Οι αυτοκτονίες μεταδίδονται; Η επικίνδυνη δύναμη των Μέσων Ενημέρωσης

Η προβολή αυτοκτονιών από τα μέσα ενημέρωσης μπορεί να αυξήσει τις αυτοκτονίες μέσω φαινομένων μίμησης και κοινωνικής διάχυσης. Η σχέση αυτή έχει μελετηθεί συστηματικά ήδη από τον 19ο αιώνα και είναι γνωστή ως «φαινόμενο Werther», από το μυθιστόρημα του Johann Wolfgang von Goethe Τα πάθη του νεαρού Βέρθερου, μετά τη δημοσίευση του οποίου καταγράφηκαν μιμητικές αυτοκτονίες νέων ανδρών στην Ευρώπη.

Η σύγχρονη ψυχολογία, κοινωνιολογία και επιδημιολογία έχουν επιβεβαιώσει ότι η έντονη, δραματοποιημένη και επαναλαμβανόμενη δημοσιογραφική κάλυψη αυτοκτονιών μπορεί να λειτουργήσει ως παράγοντας κινδύνου, ιδιαίτερα για ευάλωτα άτομα.

Ο ψυχίατρος Jerome A. Motto ήταν από τους πρώτους που μελέτησαν συστηματικά το ζήτημα. Στο άρθρο του Suicide and Suggestibility — The Role of the Press (1967), εξέτασε περιόδους απεργίας εφημερίδων στις Ηνωμένες Πολιτείες και διαπίστωσε ότι σε ορισμένες περιπτώσεις οι αυτοκτονίες μειώνονταν όταν έπαυε η δημοσιογραφική κάλυψη αυτοκτονιών. Ο Motto υποστήριξε ότι τα δημοσιεύματα μπορούν να επηρεάσουν «υποβλητικά» ή ευάλωτα άτομα, τα οποία ταυτίζονται με το πρόσωπο που αυτοκτόνησε ή θεωρούν την πράξη κοινωνικά νομιμοποιημένη.

Η σημαντικότερη ίσως ανασκόπηση του θέματος πραγματοποιήθηκε από την Madelyn S. Gould στο άρθρο Suicide and the Media (2001). Η Gould συγκέντρωσε δεκάδες επιδημιολογικές μελέτες και κατέληξε ότι υπάρχει στατιστικά σημαντική συσχέτιση μεταξύ δημοσιευμένων αυτοκτονιών και αύξησης των αυτοκτονιών στον γενικό πληθυσμό. Η επίδραση είναι ισχυρότερη όταν:

• η αυτοκτονία αφορά διάσημο πρόσωπο,
• η κάλυψη είναι εκτεταμένη και επαναλαμβανόμενη,
• παρουσιάζονται λεπτομέρειες της μεθόδου,
• η πράξη ρομαντικοποιείται ή ηρωοποιείται,
• το κοινό μπορεί να ταυτιστεί ηλικιακά ή κοινωνικά με το θύμα.

Ιδιαίτερα οι αυτοκτονίες διασήμων έχουν ισχυρή επιρροή. Μετά την αυτοκτονία της Marilyn Monroe το 1962 παρατηρήθηκε σημαντική αύξηση αυτοκτονιών στις Ηνωμένες Πολιτείες. Αντίστοιχα φαινόμενα έχουν καταγραφεί μετά τους θανάτους του Robin Williams, του Kurt Cobain και άλλων γνωστών προσωπικοτήτων. Οι άνθρωποι που βρίσκονται ήδη σε ψυχική κρίση συχνά αντιλαμβάνονται τέτοια γεγονότα ως επιβεβαίωση ότι η αυτοκτονία αποτελεί αποδεκτή ή «κατανοητή» λύση.

Ο Alex Mesoudi, στο άρθρο The Cultural Dynamics of Copycat Suicide (2009), ανέλυσε την αυτοκτονία ως πολιτισμικά μεταδιδόμενο φαινόμενο. Βασιζόμενος σε θεωρίες κοινωνικής μάθησης και πολιτισμικής εξέλιξης, υποστήριξε ότι οι άνθρωποι μιμούνται συμπεριφορές που προβάλλονται δημόσια, ιδιαίτερα όταν αυτές συνδέονται με ισχυρό συναισθηματικό φορτίο ή κοινωνική αναγνώριση. Οι «copycat suicides» δεν είναι απλώς ατομικές πράξεις αλλά μέρος μιας διαδικασίας κοινωνικής διάχυσης πληροφοριών, συμβόλων και προτύπων συμπεριφοράς.

Σημαντική είναι επίσης η έρευνα των Thomas Niederkrotenthaler και συνεργατών στο άρθρο Role of Media Reports in Completed and Prevented Suicide: Werther v. Papageno Effects (2010). Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι δεν επηρεάζουν όλα τα δημοσιεύματα με τον ίδιο τρόπο. Τα άρθρα που περιγράφουν λεπτομερώς αυτοκτονίες συνδέονται με αύξηση των αυτοκτονιών («φαινόμενο Werther»). Αντίθετα, ιστορίες ανθρώπων που αντιμετώπισαν αυτοκτονικές σκέψεις αλλά βρήκαν βοήθεια και επέζησαν συνδέονται με μείωση των αυτοκτονιών («φαινόμενο Papageno»). Το όνομα προέρχεται από τον χαρακτήρα Papageno στην όπερα Ο Μαγικός Αυλός του Wolfgang Amadeus Mozart, ο οποίος αποτρέπεται από την αυτοκτονία μέσω κοινωνικής υποστήριξης.

