Χριστόφορος Χριστοφής: “Ο δημόσιος λόγος σήμερα είναι βαθύτατα απογοητευτικός”

Ο Χριστόφορος Χριστοφής ανήκει σε εκείνη τη σπάνια κατηγορία δημιουργών που αντιμετωπίζουν την τέχνη ως πεδίο μνήμης, υπαρξιακής αναζήτησης και βαθιάς συνομιλίας με την Ιστορία.
Σκηνοθέτης, συγγραφέας και κινηματογραφιστής με διεθνή διαδρομή, έχοντας ζήσει και δημιουργήσει ανάμεσα στην Αθήνα, το Παρίσι, την Ιταλία και τη Νέα Υόρκη, κουβαλά στη σκηνική του γλώσσα τις επιρροές μιας ολόκληρης ευρωπαϊκής καλλιτεχνικής παράδοσης.

Μαθητής της θρυλικής Lila De Nobili, συνεργάτης σημαντικών προσωπικοτήτων της μουσικής και του θεάτρου, αλλά και δημιουργός έργων που κινούνται διαρκώς ανάμεσα στο παρόν και το ιστορικό τραύμα, ο Χριστόφορος Χριστοφής επιστρέφει με τους «Ρήτορες», ένα θεατρικό θρίλερ με στοιχεία μαύρης κωμωδίας για την εξουσία του λόγου, τις σχέσεις κυριαρχίας και τους ανομολόγητους έρωτες.

Η παράσταση, που παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης τον Σεπτέμβριο του 2025, επιστρέφει για περιορισμένο αριθμό παραστάσεων στο Παλαιό Πανεπιστήμιο Αθηνών ( 9 με 14 Ιουνίου | 2 με 5 Ιουλίου | 9 με 12 Ιουλίου).

Μέσα σε ένα απομονωμένο καλοκαιρινό σκηνικό στον Πόρο, δύο άντρες —ένας καταξιωμένος ηθοποιός και ένας νεότερος ερμηνευτής— εγκλωβίζονται σε ένα επικίνδυνο παιχνίδι εξουσίας, ερμηνείας και επιθυμίας, όταν ένα νέο θεατρικό χειρόγραφο αρχίζει να διαβρώνει τα όρια ανάμεσα στη μυθοπλασία και την πραγματικότητα. Με φόντο τον Δημοσθένη και τη σκιά της ελληνικής Ιστορίας, οι «Ρήτορες» μετατρέπουν τον λόγο σε όπλο και τη σκηνή σε αρένα ψυχολογικής σύγκρουσης, ισορροπώντας διαρκώς ανάμεσα στο σκοτάδι, τον σαρκασμό και τη βαθιά υπαρξιακή αγωνία.

Είστε γόνος Ελλήνων της διασποράς. Μεγαλώσατε στην Αθήνα και σπουδάσατε στο Παρίσι, όπου περάσατε μεγάλο μέρος της νεότητάς σας, καθώς και στην Ιταλία και στη Νέα Υόρκη.
Ανήκετε δηλαδή σε μια γενιά δημιουργών που κουβαλούν έντονα την “εμπειρία” της διασποράς. Πώς έχει επηρεάσει αυτή η αίσθηση του «ανήκειν παντού και πουθενά» τη δραματουργία σας;

Δεν γνωρίζω σε ποια γενιά αναφέρεστε, δεν το έχω ελέγξει — ίσως γιατί αυτό με αφήνει παντελώς αδιάφορο. Όσο για την αίσθηση του «ανήκειν πουθενά και παντού», δεν νομίζω να με συνοδεύει.

Στις χώρες που σπούδασα και έζησα, οι ελληνικές καταβολές μου — μέσα από την ιστορία και τη γλώσσα μας — με συντρόφευαν. Εξάλλου οι σπουδές μου είχαν να κάνουν με τον ελληνικό πολιτισμό. Στη Σορβόννη υπάρχει πάντα ομάδα ελληνιστών, και εγώ, παρόλο που δεν ήμουν της γενιάς του Μάη ’68 — ήμουν ακόμη στο σχολείο τότε — αναζήτησα εκείνους που μας τον παρουσίαζαν με νέα μάτια, όπως η περιβόητη γενιά των σημειολόγων: Βιντάλ-Νακέ, Βερνάν κ.λπ.

