ΕΙΔΑΜΕ ΤΗ ΧΡΥΣΗ ΜΑΣΚΑ ΤΟΥ ΤΟΥΤΑΓΧΑΜΩΝ – ΕΝΑΣ ΕΦΗΒΟΣ ΦΑΡΑΩ ΣΤΗΝ ΑΙΩΝΙΟΤΗΤΑ

Είναι 4 Νοεμβρίου 1922, στην Κοιλάδα των Βασιλέων, κοντά στο Λούξορ και ο Τουταγχαμών “κοιμάται” στην πέτρα. Η σκαπάνη της ομάδας του Βρετανού αιγυπτιολόγου Χάουαρντ Κάρτερ αποκαλύπτει το πρώτο σκαλοπάτι που οδηγεί σε έναν σφραγισμένο τάφο. Χρηματοδότης της ανασκαφής ήταν ο Τζορτζ Χέρμπερτ, 5ος Κόμης του Κάρναρβον, ο οποίος επί χρόνια στήριζε οικονομικά την επιμονή του Κάρτερ να συνεχίσει τις έρευνες σε μια περιοχή που πολλοί θεωρούσαν πλέον «εξαντλημένη».

Στις 26 Νοεμβρίου 1922, ο Κάρτερ ανοίγει μια μικρή οπή στη σφραγισμένη θύρα και κοιτάζει στο εσωτερικό με το φως ενός κεριού. Στην ερώτηση του Χέρμπερτ «βλέπεις τίποτα;», απαντά με τη φράση που έμεινε ιστορική: «Ναι, υπέροχα πράγματα».  Ήταν ο ολόχρυσος κόσμος του Φαραώ Τουταγχαμών – το μοναδικό πρόσωπο που διαθέτει αποκλειστική πτέρυγα στο Μεγάλο Αιγυπτιακό Μουσείο (GEM).

Αφού περπατήσαμε τις βασικές γκαλερί του GEM, με τη σκέψη ότι η λέξη «μουσείο» μοιάζει ανεπαρκής για να χωρέσει αυτά τα μεγέθη, η είσοδος στην πτέρυγα του Τουταγχαμών λειτουργεί σαν φυσικό επόμενο πέρασμα… μια πύλη προς την αιωνιότητα.

Εδώ τα φώτα χαμηλώνουν και ο χρυσός οργανώνει την αφήγηση της αθανασίας. Η έκθεση δεν περιορίζεται στον μύθο του «χρυσού βασιλιά». Προχωρά στη ζωή και τον θάνατο ενός ηγεμόνα που γεννήθηκε γύρω στο 1345 π.Χ., ανέβηκε στον θρόνο σε ηλικία οκτώ ή εννέα ετών και βασίλεψε περίπου μέχρι το 1323 π.Χ. Για πρώτη φορά, περισσότερα από 5.000 αντικείμενα από τον τάφο του εκτίθενται μαζί, σε ενιαία μουσειολογική αφήγηση.

Πρόκειται για τη ζωή ενός παιδιού που έγινε βασιλιάς και πέθανε έφηβος.

Ο τάφος του, γνωστός ως KV62, παρότι είχε παραβιαστεί στην αρχαιότητα, διατήρησε μεγάλο μέρος του περιεχομένου του, συμπεριλαμβανομένης της μούμιας του βασιλιά.  Η ανακάλυψή του προκάλεσε παγκόσμια δημοσιογραφική έκρηξη και αναζωπύρωσε το διεθνές ενδιαφέρον για την αρχαία Αίγυπτο.

Από το 1961 επιτράπηκαν και οργανωμένες επισκέψεις στον ίδιο τον τάφο, ενώ οι θάνατοι ορισμένων μελών της αποστολής γέννησαν τον μύθο της «κατάρας των Φαραώ», ο οποίος ανήκει περισσότερο στη σφαίρα της λαϊκής φαντασίας παρά της επιστημονικής τεκμηρίωσης.

