες πρέπει να είναι το τελευταίο «καμπανάκι» για την ελληνική πολιτεία. Η σχολική διαμεσολάβηση δεν αποτελεί εκπαιδευτική καινοτομία· είναι υποχρέωση ενός κράτους δικαίου που επιλέγει να προστατεύει τη ζωή πριν χρειαστεί να τη θρηνήσει.

*Η Αναστασία Ακριτίδου είναι δικηγόρος, Ιδρύτρια του Law To Impact