Βανέσα Σπρινγκόρα: “Η δημοσιοποίηση της αλήθειας είναι η καλύτερη τιμωρία”

Η δημοσίευση του Le Consentement το 2020 αποτέλεσε σημείο καμπής: το βιβλίο έγινε διεθνές best seller, μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο και στο θέατρο και, πρωτίστως, οδήγησε σε θεσμικές παρεμβάσεις στη γαλλική νομοθεσία περί του ηλικιακού ορίου συναίνεσης.

Το πολυσυζητημένο κείμενο της Vanessa Springora, που αναδιαμόρφωσε τη δημόσια συζήτηση γύρω από την κατάχρηση εξουσίας, μεταφέρεται για πρώτη φορά στην ελληνική σκηνή από τις 19 Ιανουαρίου στο Θέατρο Τέχνης Κάρολος Κουν.

Η παράσταση, σε σκηνοθεσία Ειρήνης Λαμπρινοπούλου, ερευνά μια υπόθεση που σημάδεψε τη γαλλική πνευματική ζωή και αναζωπύρωσε διεθνώς το ερώτημα των ορίων της συναίνεσης. Οι Βένια Σταματιάδη, Μαριλένα Μπαρταλούτσι και Κλέων Γρηγοριάδης με τη συνοδεία της live μουσικής του Ανδρέα Βαλαχή δίνουν φωνή στα κεντρικά πρόσωπα της ιστορίας και στην περιρρέουσα κοινωνική ατμόσφαιρα, μεταφέροντας στον θεατή την πολυπλοκότητα των γεγονότων.

Παρίσι, 1986. Η δεκατετράχρονη Vanessa Springora έρχεται σε επαφή με τον συγγραφέα Gabriel Matzneff, έναν ήδη καταξιωμένο –και θεσμικά περιχαρακωμένο– εκπρόσωπο των γαλλικών Γραμμάτων. Η σχέση που ακολουθεί, καλλιεργημένη μέσα σε ένα περιβάλλον το οποίο φέρεται να αποθεώνει την «απελευθέρωση» και να αποστιγματίζει κάθε όριο, εκτυλίσσεται ως μια επικίνδυνη συνδιαλλαγή εξουσίας και ευαλωτότητας.

H πριβέ συνάντησή μας

Μία πρόβα που είδα είκοσι λεπτών αρκούσε για να αγαπήσω αυτό το έργο, τους ηθοποιούς, την σκηνοθέτη. Και να ζητήσω ασφαλώς μία συνέντευξη στη Γαλλίδα συγγραφέα, Βανέσα Σπρινγκόρα, που έμαθα ότι θα ερχόταν για μία τιμητική βραδιά στο Γαλλικό Ινστιτούτο. Στην συνέχεια, μία ευτυχής συγκυρία με έφερε να είμαι η δημοσιογράφος που θα καθόταν απέναντι της στη σκηνή του Γαλλικού Ινστιτούτου για να της κάνω τη συνέντευξη εκείνο το βράδυ.

Η ιστορία ούτως ή άλλως με είχε επηρεάσει αρκετά – και προσωπικά μιλώντας. Όχι, δεν έχω ζήσει κάτι τέτοιο, αλλά έχω ζήσει παλαιότερα κάτι αρκετά δύσκολο και επίπονο ψυχικά. Δεν θέλω καθόλου πια να αναφέρομαι σ’ αυτό γιατί η ζωή μου σήμερα έχει αλλάξει πάρα πολύ και θα ήθελα να μιλώ μόνο για αυτή την ευχάριστη πλευρά της. Άλλωστε στο παρελθόν έχω γράψει γι’ αυτό και έχω ανοιχτεί, έχω παραδεχτεί τη μακρόχρονη σχέση με έναν χειριστικό και πολλά άλλα επίθετα – βαριά που δεν θα αναφέρω-, άνθρωπο.

Πάντως σε κάθε περίπτωση είμαι μία γυναίκα που καταλαβαίνει καλά πως μπορεί να υπάρξει μία άλλη μέσα σε μία κακοποιητική σχέση, κυρίως συναισθηματικά και ψυχολογικά με έναν μεγαλύτερο άντρα και να μην μπορεί να ξεφύγει από αυτό. Ακόμη και το πώς μπορεί ένας άνθρωπος να σε εκμεταλλευτεί με τον χειρότερο τρόπο και εσύ να νομίζεις πως τον αγαπάς. Η Βανέσα έζησε μία δραματική εκδοχή αυτής της συναισθηματικής φυλακής.

Την ημέρα πριν από τη βραδιά του Γαλλικού Ινστιτούτου πήγαμε οι δυο μας να πιούμε ένα ποτήρι κρασί, όπως παραδοσιακά θα έκανε ένας σωστός και αληθινός Γάλλος στις 7 η ώρα το απόγευμα. Τα ποτήρια έγιναν δύο φυσικά και θα γίνονταν και παραπάνω αν δεν έπρεπε στις εννέα να είναι στο θέατρο για να δει την παράσταση που αφορούσε τη ζωή της. Έμαθα εκ των υστέρων ότι συγκινήθηκε και ότι της άρεσε αυτό που είδε στην Αθήνα. Πώς να μην της αρέσει; Είναι μία εξαιρετική παράσταση με βαθιά ευαισθησία και υπακοή στο κείμενο της και στην ιστορία της με σεβασμό και αξιοπρέπεια.

Η βραδιά στη σκηνή του Γαλλικού Ινστιτούτου

Η επόμενη ημέρα, κατά την οποία καθίσαμε απέναντι στο Γαλλικό Ινστιτούτο ήταν φορτισμένη συναισθηματικά για μένα – υποθέτω και για την ίδια που έπρεπε μπροστά σε ένα κοινό άλλης χώρας να απαντήσει πράγματα που ασφαλώς έχει απαντήσει πάρα πολλές φορές. Παρατηρούσα σε ποιες ερωτήσεις κοντοστεκόταν περισσότερο για να σκεφτεί, πού κόμπιαζε, παρατήρησα επίσης ότι δεν χαμογέλασε σχεδόν καθόλου όλη την ώρα.

Δεν πιστεύω ότι δεν χαμογέλασε γιατί δεν έχει χαρά μέσα της. Η Βανέσα είναι ένας άνθρωπος που σίγουρα έχει και χαρά μέσα της γιατί αλλιώς δεν θα είχε παλέψει να ξεφύγει από αυτούς τους εφιάλτες. Η αυτοπροστασία που ενεργοποιείται μαρτυρά πάντα το υγιές κομμάτι ενός ανθρώπου και αυτό το γνωρίζω πάρα πολύ καλά.

Όσο και να πέσεις βαθιά σε μια κατάθλιψη, όταν ο εαυτός σου έχει την τύχη να κρύβει μία φωτεινή πλευρά, αυτή κάποια στιγμή θα βγει στην επιφάνεια. Ταυτόχρονα όμως αντιλαμβάνομαι πως το συγκεκριμένο θέμα που έθιγε η βραδιά είναι πολύ σοβαρό και βαρύ όταν θίγεται δημόσια οπότε δε νομίζω ότι η σοβαρότητα της οφείλεται σε θλίψη, αλλά σε μια σχετική αγωνία και αμηχανία.

Την ημέρα που συναντηθήκαμε μόνες μας μου είπε πολλά περισσότερα απ’ όσα είπε δημόσια και όσα θα ήθελε να δημοσιοποιηθούν. Όχι γιατί είναι κρυφά αλλά κυρίως γιατί αφορούν με έμμεσο τρόπο κι άλλους ανθρώπους, είτε την οικογένεια της, που σημαίνει γονείς αλλά και σύζυγο και παιδί είτε άλλες γυναίκες που δεν ξέρω καθόλου εάν έχουν δημοσιοποιήσει τη δική τους ιστορία. Επίσης, στη δική μας συνάντηση γελάσαμε αρκετά περισσότερο. Της εκμυστηρεύτηκα, άλλωστε, και εγώ τη δική μου εμπειρία οπότε ήρθαμε αρκετά πιο κοντά και χαλαρώσαμε από κοινού.

Θα γίνουμε ποτέ ίσοι σε αυτή την κοινωνία;

Αυτές τις ημέρες, λίγο με την υπόθεση Επστίν, λίγο με την Πελικό που τη συνάντησε μία φίλη στο Παρίσι, λίγο με τη συγκλονιστική συνέντευξη που έδωσε η Αριάν Λαμπέντ και τα όσα ομολόγησε για βιασμούς και κακοποιήσεις, σκέφτομαι πραγματικά ότι η θέση μας σε αυτή την κοινωνία είναι πάρα πολύ επισφαλής και πάρα πάρα πολύ υποτιμημένη.

Όσο κεκτημένα και αν έχουμε κερδίσει είναι βέβαιο πως ο σεβασμός είναι πολύ λίγος σε σχέση με αυτόν που αξίζουμε ή θα έπρεπε. Δεν το λέω καθόλου φεμινιστικά και επίσης δεν νιώθω καθόλου φεμινίστρια με την παραδοσιακή έννοια.

Μου αρέσει δηλαδή να φροντίζω εγώ το σπίτι και το παιδί να κάνω τις πιο παραδοσιακά γυναικείες δουλειές χωρίς να νιώθω ότι υπηρετώ ή ότι αυτό με υποβιβάζει. Αλλωστε είχα μία γιαγιά πολύ avant garde που τόλμησε να χωρίσει το 1941, στην κατοχή, που ήταν κυνηγός, που φωτογράφιζε, που ήταν πολύ μορφωμένη και τσαούσα.

