Guernica: Γιατί ο πίνακας του Πικάσο γίνεται ξανά σύμβολο αντίστασης

Κάθε Σεπτέμβριο, η Ισπανία τιμά μία από τις πιο συμβολικές στιγμές της μετάβασής της στη δημοκρατία. Φέτος συμπληρώνονται 45 χρόνια από τότε που μια εμπορική πτήση της Iberia από τη Νέα Υόρκη προσγειώθηκε στη Μαδρίτη, με τον πιλότο να ανακοινώνει στους έκπληκτους επιβάτες ότι ταξίδευαν μαζί με έναν από τους πιο διάσημους «εξόριστους» της χώρας: τη «Guernica» του Πάμπλο Πικάσο. «Κυρίες και κύριοι, καλώς ήρθατε στη Μαδρίτη. Θα ήθελα να σας ενημερώσω ότι σε αυτή την πτήση ταξιδεύατε μαζί με τη Guernica του Πικάσο, η οποία φτάνει για πρώτη φορά στην Ισπανία».  Κανείς από τους 319 επιβάτες και τα 19 μέλη του πληρώματος δεν γνώριζε ότι ο εμβληματικός πίνακας μήκους 7,77 μέτρων και ύψους 3,49 μέτρων βρισκόταν στην πτήση, η οποία προσγειώθηκε στη Μαδρίτη στις 05:27 το πρωί της 10ης Σεπτεμβρίου 1981.

Το εμβληματικό έργο του Pablo Picasso έφτασε στη Μαδρίτη από το Museum of Modern Art της Νέας Υόρκης (MoMA), όπου παρέμενε επί τέσσερις δεκαετίες με σαφή όρο από τον Ισπανό ζωγράφο να επιστρέψει όταν η Ισπανία αποκτήσει δημοκρατικό καθεστώς μετά την περίοδο του Φράνκο. Η άφιξή του λειτούργησε σαν μια σιωπηλή, ισχυρή επιβεβαίωση ότι η χώρα γύριζε σελίδα, συνδέοντας την τέχνη με τη συλλογική μνήμη και τη νέα πολιτική της ταυτότητα.

Ο πιο διάσημος πίνακας του Πικάσο, που αποτυπώνει τη φρίκη που βίωσαν οι άμαχοι κατά τον βομβαρδισμό της βασκικής πόλης Γκερνίκα στον Ισπανικό Εμφύλιο, δημιουργήθηκε ως μια κραυγή για ειρήνη. «Αν επικρατήσει η παγκόσμια ειρήνη, ο πόλεμος που ζωγράφισα θα ανήκει στο παρελθόν», είχε πει ο Πικάσο στον Ζοζέπ Λιουίς Σερτ, φίλο του και αρχιτέκτονα του περιπτέρου της Ισπανικής Δημοκρατίας στη Διεθνή Έκθεση του Παρισιού το 1937.

Σε μια περίοδο που η Μέση Ανατολή και η Ευρώπη σπαράσσονται ξανά από πολέμους, η «Guernica» παραμένει επίκαιρη όσο ποτέ και έχει αναδειχθεί σε παγκόσμιο σύμβολο της φρίκης των αεροπορικών βομβαρδισμών. Στην Ισπανία, ωστόσο, το αριστούργημα του Πάμπλο Πικάσο μετατρέπεται ξανά σε αφορμή για μια μικροπολιτική αντιπαράθεση.

Ο πρόεδρος της Χώρας των Βάσκων, Ιμανόλ Πραδάλες, που προέρχεται από το συντηρητικό Βασκικό Εθνικιστικό Κόμμα (PNV), ζήτησε τη μεταφορά της «Guernica» για λίγους μήνες από το μουσείο Museo Reina Sofía, όπου εκτίθεται από το 1992. Η παρουσία του έργου στο Μπιλμπάο για πρώτη φορά, υποστήριξε, θα αποτελούσε μια μορφή «αποκατάστασης» για τον βασκικό λαό. Η κεντροαριστερή κυβέρνηση του πρωθυπουργού Πέδρο Σάντσεθ απέρριψε το αίτημα για λόγους συντήρησης, ενώ συντηρητικοί Ισπανοί πολιτικοί μπήκαν στη συζήτηση, αξιοποιώντας την ευκαιρία για να επιτεθούν στον βασκικό εθνικισμό. Το PNV επιδιώκει να παρουσιάσει το έργο στο Guggenheim Museum Bilbao, στο πλαίσιο ειδικής έκθεσης την επόμενη χρονιά, για τα 90 χρόνια από τον βομβαρδισμό της πόλης Γκερνίκα τον Απρίλιο και για την αφήγηση της ίδιας της ιστορίας του πίνακα.

Εμπνευσμένος από δημοσιογραφικές ανταποκρίσεις για τον μαζικό βομβαρδισμό αμάχων από τη Λουφτβάφε και τις δυνάμεις του Φράνκο, ο Πικάσο ζωγράφισε τη «Guernica» μέσα σε λίγο περισσότερο από έναν μήνα στο Παρίσι, το 1937. Στα τέλη της δεκαετίας του ’30, το έργο λειτούργησε ως ισχυρό πολιτικό εργαλείο, ταξιδεύοντας σε όλη την Ευρώπη για να ενισχύσει την υποστήριξη στον αγώνα κατά του φασισμού και να συγκεντρώσει πόρους για τους Δημοκρατικούς της Ισπανίας.

Το 1939 έφτασε στις ΗΠΑ και γρήγορα μετατράπηκε σε σύμβολο συσπείρωσης απέναντι στις θηριωδίες του πολέμου και υπέρ της ειρήνης. Ένα υφαντό αντίγραφο του έργου κρέμεται ακόμη στην είσοδο του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ στη Νέα Υόρκη. Ο ίδιος ο Πικάσο επέβλεψε προσωπικά την παραγωγή της ταπισερί, διασφαλίζοντας ότι η υφαντή εκδοχή θα αποδώσει πιστά το αρχικό έργο.

Ένα άλογο σφαδάζει, μια μητέρα κρατά το νεκρό παιδί της, ένας στρατιώτης κείτεται διαμελισμένος

Στις 26 Απριλίου 1937, η βασκική πόλη Γκερνίκα ισοπεδώνεται από τον βομβαρδισμό της ναζιστικής αεροπορίας, στο πλαίσιο του Ισπανικού Εμφύλιου. Η εικόνα της καταστροφής ταξιδεύει γρήγορα στην Ευρώπη και φτάνει στο Παρίσι, όπου ο Pablo Picasso μετατρέπει το σοκ σε εικόνα. Μέσα σε λίγες εβδομάδες γεννιέται το Guernica, ένα έργο που συμπυκνώνει τον τρόμο του πολέμου σε μια ασπρόμαυρη κραυγή.

Η «Guernica» του Πάμπλο Πικάσο γεννιέται μέσα σε μια στιγμή ιστορικής πίεσης και αποκτά σαφή κατεύθυνση. Στις αρχές του 1937, ο Πικάσο αναλαμβάνει να δημιουργήσει μια μεγάλη σύνθεση για το περίπτερο της Ισπανικής Δημοκρατίας στην Παγκόσμια Έκθεση του Παρισιού. Τα πρώτα του σχέδια κινούνται σε διαφορετική θεματική, πιο εσωτερική. Στα τέλη Απριλίου, ο βομβαρδισμός της βασκικής πόλης Γκερνίκα φτάνει στο Παρίσι μέσα από τις εφημερίδες. Ο Πικάσο στρέφεται άμεσα σε αυτό το γεγονός και δίνει στο έργο του μια καθαρή πολιτική διάσταση.

Από την 1η Μαΐου έως τις αρχές Ιουνίου του 1937, η «Guernica» διαμορφώνεται σε ένα περιβάλλον έντασης. Στο στούντιο της Rue des Grands-Augustins, ο Πικάσο δουλεύει αδιάκοπα, επεξεργάζεται μορφές, μετακινεί φιγούρες και επανασυνθέτει το σύνολο μέσα από διαδοχικά προσχέδια. Η διαδικασία ξεδιπλώνεται βήμα προς βήμα, σαν μια οπτική καταγραφή της δημιουργίας.

Καθοριστική είναι η παρουσία της διάσημης ερωμένης του Πικάσο, της Dora Maar, που φωτογραφίζει κάθε στάδιο της δουλειάς και επηρεάζει την αισθητική κατεύθυνση. Η ασπρόμαυρη παλέτα συνδέεται με τη φωτογραφία και τις εικόνες του Τύπου. Ο Πικάσο επιλέγει ματ υλικά και επίπεδη επιφάνεια, δημιουργώντας μια υφή που θυμίζει έντυπο ή τοίχο και ενισχύει τον χαρακτήρα της μαρτυρίας.

Η σύνθεση συγκροτείται ως ένα ενιαίο πεδίο έντασης. Ένα άλογο σφαδάζει, μια μητέρα κρατά το νεκρό παιδί της, ένας στρατιώτης κείτεται διαμελισμένος, φλόγες υψώνονται. Οι μορφές συνυπάρχουν ταυτόχρονα μέσα σε μια εικαστική γλώσσα που ενσωματώνει τον κυβισμό και μια έντονη δραματικότητα.

