Η σημασία της υγιούς ομάδας σε παιδιά και εφήβους

Η προστασία και η συναισθηματική ευημερία των παιδιών και των εφήβων αποτελεί ένα βασικό και αδιαπραγμάτευτο δικαίωμά τους. Πώς μπορεί αυτό να διασφαλιστεί; Από όλες και όλους εμάς με όποιον ρόλο ή θέση έχουμε στη ζωή τους, αλλά και από τα ίδια με την κατάλληλη στήριξη και ενθάρρυνση. Έτσι δημιουργείται ένας κύκλος φροντίδας που βάζει στον πυρήνα του παιδιά ενδυναμωμένα περικλείοντας ταυτόχρονα υποστηρικτούς ενήλικες.

Η μεγάλη εικόνα επάνω στο θέμα, με ένα στα επτά άτομα ηλικίας 10-19 ετών να αντιμετωπίζει κάποια ψυχική δυσκολία (κατάθλιψη, άγχος, διαταραχές συμπεριφοράς κ.α.), αντιπροσωπεύοντας παγκοσμίως το 15% του συνόλου ασθενειών σε αυτές τις ηλικίες (πηγή: ΠΟΥ), μας δείχνει κάτι ξεκάθαρο: H παιδική και εφηβική προστασία είναι μια ανάγκη σταθερά επιτακτική και όχι ένα πρόσκαιρο ζήτημα ή ένα θέμα επικαιρότητας.

Σήμερα-ίσως πιο έντονα από ποτέ- ένα παιδί μεγαλώνει σε ένα ιδιαίτερα ρευστό περιβάλλον με αντικειμενικές δυσκολίες και προκλήσεις. Πόλεμοι, κλιματική κρίση, δυσκολία ενηλικίωσης, άγχος αποκατάστασης, οικονομική ανασφάλεια, βία, αυξημένος ανταγωνισμός, πιθανή κοινωνική απομόνωση και μειωμένη αυτοεκτίμηση λόγω της υπερέκθεσης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Όλα αυτά μπορεί να το δυσκολέψουν συναισθηματικά ή ακόμη να μην το αφήσουν να αναπτύξει έγκαιρα τις δεξιότητες που θα το βοηθήσουν να ενδυναμωθεί και να αντιμετωπίσει την απαιτητική και συχνά σκληρή πραγματικότητα που ζει.

Ο σκοπός δεν είναι να απαλλαχθούν τα παιδιά από τις ανησυχίες, τις δυσκολίες και τους προβληματισμούς που μπορεί να έχουν αλλά ως κοινωνία, σχολείο, οικογένεια να τα βοηθήσουμε να μετακινηθούν από το «νιώθω απόγνωση» στο «υπάρχουν τρόποι να το διαχειριστώ». Ένα παιδί πριν σκεφτεί και πριν πράξει, χρειάζεται να νιώσει ψυχολογική ασφάλεια, και αυτή είναι η βάση της αναπτυξιακής αλλά και της επανορθωτικής διαδικασίας. Τι ακριβώς σημαίνει αυτό; Όταν του συμβαίνει κάτι δύσκολο να μπορεί να ρυθμιστεί συναισθηματικά, δηλαδή να αναγνωρίζει, να κατανοεί και να διαχειρίζεται τα συναισθήματά του με έναν τρόπο που θα το βοηθήσει να απαντήσει στις δυσκολίες και όχι μόνο να αντιδράσει σε αυτές.

Η ψυχολογική ασφάλεια, λοιπόν, είναι κάτι βαθύτερο από την αποτροπή επικίνδυνων ή αυτοκαταστροφικών συμπεριφορών και επιλογών. Δημιουργείται όταν το παιδί μπορεί να δει μια προοπτική που το ανακουφίζει ή του δίνει χώρο και απαντά σε μια αγωνία του αντί να βιώνει αδιέξοδο. Προϋποθέτει να μπορεί να μιλήσει και να ανοιχτεί, να νιώσει άνετα να κάνει λάθη, να ζητήσει βοήθεια και να φανερώσει την ευαλωτότητά σου, χωρίς να φοβάται ότι θα τιμωρηθεί ή θα κριθεί, χωρίς να νιώσει ντροπή και ενοχές. Η ανταπόκριση στις δυσκολίες δεν χρειάζεται να εκφράζεται με όμορφα λόγια ή περίπλοκους τρόπους. Αυτό που έχει πραγματικά αξία είναι να στεκόμαστε με ανθρωπιά και ενθάρρυνση δίπλα σε ένα παιδί ή έφηβο που υποφέρει και μπορεί να έχει ανάγκη από στήριξη.

