Το νέο σύστημα συλλογής πλαστικών μπουκαλιών

Τα περισσότερα πλαστικά μιας χρήσης είναι σε μεγάλο βαθμό αχρείαστα, μπορεί δηλαδή να αποφευχθεί η χρήση τους χωρίς να επηρεαστεί η καθημερινότητά μας. Ένα από τα πλαστικά μιας χρήσης που μπαίνει σε αυτή την κατηγορία είναι το πλαστικό μπουκάλι νερού και αναψυκτικών.

Στην Ελλάδα κάθε χρόνο χρησιμοποιούνται πάνω από 2,5 δισεκατομμύρια πλαστικά μπουκάλια, σχεδόν 7 εκατομμύρια κάθε μέρα ή σχεδόν 300.000 κάθε ώρα, τα οποία χρησιμοποιούνται για λίγα μόνο λεπτά και καταλήγουν έπειτα στα σκουπίδια. Την ίδια στιγμή, στη χώρα μας συλλέγεται και οδηγείται σε ανακύκλωση μόλις το 28% των πλαστικών μπουκαλιών, ενώ το υπόλοιπο είτε οδηγείται σε χωματερές, είτε καίγεται, είτε διαρρέει στο χερσαίο και θαλάσσιο περιβάλλον. Σύμφωνα με στοιχεία του προγράμματος του WWF για την παρακολούθηση της παράκτιας ρύπανσης, «Υιοθέτησε μια παραλία», τα πλαστικά μπουκάλια βρίσκονται στο top-10 των απορριμμάτων που εντοπίζονται στις ελληνικές παραλίες.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση παρατηρώντας ότι τα μπουκάλια μπορούν εύκολα να καταλήξουν στη θάλασσα και με δεδομένου ότι μπορούν σχετικά εύκολα να οδηγηθούν για ανακύκλωση, θέσπισε το 2019 μια υποχρέωση βάσει της οποίας κάθε κράτος μέλος θα έπρεπε έως το τέλος του 2025 να συλλέγει και να στέλνει προς ανακύκλωση το 77% των πλαστικών φιαλών. Αντίστοιχα, ο στόχος για το 2029 ανέρχεται στο 90%.

Όπως καταλαβαίνετε, η Ελλάδα δεν πέτυχε τον στόχο, μένοντας κάτω από το 30%. Γιατί δεν τα καταφέραμε; Τι λάθος κάναμε και πάλι;

Η επιτυχία του συστήματος επιστροφής εγγύησης… έξω

Η εμπειρία από την ΕΕ δείχνει πως ο μοναδικός τρόπος για να επιτευχθεί ο στόχος είναι η σύσταση και λειτουργία “συστήματος επιστροφής εγγύησης”. Τι σημαίνει αυτό; Ότι η τιμή ενός προϊόντος σε πλαστικό μπουκάλι (νερό, αναψυκτικό) αυξάνεται κατά ένα Χ ποσό (συνήθως 10-30 λεπτά), το οποίο θα το παίρνει πίσω ο καταναλωτής όταν επιστρέφει το άδειο πλαστικό μπουκάλι σε σημεία επιστροφής. Για παράδειγμα, στη Γερμανία ένα μπουκάλι νερό 500ml κοστίζει 75 λεπτά, εκ των οποίων τα 25 λεπτά αποτελούν τη λεγόμενη «εγγύηση». Όταν οι πολίτες επιστρέφουν το άδειο μπουκάλι σε μηχανήματα επιστροφής, λαμβάνουν πίσω τα 25 λεπτά. Σε χώρες που εφαρμόζεται το σύστημα οι επιδόσεις είναι πολύ καλές. Η Γερμανία επιτυγχάνει συλλογή του 98% των πλαστικών φιαλών, η Φινλανδία το 97%, η Δανία το 93%, ενώ ακόμα και χώρες που μόλις ξεκίνησαν την εφαρμογή του συστήματος πετυχαίνουν καλά αποτελέσματα, όπως η Ρουμανία που συλλέγει ήδη πάνω από το 84% των φιαλών ή η Ιρλανδία που ανακτά το 91% των μπουκαλιών.

Η ελληνική κυβέρνηση είχε κατανοήσει ότι η δημιουργία ενός συστήματος επιστροφής εγγύησης είναι μονόδρομος και από τον Οκτώβριο του 2020 με το νόμο 4736/2020 θέσπισε το εν λόγω σύστημα και όρισε ότι η «εγγύηση» για φιάλες έως 0,5 λίτρα θα ανέρχεται στα 0,10€ , ενώ για τις φιάλες πάνω από 0,5 λίτρα θα φτάνει τα 0,15€. Βάσει του νόμου, το σύστημα έπρεπε να λειτουργεί ήδη από τον Ιανουάριο του 2023.