Έτσι, η επίδραση των μέσων δεν είναι μηχανική αλλά εξαρτάται από τον τρόπο παρουσίασης. Όταν η αυτοκτονία εμφανίζεται ως τραγική αλλά «ένδοξη» έξοδος, ο κίνδυνος αυξάνεται. Όταν παρουσιάζονται εναλλακτικές λύσεις, θεραπεία και ψυχολογική βοήθεια, μπορεί να υπάρξει προστατευτική επίδραση.

Η μελέτη των Andrew C. Yang και συνεργατών (Suicide and Media Reporting, 2013) έδειξε ότι ακόμη και μικρές ειδήσεις αυτοκτονίας, όταν αναπαράγονται ανταγωνιστικά από πολλά μέσα, συνδέονται με αυξημένες αυτοκτονίες σε τοπικό επίπεδο. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό στην εποχή του διαδικτύου, όπου ειδήσεις διαδίδονται ταχύτατα μέσω κοινωνικών δικτύων, ιστοσελίδων και βίντεο.

Τα κοινωνικά δίκτυα έχουν δημιουργήσει νέες μορφές κινδύνου. Οι King-wa Fu και συνεργάτες (Responses to a Self-Presented Suicide Attempt in Social Media, 2013) μελέτησαν αναρτήσεις ατόμων που ανακοίνωναν διαδικτυακά απόπειρες αυτοκτονίας. Διαπίστωσαν ότι τα κοινωνικά μέσα μπορούν αφενός να ενισχύσουν επικίνδυνες συμπεριφορές μέσω δραματοποίησης ή εξιδανίκευσης, αφετέρου όμως να λειτουργήσουν θετικά όταν άλλοι χρήστες παρεμβαίνουν υποστηρικτικά και κινητοποιούν βοήθεια.

Η κοινωνιολογική διάσταση εξετάστηκε από την Anna S. Mueller στο άρθρο Does the Media Matter to Suicide? (2017). Η έρευνα έδειξε ότι η επίδραση των μέσων εξαρτάται από το κοινωνικό πλαίσιο. Σε κοινότητες όπου υπάρχει ήδη υψηλή ψυχολογική πίεση, κοινωνική απομόνωση ή αίσθημα ανομίας, η δημοσιοποίηση αυτοκτονιών μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης. Τα μέσα δεν «δημιουργούν» από μόνα τους την αυτοκτονικότητα, αλλά επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο τα άτομα ερμηνεύουν τις προσωπικές τους κρίσεις.

Παράλληλα, ο Michael J. Kral στο βιβλίο The Idea of Suicide: Contagion, Imitation, and Cultural Diffusion (2019) υποστηρίζει ότι η αυτοκτονία έχει και πολιτισμική διάσταση. Ορισμένες κοινωνίες ή υποκουλτούρες αναπτύσσουν αφηγήσεις όπου η αυτοκτονία αποκτά συμβολικό ή σχεδόν τελετουργικό χαρακτήρα. Τα μέσα ενημέρωσης μπορούν να ενισχύσουν αυτές τις πολιτισμικές αφηγήσεις.

Οι σύγχρονες κατευθυντήριες οδηγίες του World Health Organization και πολλών ψυχιατρικών οργανισμών προτείνουν:

• αποφυγή δραματικών τίτλων,
• αποφυγή φωτογραφιών ή λεπτομερειών της μεθόδου,
• αποφυγή ρομαντικοποίησης,
• αποφυγή απλουστευτικών εξηγήσεων («αυτοκτόνησε λόγω χωρισμού»),
• αναφορά γραμμών ψυχολογικής υποστήριξης,
• προβολή ιστοριών επιβίωσης και θεραπείας.

Η επιστημονική βιβλιογραφία δείχνει λοιπόν ότι η προβολή αυτοκτονιών μπορεί πράγματι να αυξήσει τις αυτοκτονίες μέσω μίμησης, κοινωνικής μάθησης και πολιτισμικής διάχυσης. Η επίδραση αυτή δεν είναι απόλυτη ούτε αφορά όλους τους ανθρώπους, αλλά είναι επαρκώς τεκμηριωμένη ώστε να θεωρείται σοβαρό ζήτημα δημόσιας υγείας. Για τον λόγο αυτό, ο τρόπος με τον οποίο τα μέσα ενημέρωσης παρουσιάζουν την αυτοκτονία έχει μεγάλη κοινωνική ευθύνη.

*Ο Ξενοφών Διον. Μουσάς είναι καθηγητής Φυσικής Διαστήματος, Τομέας Αστροφυσικής, Αστρονομίας και Μηχανικής, Τμήμα Φυσικής, Σχολή Θετικών Επιστημών, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών