Οι 7 καθημερινές συνήθειες-έκπληξη που συνδέονται με Αλτσχάιμερ

Η άνοια και η νόσος Αλτσχάιμερ δεν αφορούν μόνο την απώλεια μνήμης, αλλά επηρεάζουν τη γλώσσα, την κρίση, την ικανότητα επίλυσης προβλημάτων και συνολικά τη λειτουργία του εγκεφάλου.

«Η άνοια αποτελεί τη μεγαλύτερη αιτία θανάτου στο Ηνωμένο Βασίλειο και καθημερινά μαθαίνουμε περισσότερα για τον ρόλο που παίζουν τα γονίδια στην ανάπτυξη της νόσου Αλτσχάιμερ και άλλων μορφών άνοιας», επισημαίνει ο δρ Ρίτσαρντ Όκλεϊ από την Alzheimer’s Society. Όπως εξηγεί, γενετικοί, περιβαλλοντικοί και παράγοντες τρόπου ζωής αλληλεπιδρούν μεταξύ τους.

Παρότι η ηλικία και η κληρονομικότητα δεν μπορούν να αλλάξουν, πολλές καθημερινές συνήθειες παραμένουν τροποποιήσιμοι παράγοντες κινδύνου. Σύμφωνα με μεγάλη έκθεση της Lancet Commission, σχεδόν οι μισές περιπτώσεις άνοιας θα μπορούσαν να προληφθούν ή να καθυστερήσουν μέσω αλλαγών στον τρόπο ζωής, την υγεία και το περιβάλλον.

Το κάπνισμα, η κακή διατροφή, η έλλειψη άσκησης και η υπέρταση είναι ήδη γνωστοί παράγοντες κινδύνου. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια οι επιστήμονες εξετάζουν και λιγότερο προφανείς καθημερινές συνήθειες που φαίνεται να επηρεάζουν την υγεία του εγκεφάλου.

Η καθηγήτρια Ψυχιατρικής Γήρανσης του University College London, Γκιλ Λίβινγκστον, αναλύει ορισμένες από αυτές τις συνήθειες που έχουν συνδεθεί με αυξημένο κίνδυνο άνοιας.

Η αμέλεια στη χρήση γυαλιών

Η μη χρήση γυαλιών δεν προκαλεί άμεσα γνωστική έκπτωση. Ωστόσο, η μη αντιμετωπισμένη απώλεια όρασης, ιδιαίτερα παθήσεις όπως ο καταρράκτης, φαίνεται να αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο εμφάνισης άνοιας. Μελέτες δείχνουν ότι άτομα με αδιόρθωτα προβλήματα όρασης έχουν περίπου 30% περισσότερες πιθανότητες να εμφανίσουν άνοια σε σύγκριση με όσους βλέπουν κανονικά.

Οι ειδικοί εκτιμούν ότι αυτό σχετίζεται με τη μειωμένη νοητική διέγερση. Όταν κάποιος δεν βλέπει καλά, διαβάζει λιγότερο, περιορίζει τις εξόδους του και συχνά αποφεύγει τη σωματική δραστηριότητα λόγω φόβου τραυματισμού. Η τακτική οφθαλμολογική εξέταση θεωρείται κρίσιμη, καθώς πολλοί άνθρωποι δεν αντιλαμβάνονται πόσο έχει επιδεινωθεί η όρασή τους.

Η χρήση ξυλόσομπας και η ατμοσφαιρική ρύπανση

Η ατμοσφαιρική ρύπανση συγκαταλέγεται πλέον στους παράγοντες που συνδέονται με την άνοια. Ιδιαίτερα ανησυχητικά θεωρούνται τα μικροσωματίδια PM2.5, τα οποία προέρχονται από καυσαέρια, τζάκια και ξυλόσομπες.

Όπως εξηγεί η καθηγήτρια Λίβινγκστον, μελέτες σε ζώα έχουν δείξει ότι αυτά τα μικροσκοπικά σωματίδια μπορούν να φτάσουν στον εγκέφαλο, προκαλώντας φλεγμονή και βλάβες στον αιματοεγκεφαλικό φραγμό — τη φυσική «ασπίδα» που προστατεύει τον εγκέφαλο από βλαβερές ουσίες.

Η σύνδεση φαίνεται ιδιαίτερα ισχυρή με την αγγειακή άνοια. Άτομα με αγγειακά προβλήματα έχουν ήδη μειωμένη παροχή οξυγόνου στον εγκέφαλο και η εισπνοή καπνού από καύση ξύλου ενδέχεται να αυξάνει περαιτέρω την ευαλωτότητά τους.

Η συχνή λήψη αντιισταμινικών

Ορισμένα παλαιότερης γενιάς αντιισταμινικά, όπως η διφαινυδραμίνη και η χλωροφαινιραμίνη, έχουν συνδεθεί με αυξημένο κίνδυνο άνοιας όταν χρησιμοποιούνται μακροχρόνια.

Ο λόγος είναι ότι επηρεάζουν την ακετυλοχολίνη, έναν βασικό νευροδιαβιβαστή που σχετίζεται με τη μνήμη και τη γνωστική λειτουργία. Αντίθετα, τα νεότερης γενιάς αντιισταμινικά, όπως η σετιριζίνη και η λοραταδίνη, δεν φαίνεται να έχουν την ίδια επίδραση.

Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι τα παλαιότερα φάρμακα έχουν κατασταλτική δράση και συχνές παρενέργειες. Οι περισσότερες μελέτες δείχνουν ότι οι επιδράσεις είναι συνήθως βραχυπρόθεσμες και υποχωρούν όταν διακοπεί η χρήση. Ωστόσο, η συνεχής λήψη τους σε μεγαλύτερη ηλικία ενδέχεται να έχει σωρευτική επίδραση στον εγκέφαλο.

Η κακή στοματική υγιεινή

Η υγεία του στόματος φαίνεται επίσης να συνδέεται με την υγεία του εγκεφάλου. Μελέτη του 2020 στο Journal of Alzheimer’s Disease κατέληξε ότι βακτήρια που προκαλούν ουλίτιδα και περιοδοντίτιδα σχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο νόσου Αλτσχάιμερ και άλλων μορφών άνοιας, ιδιαίτερα αγγειακής.

Οι ερευνητές εξετάζουν αν τα βακτήρια συμβάλλουν άμεσα στην ανάπτυξη της νόσου ή αν οι άνθρωποι που βρίσκονται στα πρώτα στάδια άνοιας εμφανίζουν συχνότερα προβλήματα στοματικής υγιεινής. Παρά τις αβεβαιότητες, αρκετές μελέτες έχουν καταγράψει σαφή συσχέτιση ανάμεσα στην κακή υγιεινή των δοντιών και τη γνωστική έκπτωση.

Το τακτικό βούρτσισμα και η χρήση οδοντικού νήματος ενδέχεται επομένως να λειτουργούν προστατευτικά. Οι ειδικοί πάντως σημειώνουν ότι η καλή στοματική φροντίδα συνδέεται συχνά συνολικά με έναν πιο υγιεινό τρόπο ζωής και καλύτερο κοινωνικοοικονομικό επίπεδο.

Η παράλειψη του εμβολίου για τον έρπητα ζωστήρα

Ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα δεδομένα γύρω από το εμβόλιο κατά του έρπητα ζωστήρα. Μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Nature Medicine έδειξε ότι όσοι έκαναν το εμβόλιο Shingrix εμφάνισαν χαμηλότερο κίνδυνο άνοιας.

Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι η προστατευτική δράση ίσως δεν σχετίζεται άμεσα με τον ίδιο τον ιό, αλλά με τη μείωση της φλεγμονής στον οργανισμό. Η φλεγμονή θεωρείται πλέον βασικός παράγοντας στην ανάπτυξη νευροεκφυλιστικών ασθενειών.

«Όπως δεν είναι καλό για το σώμα να υπάρχει φλεγμονή στο δέρμα, το ίδιο πιθανόν ισχύει και για τον εγκέφαλο», σημειώνει η καθηγήτρια Λίβινγκστον.

Η υπερβολική καθιστική ζωή

Η πολύωρη καθιστική ζωή έχει επίσης συνδεθεί με αυξημένο κίνδυνο άνοιας. Μέχρι πρόσφατα, οι ειδικοί θεωρούσαν ότι η τακτική άσκηση μπορούσε να αντισταθμίσει τις επιπτώσεις της πολύωρης ακινησίας.

Ωστόσο, μελέτη του 2025 έδειξε ότι άτομα άνω των 50 ετών που περνούσαν πολλές ώρες καθισμένα παρουσίασαν μεγαλύτερη γνωστική έκπτωση, ακόμη κι αν γυμνάζονταν συστηματικά.

Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι η φυσική δραστηριότητα μειώνει μεν τις αρνητικές συνέπειες της ακινησίας, αλλά δεν τις εξαλείφει πλήρως. Με απλά λόγια, η μία ώρα άσκησης ίσως δεν αρκεί για να αντισταθμίσει μια ολόκληρη ημέρα καθιστικής ζωής.

Παρά τα ευρήματα, η καθηγήτρια Λίβινγκστον εμφανίζεται επιφυλακτική, επισημαίνοντας ότι ο αριθμός των ατόμων που τελικά εμφάνισαν άνοια στη συγκεκριμένη μελέτη ήταν σχετικά μικρός. Όπως τονίζει, η τακτική άσκηση εξακολουθεί να θεωρείται ένας από τους πιο σημαντικούς τρόπους πρόληψης.

Ο υπερβολικός χρόνος στο κρεβάτι

Μελέτη του 2022 διαπίστωσε ότι η παραμονή στο κρεβάτι για περισσότερες από οκτώ ώρες ημερησίως συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο άνοιας.

Παρόλα αυτά, οι ειδικοί δυσκολεύονται να απαντήσουν αν ο πολύς χρόνος στο κρεβάτι αποτελεί αιτία ή πρώιμο σύμπτωμα της νόσου. Είναι γνωστό ότι τα άτομα με άνοια συχνά κοιμούνται περισσότερο, έχουν πιο διαταραγμένο ύπνο και ξυπνούν χωρίς να νιώθουν ξεκούραστα.

Έτσι, στην περίπτωση αυτή η συσχέτιση δεν σημαίνει απαραίτητα και αιτιώδη σχέση. Το βασικό συμπέρασμα των ειδικών είναι ότι, παρότι δεν μπορούμε να αλλάξουμε την ηλικία ή τα γονίδιά μας, πολλές καθημερινές συνήθειες μπορούν να επηρεάσουν ουσιαστικά την υγεία του εγκεφάλου. Η φροντίδα της όρασης, η σωματική δραστηριότητα, η καλή στοματική υγιεινή, η αποφυγή της ατμοσφαιρικής ρύπανσης και η σωστή διαχείριση της υγείας συνολικά φαίνεται ότι μπορούν να συμβάλουν στη μείωση του κινδύνου εμφάνισης άνοιας.