Η αφετηρία του έργου βρίσκεται στις δημοσιογραφικές ανταποκρίσεις και στις φωτογραφίες της εποχής. Ο Πικάσο μετατρέπει την πληροφορία σε εικόνα και δίνει στο έργο χαρακτήρα συλλογικής μνήμης. Η «Guernica» διαμορφώνεται ως μια πολιτική χειρονομία που αναδεικνύει τη βία του πολέμου και θέτει στο κέντρο την ανθρώπινη εμπειρία.

Τα ταξίδια του πίνακα

Κατά τη δεκαετία του ’50, η «Guernica» ταξίδευε διαρκώς, δανειζόμενη σε μεγάλες εκθέσεις από το Μιλάνο έως το Βερολίνο και από τη Στοκχόλμη έως το Σάο Πάολο, τη Φιλαδέλφεια και το Σικάγο. Αυτή η έντονη κινητικότητα προκάλεσε φθορές με τα χρόνια, όπως αποχρωματισμούς, βαθουλώματα και ρωγμές. Η ανάγκη συντήρησης του έργου έγινε κεντρικό ζήτημα κατά την επιστροφή του στην Ισπανία το 1981.

Οι κίνδυνοι για την ακεραιότητα της «Guernica» είχαν και πολιτική διάσταση. Το έργο βρισκόταν πίσω από αλεξίσφαιρο γυαλί στο Casón del Buen Retiro, παράρτημα του Μουσείου Πράδο. Η Ισπανία παρέμενε τότε μια εύθραυστη δημοκρατία, με δεκάδες τρομοκρατικές επιθέσεις κάθε χρόνο, και το έργο φυλασσόταν από ένοπλη αστυνομία. Πολύ διαφορετική είναι η εικόνα της «Guernica» μέσα στον ανοιχτό, φωτεινό χώρο του Reina Sofía, χωρίς εμφανή εμπόδια. Οι επισκέπτες μπορούν πλέον να τη φωτογραφίζουν, κάτι που επιτρέπεται από το 2023. Η παρουσίαση του έργου αντανακλά ίσως έναν κόσμο πιο ανοιχτό και πιο ήρεμο.

Η «Guernica» λειτουργεί διαχρονικά ως μια σκληρή, παγκόσμια υπενθύμιση των θηριωδιών του πολέμου. Είναι μια γλώσσα που ενεργοποιείται κάθε φορά που η ιστορία μοιάζει να επαναλαμβάνεται. Ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι επισκέφθηκε το έργο μαζί με τον Σάντσεθ κατά την επίσκεψή του στη Μαδρίτη τον περασμένο Νοέμβριο, έπειτα από σχετική αναφορά του σε ομιλία του. Η δύναμη της «Guernica» πηγάζει από την καθολικότητά της, που υπερβαίνει τη συγκεκριμένη σφαγή που ενέπνευσε τον Πικάσο. Μπορεί να ιδωθεί και ως φόρος τιμής στον ελεύθερο Τύπο, καθώς η υφή και η ασπρόμαυρη παλέτα της παραπέμπουν στις εφημερίδες από τις οποίες ο καλλιτέχνης άντλησε τις πληροφορίες του για τον βομβαρδισμό. Στο Museum of Modern Art, για χρόνια, η περιγραφή του έργου δεν ανέφερε καν την επίθεση του 1937, αλλά το παρουσίαζε ως έργο στραμμένο «ενάντια στον πόλεμο και τη βαρβαρότητά του». Το μήνυμα της «Guernica» όμως συνδέεται άρρηκτα με τη συγκεκριμένη μνήμη της βίας που υπέστη η μικρή πόλη της Γκερνίκα και πόνο εκείνων των αμάχων στις 26 Απριλίου 1937.

Νωρίτερα αυτόν τον μήνα, ο υπουργός Πολιτισμού της Ισπανίας, Ερνέστ Ουρτασούν, από τον αριστερό κυβερνητικό εταίρο Sumar, δήλωσε ότι κατανοεί «το συναίσθημα» πίσω από το αίτημα του Βάσκου προέδρου, υπογραμμίζοντας όμως το καθήκον του «να προστατεύσει» ένα κρίσιμο κομμάτι πολιτιστικής κληρονομιάς, επικαλούμενος τους ειδικούς συντήρησης που έχουν εισηγηθεί να μην μετακινηθεί ξανά το έργο. «Για να τιμήσουμε τα 90 χρόνια από τη Γκερνίκα, οφείλουμε να διασφαλίσουμε ότι αυτό το έργο θα μπορέσει να γιορτάσει άλλα 90», ανέφερε.