Όμως βλέπω ότι είναι από τόσες πλευρές και τόσο βαθιά ριζωμένο αυτό το θέμα που έχω αρχίσει να απελπίζομαι. Δε νομίζω δηλαδή ότι μπορεί να αλλάξει κάτι ριζικά, τουλάχιστον στον αιώνα που ζούμε. Μακάρι κάποτε δηλαδή αλλά δεν είμαι καθόλου σίγουρη ότι κι αυτό θα επιτευχθεί.

Ευχαριστώ από όλες τις γυναίκες για κάθε γυναίκα που τολμά να μιλήσει

Για να επανέλθουμε στη Βανέσα θέλω να πω ότι είναι μία γυναίκα που πάνω απ’ όλα την ευχαριστώ. Πάνω απ’ όλα την ευχαριστούμε όλες. Που μίλησε, που βοηθάει άλλες γυναίκες να μιλούν, που εκθέτει τη σαπίλα της κοινωνίας, που αποκαλύπτει παιδόφιλους και άνδρες που θα έπρεπε να είναι στη φυλακή αλλά κυκλοφορούν ελεύθεροι. Τη Βανέσα την ευχαριστούμε που υπάρχει. Και ξέρετε κάτι… καθόλου δεν την λυπόμαστε παρότι σίγουρα νιώθουμε λύπη. Λύπη για όσα έχει περάσει, λύπη για όσα δεν φεύγουν και δεν θα φύγουν ποτέ από πάνω της. Διότι όπως είπαμε και όπως είπε και ίδια μπορεί να το πολεμάς, μπορεί να το διαχειρίζεσαι, αλλά αυτά που έχει ζήσει δεν θα φύγουν ποτέ. Έχουν γράψει πάνω της, έχουν χαραχτεί με ανεξίτηλα χρώματα, είναι πληγές που μπορεί να έχουν κλείσει αλλά είναι πάντα σαν αυτά τα ράμματα στο σώμα που τα βλέπεις για να σου υπενθυμίζουν ότι έχεις κάνει ένα χειρουργείο.

Μπορείς λοιπόν να λυπηθείς για όσα πέρασε αυτή η γυναίκα και κυρίως για όσα περνούν σήμερα – και χθες και αύριο και πάντα – όλοι όσοι πέφτουν στα χέρια ενός παιδόφιλου αλλά πρέπει να θαυμάσεις και να χειροκροτήσεις το σθένος, το θάρρος του εκάστοτε θύματος να βγήκε να μιλήσει. Γιατί η αλήθεια είναι ότι οι θύτες ζουν και βασιλεύουν. Και στις Φιλιππίνες δεν πήγαινε μόνο ο Ματζνέφ αλλά πάνε πάρα πολλοί «κύριοι» σε πολλά εισαγωγικά που κυκλοφορούν δίπλα μας.

«Γιατί έτσι γουστάρω» – αντί επιλόγου

Ομολογώ πως αισθάνθηκα δύσκολα μόνο τη στιγμή που τη ρώτησα πόσα χρόνια ψυχοθεραπείας χρειάστηκαν για να εμπιστευθεί ξανά έναν άντρα και μου είπε ότι της φαίνεται κάπως αδιάκριτη η ερώτηση. Δεν εννοούσα φυσικά κάτι αδιάκριτο και ήταν μάλιστα κάτι που είχαμε συζητήσει την προηγούμενη μέρα. Ποιος ξέρει όμως πώς μπορεί να αισθάνεται ο κάθε άνθρωπος μπροστά σε τόσο κόσμο με τόσο προσωπικές ομολογίες συνεχώς;

Έχετε αναρωτηθεί ποτέ πως είναι να δημόσια να αναγκάζεσαι να ομολογείς και να περιγράφεις τη ζωή σου. Όχι, δεν έχετε αναρωτηθεί γιατί δεν έχει χρειαστεί να αναρωτηθείτε. Όποιος δεν έχει βρεθεί σε τέτοια θέση δεν έχει σκεφτεί ποτέ πως είναι να διαπομπεύεται όταν η πρώτη αντίδραση του κοινού θα είναι «γιατι τώρα».

Αυτό το «γιατί τώρα» με εξοργίζει. Ειλικρινά με εξοργίζει.

Γιατί «τώρα». Γιατί «όποτε». Γιατί «έτσι γουστάρω», γιατί «τώρα αντέχω», γιατί «οι πληγές κάπως έκλεισαν και μπορώ να στήσω ορθό το σώμα μου και να μην πονάω». Γι’ αυτό, βαθιά, ευχαριστούμε για το τώρα για το ποτέ για το πάντα που μας χαρίζουν όσες γυναίκες τολμούν να κατονομάζουν τους θύτες, να τους δείχνουν, και να τους απομονώνουν.

Ευχαριστούμε για πάντα αυτές τις γυναίκες που μπορεί έστω και ένα κορίτσι στον κόσμο να το έχουν σώσει από τα χέρια ενός τέρατος.

Μην χάσετε αυτή την παράσταση.