Στα έργα σας η Ιστορία δεν λειτουργεί ποτέ ως διακόσμηση αλλά σαν ζωντανό τραύμα. Τι σας ελκύει τόσο πολύ στη συνομιλία του παρόντος με το αρχαίο και ιστορικό παρελθόν;

Πολύ σωστά — την ιστορία δεν την αισθάνομαι ποτέ ως διακόσμηση. Έχει κύτταρο ζωντανό, ακόμη και μνήμες μέσα στο DNA μας. Παιδί, διάβαζα μανιωδώς Ηρόδοτο και Πλούταρχο· βιογραφίες ιστορικών προσώπων όλων των εποχών. Ο ποιητής Τηλέμαχος Χυτήρης έγραψε σε έναν πρόλογό του για την τέχνη μου: «Επαναμάγευση της Ιστορίας». Ο Βασίλης Ραφαηλίδης, σχολιάζοντας τις ταινίες μου Περιπλάνηση και Ρόζα, αυτό ακριβώς είπε με άλλα λόγια.

Στους «Ρήτορες» ο λόγος γίνεται εργαλείο εξουσίας αλλά και καταστροφής. Πιστεύετε ότι σήμερα η γλώσσα έχει χάσει τη δύναμή της ή έχει γίνει ακόμη πιο επικίνδυνη;

Μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα, από ό,τι ξέρω, η γλώσσα άντεχε ακόμη. Οι αρχές του 21ου βρίσκουν μια άλλη κατάσταση — γενικευμένης απλοποίησης σε όλες τις χώρες. Δεν είναι τυχαίο αυτό, μια που η πλέον διαδεδομένη γλώσσα, η αγγλική, έχει μια απίστευτη πρακτικότητα όσον αφορά την καθημερινή της χρήση.

Η παιδεία μας έχει χάσει παντελώς τη λειτουργικότητά της σε σχέση με την ανάλυση και δε μαθαίνει τους νέους ανθρώπους να ανακαλύπτουν και να σκέφτονται. Γιατί μπορεί να είναι επικίνδυνο αυτό; Σε μια εποχή που πολλά λέγονται για την Τεχνητή Νοημοσύνη, προβλέπω πως στα τέλη αυτού του αιώνα θα έχουμε μια πλειοψηφία ανθρώπων χωρίς καμία αίσθηση αναλυτικής σκέψης και έναν πληθυσμό από ρομπότ που θα καθοδηγούνται από κάποιες κλειστές κοινωνίες τεχνοκρατών — κάτι άκρως επικίνδυνο.

Η σχέση δασκάλου–μαθητή, μέντορα–νεότερου καλλιτέχνη, διαπερνά το έργο. Είναι τελικά η τέχνη ένας χώρος μαθητείας ή μια αρένα κυριαρχίας;

Η σχέση δασκάλου–μαθητή δεν ανήκει μόνο στην τέχνη. Το βλέπουμε και στις αθλητικές ομάδες, στον κόσμο των τραπεζών κ.λπ. Η τέχνη μπορεί να είναι ένα είδος μαθητείας, αλλά όταν γίνεται αρένα κυριαρχίας, θυμίζει άλλες εποχές ολοκληρωτικών καθεστώτων.

Έχετε ζήσει και δημιουργήσει σε διαφορετικές χώρες και καλλιτεχνικές παραδόσεις. Υπήρξατε μαθητής της Lila De Nobili, μιας μυθικής μορφής της ευρωπαϊκής σκηνογραφίας. Τι κρατήσατε από το Παρίσι, την Ιταλία και τη Νέα Υόρκη που παραμένει ακόμη παρόν στη σκηνική σας γλώσσα;

Η σκηνική γλώσσα, στην περίπτωσή μου, είναι κάπως δύσκολο να διασαφηνιστεί. Το έχω πει και αλλού· άλλωστε αποφεύγω ως συγγραφέας να αναλύω την τέχνη μου.

Οι γυναίκες στους κόσμους σας συχνά μοιάζουν σιωπηλές, αλλά τελικά είναι εκείνες που μετακινούν τις ισορροπίες. Τι σας ενδιαφέρει σε αυτούς τους «αόρατους» χαρακτήρες;

Δεν καταλαβαίνω απόλυτα τον χαρακτηρισμό «αόρατοι χαρακτήρες». Μάλλον θα εννοείτε πρόσωπα που δεν εμφανίζονται στη σκηνή — πάντα τα έχω στα έργα μου, ως αναφορές, είτε είναι θέατρο είτε κινηματογράφος. Το ανακάλυψε πρώτος ο Βασίλης Ραφαηλίδης στην ταινία μου Ρόζα, ότι αναφέρεται σε πολλές Ρόζες. Ομολογώ πως αυτό με βοήθησε να καταλάβω καλύτερα τον εαυτό μου — πως ένας δραματουργός μπορεί να είναι πολύμορφος, δεν έχει μόνο έναν εαυτό.