Η αφήγηση στις αίθουσες ξεκινά από την ταυτότητα του Βασιλιά Τουτ (όπως τον αποκαλούν). Το γενεαλογικό του δέντρο μοιάζει με πολιτικό θρίλερ της 18ης Δυναστείας. Γιος του Ακενατόν ο Τουταγχαμών έγινε φαραώ στα εννέα του, μετά τον θάνατο του πατέρα του. Μεγαλώνει σε μια περίοδο θρησκευτικής αναταραχής μετά την απόπειρα επιβολής της μονοθεϊστικής λατρείας του Άτον.

Αναπαραστάσεις του προσώπου του, βασισμένες σε αξονικές τομογραφίες και αναλύσεις DNA, σκιαγραφούν έναν νεαρό με εύθραυστη υγεία. Στον τάφο του Τουταγχαμών βρέθηκαν πάνω από εκατό μπαστούνια, καθώς και ορθοπεδικά σανδάλια – στοιχεία που ενισχύουν την εικόνα κινητικών προβλημάτων.

Ο θάνατός του, γύρω στα 18 ή 19 του χρόνια, παραμένει αντικείμενο επιστημονικής διερεύνησης. Η παλαιότερη θεωρία δολοφονίας βασίστηκε σε μια πρώιμη ακτινογραφία που έδειχνε πιθανό τραύμα στο κρανίο. Νεότερες αξονικές τομογραφίες έδειξαν ότι δεν υπήρξε θανατηφόρο πλήγμα στο κεφάλι και ότι το εύρημα σχετιζόταν πιθανόν με τη διαδικασία μουμιοποίησης. Αναλύσεις DNA έδειξαν ότι έπασχε από ελονοσία και είχε συγγενή δυσμορφία στο αριστερό πόδι. Η επικρατέστερη σήμερα εκδοχή κάνει λόγο για κάταγμα – ίσως από πτώση ή ατύχημα με άμαξα – που επιμολύνθηκε σε έναν ήδη εξασθενημένο οργανισμό.

Στην ενότητα της ταφής, η τελετουργία παρουσιάζεται με σχεδόν θεατρική ακρίβεια. Το σώμα ταριχεύεται, τυλίγεται, καλύπτεται με φυλαχτά και κοσμήματα.

Οι τρεις ανθρωπόμορφες σαρκοφάγοι του Τουταγχαμών ήταν τοποθετημένες η μία μέσα στην άλλη: η εξωτερική και η μεσαία ήταν ξύλινες, επιχρυσωμένες, ενώ η εσωτερική ήταν κατασκευασμένη από συμπαγή χρυσό, βάρους περίπου 110 κιλών. Και οι τρεις βρίσκονταν μέσα σε μια πέτρινη σαρκοφάγο από χαλαζίτη, η οποία προστατευόταν επιπλέον από τέσσερα μεγάλα ξύλινα ιερά-κιβώτια που καταλάμβαναν σχεδόν ολόκληρο τον ταφικό θάλαμο.

Η ιδέα της αναγέννησης δεσπόζει: ο βασιλιάς συνεχίζει ως θεϊκή οντότητα. Η αιγυπτιακή σκέψη αντιμετωπίζει τον θάνατο ως μετάβαση και οργανώνει τα πάντα γύρω από τη συνέχεια.

Η μάσκα του Τουταγχαμών παραμένει το πιο αναγνωρίσιμο αντικείμενο της αιγυπτιακής αρχαιότητας. Κατασκευασμένη από περίπου 11 κιλά χρυσού και διακοσμημένη με λάπις λάζουλι, οψιδιανό, χαλαζία, τιρκουάζ και καρνεόλη, φέρει στο μέτωπο την κόμπρα και το όρνεο – σύμβολα της Άνω και Κάτω Αιγύπτου. Στο πίσω μέρος της είναι χαραγμένο απόσπασμα από τα ταφικά κείμενα που λειτουργούσαν ως προστατευτικά ξόρκια. Η μάσκα αποτυπώνει την ιδεατή, θεϊκή του μορφή.