Και πολλές φορές αυτή η στήριξη δεν έρχεται μόνο μέσα από τα δίκτυα των φροντιστικών και έμπιστων ενηλίκων, και των κοινωνικών υπηρεσιών, όπου είναι σημαντικό να έχει πρόσβαση ένα παιδί. Έρχεται από τους ίδιους τους συνομηλίκους του, φίλους/ες και συμμαθητές/ιες μέσα από την ομότιμη υποστήριξη (peer-to-peer support). Έρευνες δείχνουν ότι τα επίσημα προγράμματα ομότιμης υποστήριξης, ιδίως όσον αφορά την ψυχική υγεία, είναι αποτελεσματικά στη βελτίωση της ανοιχτής επικοινωνίας και της αναζήτησης βοήθειας. Ταυτόχρονα συνδέονται στενά με μεγαλύτερη ψυχολογική ανθεκτικότητα και χαμηλότερα ποσοστά μοναξιάς, άγχους και κατάθλιψης.

Η εμπλοκή του ίδιου του παιδιού στην αυτο-προστασία του μπορεί να λειτουργήσει πολύ βοηθητικά για το ίδιο, καθώς και για άλλα παιδιά. Σε αυτό μπορεί να βοηθήσει η συμμετοχή του σε εκπαιδευτικά προγράμματα και επιστημονικά σχεδιασμένες παρεμβάσεις στους χώρους όπου ζει και δραστηριοποιείται καθημερινά· σε σχολεία, αθλητικούς συλλόγους, κατασκηνώσεις, ωδεία ή άλλους χώρους ψυχαγωγίας και εκπαίδευσης. Μέσα από μεθοδολογίες, όπως η “I support my friends”-Ψυχολογικές Πρώτες Βοήθειες που η Terre des Hommes Hellas εφαρμόζει σε προγράμματά της, ένα παιδί μπορεί να πάρει στα χέρια του κάποια απλά και κατανοητά «εργαλεία» ακολουθώντας τρία βασικά βήματα: Παρατηρώ-Ακούω-Συνδέω. Αυτά θα του επιτρέψουν να αναγνωρίζει ασφαλείς ή μη συνθήκες, να παρατηρεί και να εντοπίζει προειδοποιητικά σημάδια, να γνωρίζει πού να απευθυνθεί, όταν το ίδιο ή κάποιος συμμαθητής/ια ή φίλος/η βρίσκεται σε κίνδυνο, αλλά και να νιώθει αρκετά ενδυναμωμένο να αναζητήσει αυτή τη βοήθεια.

Η παραπάνω προσέγγιση μας δείχνει πως ο κύκλος της φροντίδας που βάζει στο επίκεντρο την αυτο-ενδυνάμωση και αλληλοϋποστήριξη δεν περιορίζεται μόνο στο παιδί. Περιλαμβάνει-όπως αναφέρθηκε-υποστηρικτικά κοινωνικά συστήματα και έμπιστους ενήλικες στο κοντινό του περιβάλλον χωρίς η ευθύνη να αφορά μόνο τον γονέα ή τον κηδεμόνα που μπορεί και ο ίδιος/η ίδια να αναζητά στήριξη για να ανταποκριθεί σε έναν σύνθετο και έντονα απαιτητικό ρόλο στη σύγχρονη εποχή.

Η Terre des hommes Hellas-που στοχεύει συστηματικά μέσα στα χρόνια στην ενδυνάμωση των συστημάτων παιδικής προστασίας και διασφάλισης-υλοποιεί προγράμματα ομότιμης υποστήριξης και δραστηριότητες αυτο-προστασίας. Παράλληλα με την προσέγγιση I support My Friends- βασισμένη στις Ψυχολογικές Πρώτες Βοήθειες που ακολουθεί στο πλαίσιο του προγράμματος “Unity in Care”, εφαρμόζει τη μεθοδολογία Πολύχρωμες Ασπίδες: Διευκόλυνση Δραστηριοτήτων Αυτοπροστασίας για τα παιδιά στο πλαίσιο του προγράμματος “Keeping Children Safe in Sports”.