Το χιούμορ εμφανίζεται μέσα στις πιο σκοτεινές στιγμές. Είναι άμυνα, ειρωνεία ή μια μορφή τραγικής επίγνωσης;

Το χιούμορ με συνοδεύει από τα παιδικά μου χρόνια. Έκανα τους ανθρώπους να γελούν — ένα αυθόρμητο χαρακτηριστικό μου. Μάλλον είναι άμυνα· ένας τρόπος να αντιμετωπίζω τις περίπλοκες, αντιφατικές τις περισσότερες φορές, καταστάσεις γύρω μου.

Πόσο αυτοβιογραφική είναι η ματιά σας πάνω στον κόσμο του θεάτρου και στις σχέσεις εξουσίας μεταξύ καλλιτεχνών;

Δεν μπορώ να σας απαντήσω εδώ. Αποφεύγω να αναλύω τον εαυτό μου και ιδίως ύστερα από κάθε ολοκλήρωση έργου. Είναι παγίδα ο δημιουργός να αναλύει τον εαυτό του· όσοι το κάνουν, μάλλον κάπου δεν είναι ευχαριστημένοι με τον εαυτό τους. Γράφω γιατί αυτή η πράξη με ολοκληρώνει. Ωστόσο, δε θέλω να αποφύγω να απαντήσω: στις παραστατικές τέχνες, εδώ και αιώνες, υπάρχουν ανταγωνισμοί και ζηλοτυπίες.

Σας απασχολεί η παρακμή της διανόησης και του δημόσιου λόγου στη σύγχρονη Ελλάδα; Υπάρχει μέσα στο έργο μια πολιτική διάσταση;

Η Ελλάδα πάντα διαθέτει αξιόλογους ανθρώπους με ποιότητα, που δυστυχώς η εποχή μας και η σύγχρονη κοινωνία δε τους ωθεί και δε τους χρησιμοποιεί όπως πρέπει. Όσον αφορά τον δημόσιο λόγο, είναι βαθύτατα απογοητευτικός — σε βαθμό που αποφεύγω να τον ακούω.

Παρόλα αυτά, μέσα μου είμαι ένα πολιτικό ον με την αριστοτελική έννοια, και γι’ αυτό, όταν επέστρεψα από τα ξένα, ανανέωσα το εκλογικό μου δικαίωμα στον Δήμο Αθηναίων. Θα έλεγα πως το έργο αυτό δεν έχει καθαρά πολιτική διάσταση, αλλά σαφώς υπαρξιακή. Την πολιτική διάσταση τη βρίσκω σε έργα μου όπως: Ο τύραννος και η κόρη, Ιφιγένεια των Ταύρων, Πανσέληνος του Λάζαρου κ.α.

Το θέατρο σήμερα μπορεί ακόμη να λειτουργήσει ως χώρος αποκάλυψης και κινδύνου ή έχει μετατραπεί κυρίως σε χώρο κατανάλωσης εικόνων;

Σε αυτό θα σας απαντήσω με κάτι που είπε η γνωστή Γαλλίδα ηθοποιός Ιζαμπέλ Αντζανί, πέρσι στο Φεστιβάλ της Αβινιόν: «Όταν έπαιζα, αισθανόμουν ότι το κοινό ήταν ντυμένο ήδη για την επόμενη παράσταση». Περίπου τα είπε όλα.

ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗΣ

Δραματουργία – Σκηνοθεσία: Χριστόφορος Χριστοφής
Χορογραφική παρέμβαση μέσω βίντεο: Έρση Πήττα
Σκηνικά – Κοστούμια: Κωνσταντίνος Ζαμάνης
Βίντεο: Τάκης Δημητρακόπουλος
Βοηθός Σκηνοθέτης: Μάνος Σπιτάλας
Παίζουν: Βερόνικα Αργέντζη, Δημήτρης Ραφαήλος, Θάνος Τριανταφύλλου
Ερμηνευτές στο βίντεο: Magnus Pedersen, Κρις Θεοδοσοπούλου
Φωτογραφίες: Πάτροκλος Σκαφιδάς
Παραγωγή: Creation Movement AMKE
Επικοινωνία: Μαρίκα Αρβανιτοπούλου | Art Ensemble