Η τοποθέτησή της στο μεγάλο Αιγυπτιακό Μουσείο ενισχύει τη δραματουργία: υποφωτισμένος χώρος, κυκλική κίνηση επισκεπτών, ψίθυροι, βλέμματα που επιστρέφουν ξανά και ξανά στις λεπτομέρειες του μπλε και του χρυσού. Ο χώρος λειτουργεί σαν σύγχρονο ιερό. Στο κέντρο, ο νεκρός βασιλιάς. Γύρω του, ένα πλήθος που παρατηρεί με σεβασμό, σε έναν άτυπο δακτύλιο, σαν να υπακούει το πλήθος σε μια αόρατη χορογραφία.

Κάποιοι κάνουν ένα βήμα δεξιά για να δουν το προφίλ, άλλοι σκύβουν ελαφρά για να πλησιάσουν τις χαράξεις στο χρυσό. Μερικοί απομακρύνονται δύο μέτρα για να τη δουν ολόκληρη και έπειτα επιστρέφουν πιο κοντά, σχεδόν διστακτικά. Τα κινητά σηκώνονται και κατεβαίνουν, τα βλέμματα επιστρέφουν ξανά στο πρόσωπο, σαν να δοκιμάζουν να συλλάβουν κάτι που ξεφεύγει.

Γύρω από τη μάσκα, ο Τουταγχαμών αποκτά ανθρώπινη διάσταση: λινά ενδύματα, κοσμήματα, τελετουργικές κλίνες με κεφαλές ζώων, άρματα, τόξα, δοχεία με κρασί και λάδι, τρόφιμα για το ταξίδι στο επέκεινα. Κάθε αντικείμενο αποτελεί υπόσχεση συνέχειας.

Ο νεαρός βασιλιάς που έγινε παγκόσμιο σύμβολο

Η μούμια του Βασιλιά Τουτ — όπως τον αποκαλεί διεθνώς το κοινό — δεν εκτίθεται μαζί με τις 22 βασιλικές μούμιες (18 βασιλείς και 4 βασίλισσες) στο Μουσείο Αιγυπτιακού Πολιτισμού. Βρίσκεται σε ειδική, κλιματιζόμενη γυάλινη προθήκη μέσα στον ίδιο του τον τάφο, στην Κοιλάδα των Βασιλέων. Η επιλογή αυτή κουβαλά έναν διακριτικό συμβολισμό: ο νεαρός βασιλιάς που μετατράπηκε σε παγκόσμιο είδωλο παραμένει στο σημείο όπου τον τοποθέτησαν οι ιερείς του πριν από περίπου 3.300 χρόνια. Ο κόσμος συρρέει στο μουσείο για τον χρυσό, αλλά το σώμα του παραμένει εκεί όπου σχεδιάστηκε να μείνει, στην έρημο, στο εσωτερικό της πέτρας.

Βγαίνοντας από την αίθουσα του Τουταγχαμών μένει η αίσθηση ότι παρακολουθήσαμε στην πράξη τι σήμαινε για τους αρχαίους Αιγύπτιους ο θάνατος ενός βασιλιά. Και ταυτόχρονα γίνεται σαφές πώς ένας σχετικά περιορισμένης πολιτικής εμβέλειας φαραώ της 18ης Δυναστείας κατέληξε να γίνει παγκόσμιο σύμβολο, επειδή ο τάφος του βρέθηκε σχεδόν ακέραιος.

Η ανακάλυψη του 1922 εξελίχθηκε σε πολιτισμικό γεγονός που ξεπέρασε τα όρια της αρχαιολογίας και γέννησε την περίφημη Tutmania, μια παγκόσμια έκρηξη ενδιαφέροντος που επηρέασε μόδα, τέχνη, αρχιτεκτονική και τον ίδιο τον τρόπο που τα μουσεία αφηγούνται το παρελθόν. Έναν αιώνα μετά, στο Grand Egyptian Museum, αυτή η ενέργεια παραμένει παρούσα: η αίθουσα του Τουταγχαμών συμπυκνώνει τη στιγμή όπου η ανασκαφή έγινε παγκόσμιο θέαμα και ο νεαρός φαραώ μετατράπηκε σε σύμβολο διαρκείας. Η Tutmania συνεχίζει, με άλλους όρους και άλλες εικόνες, αποδεικνύοντας ότι ο Τουταγχαμών αποτελεί ακόμη σημείο συνάντησης της Ιστορίας με το βλέμμα του σύγχρονου κόσμου.