Τρία χρόνια μετά, το σύστημα δεν έχει ξεκινήσει τη λειτουργία του. Γιατί, θα ρωτήσει κάποιος; Οι φήμες που διακινήθηκαν στους πολιτικούς και οικονομικούς κύκλους αναφέρουν ότι οι κυριότεροι λόγοι ήταν οι έντονες πιέσεις επιχειρηματικών συμφερόντων που ήθελαν να αποκτήσουν το “μερίδιο του λέοντος” στη διαχείριση των μπουκαλιών, η αδιαφορία των υπόχρεων επιχειρήσεων και η αδυναμία του Υπουργείου Περιβάλλοντος (ΥΠΕΝ) και του Ελληνικού Οργανισμού Ανακύκλωσης (ΕΟΑΝ) να επιβάλλουν τους κανόνες του παιχνιδιού.

Πέραν όμως από την απώλεια του στόχου συλλογής των μπουκαλιών, η καθυστέρηση στην εφαρμογή του συστήματος επιστροφής εγγύησης φέρνει μια σειρά από πρόσθετες συνέπειες:

• Γίνεται πολύ δύσκολη η επίτευξη ενός άλλου ευρωπαϊκού στόχου που προέβλεπε ότι από το 2025 οι φιάλες PET που κυκλοφορούν στην αγορά πρέπει να περιέχουν τουλάχιστον 25% ανακυκλωμένο πλαστικό, καθώς αν δεν συλλεχθεί το PET δεν μπορεί να ξαναμπεί στην αγορά ως ανακυκλωμένο.
• Λαμβάνοντας υπόψη ότι βάσει ευρωπαϊκής απόφασης από το 2021 η Ελλάδα πρέπει να πληρώνει στην ΕΕ φόρο 800 ευρώ ανά τόνο για όσες πλαστικές συσκευασίες δεν ανακυκλώνει, η μη συλλογή των πλαστικών μπουκαλιών οδηγεί στην καταβολή φόρου προς την ΕΕ της τάξης των 30-40 εκ. ευρώ σε ετήσια βάση. Πρόκειται στην κυριολεξία για πεταμένα λεφτά των πολιτών της χώρας.
• Πέρα από τον στόχο για τις πλαστικές φιάλες, δεν πρόκειται να επιτευχθεί ο στόχος για τη συλλογή φιαλών αλουμινίου, καθώς και αυτό το απόβλητο εντάσσεται στο σύστημα επιστροφής εγγύησης.

Αυτές τις μέρες ακούγεται ότι το σύστημα θα τεθεί σε λειτουργία μέσα στο 2026. Ας ελπίσουμε ότι δεν θα υπάρξουν άλλες καθυστερήσεις. Ας ελπίσουμε επίσης ότι έως την έναρξη εφαρμογής του συστήματος, η Πολιτεία θα προβεί σε μερικές κομβικές αλλαγές ώστε το σύστημα να γίνει πιο αποτελεσματικό, πιο δίκαιο και πιο διαφανές. Για παράδειγμα, η νομοθεσία λανθασμένα αναφέρει ότι η επιστροφή του εγγυοδοτικού αντιτίμου (τα 10 ή 15 λεπτά ανάλογα με το μέγεθος της φιάλης) θα γίνεται με τη μορφή κουπονιού, που θα μπορεί να εξαργυρωθεί στα καταστήματα που αποτελούν σημεία επιστροφής μόνο για αγορά άλλων προϊόντων. Το αντίτιμο πρέπει να επιστρέφεται στους πολίτες με τρόπο όχι μόνο έμμεσο (κουπόνια ), αλλά και άμεσο (βλ. καταβολή χρηματικού ποσού), δίνοντας ένα ακόμα κίνητρο στους καταναλωτές για να επιστρέφουν τις φιάλες.

Προς ώρας, βέβαια, αυτό που έχει σημασία είναι να ξεκινήσει το σύστημα και να διασφαλιστεί η διαφάνεια σε όλα τα στάδια λειτουργίας του. Ο νομοθέτης και ο ΕΟΑΝ πρέπει επίσης να μην κρατήσουν τον ρόλο του αδρανούς παρατηρητή, αλλά να παρακολουθούν την εξέλιξη του συστήματος και να απαιτούν διορθωτικές ενέργειες. Θα πρέπει επίσης να μην ξεχνούν ότι ο στόχος δεν μπορεί να είναι μόνο η συλλογή του πλαστικού μπουκαλιού, αλλά ευρύτερα η μείωση του παραγόμενου πλαστικού και η εισαγωγή μοντέλων επαναχρησιμοποίησης στη χώρα.

Το σύστημα επιστροφής εγγύησης έχει αποδειχθεί ότι αποδίδει άμεσα και θετικά αποτελέσματα. Θα είναι κρίμα αν χάσουμε ακόμα μια ευκαιρία για μια πιο δίκαιη και σίγουρα πιο βιώσιμη διαχείριση των πλαστικών απορριμμάτων στη χώρα μας.

*του Αχιλλέα Πληθάρα, υπεύθυνος τομέα αποτυπώματος, WWF Ελλάς