“Όταν η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν μιλά τη γλώσσα σου”

Όταν μιλάμε για την Τεχνητή Νοημοσύνη, η σκέψη μας μπορεί να πηγαίνει αυτόματα σε γυάλινους ουρανοξύστες στη Silicon Valley, σε πανίσχυρους server στην Κίνα και σε μια χούφτα δισεκατομμυριούχων που ορίζουν τους κανόνες του παιχνιδιού.

Έχουμε σκεφτεί, άραγε, αν εκπροσωπούνται γλώσσες και κοινωνικές πραγματικότητες από την Αφρική, λόγου χάριν, και πώς μπορεί να γεφυρωθεί αυτό το γλωσσικό χάσμα;

Όταν τα κυρίαρχα μοντέλα AI εκπαιδεύονται αποκλειστικά με βάση τα δεδομένα, τις κοινωνικές πραγματικότητες και τις γλώσσες του δυτικού κόσμου ή της Ασίας, η Τεχνητή Νοημοσύνη παύει να είναι ένα εργαλείο προόδου. Μετατρέπεται σε έναν ψηφιακό καθρέφτη που μπορεί να αναπαράγει στερεότυπα, αγνοεί τοπικές ανάγκες και, όπως προειδοποιεί, μιλώντας στο NEWS 24/7, ο κορυφαίος επιστήμονας Benjamin Rosman, μάς οδηγεί σε μια νέα, βαθιά οικονομική και πολιτική εξάρτηση.

Το ζήτημα, όπως λέει, δεν είναι τεχνικό αλλά «κυριαρχίας και αξιοπρέπειας». «Αν είμαστε μόνο καταναλωτές της ΤΝ, τότε τα συστήματα μέσω των οποίων οι κοινωνίες μας ερμηνεύονται και κυβερνώνται, θα ελέγχονται από αλλού», τονίζει ο Rosman. Και αυτό ακριβώς είναι το διακύβευμα που φέρνει φέτος στην Αθήνα το The Lyceum Project (19-20 Ιουνίου, Ωδείο Αθηνών). Με κεντρικό θέμα την «Αλληλένδετη Νοημοσύνη: Έμβια. Προγονική. Τεχνητή», το συνέδριο επιχειρεί να γεφυρώσει τον ψηφιακό κόσμο με τη διαχρονική σοφία των λαών της παγκόσμιας περιφέρειας.

Ο Benjamin Rosman, καθηγητής στη Σχολή Επιστήμης Υπολογιστών και Εφαρμοσμένων Μαθηματικών στο Πανεπιστήμιο Witwatersrand της Νότιας Αφρικής, ιδρυτής του Ινστιτούτου MIND και ένας από τους 100 πιο επιδραστικούς ανθρώπους στο AI παγκοσμίως σύμφωνα με το περιοδικό TIME, γνωρίζει καλά αυτή τη μάχη. Παράλληλα, ως συνιδρυτής της Lelapa AI, που επικεντρώνεται στην ανάπτυξη AI συστημάτων προσαρμοσμένων σε αφρικανικές γλώσσες και τοπικά δεδομένα, παλεύει καθημερινά για να δημιουργηθεί μια Τεχνητή Νοημοσύνη από Αφρικανούς, για Αφρικανούς.

Παράλληλα, αναγνωρίζει πως ίσως θα πρέπει να σκεφτούμε σοβαρά μια υποδομή AI δημόσιου συμφέροντος: κοινή ερευνητική ικανότητα, ανοιχτά μοντέλα όπου ενδείκνυται, δημόσια υπολογιστική ισχύ, ανεξάρτητη αξιολόγηση και θεσμούς που επιτρέπουν στις κοινωνίες να επωφελούνται από την AI χωρίς να εξαρτώνται εξ ολοκλήρου από λίγους ιδιωτικούς φορείς.

Στη συνέντευξη που ακολουθεί, εξηγεί γιατί η «κούρσα της ΤΝ» είναι ένα επικίνδυνο αφήγημα, γιατί ορισμένες τεχνολογίες πρέπει να αντιμετωπίζονται ως δημόσιες υποδομές και τι πρέπει να κάνουν χώρες μεσαίου μεγέθους, όπως η Ελλάδα, για να μην καταλήξουν απλοί ψηφιακοί υπήκοοι.

Παρακάτω η συνέντευξη του καθηγητή

Συμμετέχετε σε ένα πάνελ με τίτλο «Τεχνητή Νοημοσύνη από/για όλους τους ανθρώπους» (AI by/for all people). Τι θα χρειαζόταν προκειμένου η Τεχνητή Νοημοσύνη να υπηρετεί πραγματικά όλους τους ανθρώπους, αντί να εξυπηρετεί κυρίως τα συμφέροντα λίγων χωρών και εταιρειών;

Η Τεχνητή Νοημοσύνη θα υπηρετήσει όλους τους ανθρώπους μόνο εάν περισσότεροι άνθρωποι έχουν τη δυνατότητα να τη διαμορφώσουν. Η πρόσβαση στα εργαλεία είναι σημαντική, αλλά δεν αρκεί. Χρειαζόμαστε ευρύτερη συμμετοχή στον σχεδιασμό, τη διακυβέρνηση και την ιδιοκτησία των συστημάτων AI, συμπεριλαμβανομένων χωρών και κοινοτήτων που ιστορικά αντιμετωπίζονταν κυρίως ως χρήστες, αγορές ή πηγές δεδομένων. Αυτό σημαίνει επένδυση σε ανθρώπους, θεσμούς, υποδομές και ερευνητική ικανότητα, έτσι ώστε οι διάφορες κοινωνίες να μπορούν να καθορίζουν τις δικές τους προτεραιότητες και όχι απλώς να κληρονομούν τις προτεραιότητες των άλλων.

Συνιδρύσατε τη Lelapa AI με σκοπό τη δημιουργία AI για τους Αφρικανούς, από τους Αφρικανούς. Γιατί είναι σημαντικό η AI όχι μόνο να χρησιμοποιείται στην Αφρική, αλλά και να αναπτύσσεται στην Αφρική; Και δεδομένου ότι πολλά συστήματα AI εκπαιδεύονται κυρίως σε δεδομένα από την Ευρώπη, τη Βόρεια Αμερική και περιοχές της Ασίας, ποιοι είναι οι κίνδυνοι όταν ολόκληρες περιοχές και γλώσσες υποεκπροσωπούνται;

Η Αφρική δεν μπορεί να είναι μόνο μια αγορά για την AI. Πρέπει να βοηθήσει στη διαμόρφωση αυτού που θα γίνει η AI. Όταν τα συστήματα AI αναπτύσσονται αλλού, βασιζόμενα σε δεδομένα που δεν αντικατοπτρίζουν τις αφρικανικές γλώσσες, τα πλαίσια, τις ιστορίες και τις κοινωνικές πραγματικότητες, ενδέχεται να λειτουργούν ανεπαρκώς, να ενισχύουν στερεότυπα ή απλώς να αποτυγχάνουν να κατανοήσουν τι έχει σημασία σε τοπικό επίπεδο. Όμως, το βαθύτερο ζήτημα είναι η κυριαρχία. Εάν είμαστε μόνο καταναλωτές της AI, τότε τα συστήματα μέσω των οποίων οι κοινωνίες μας γίνονται ορατές, ερμηνεύονται και κυβερνώνται, ελέγχονται από αλλού. Η ανάπτυξη της AI στην Αφρική αφορά την τεχνική απόδοση, αλλά αφορά επίσης την αξιοπρέπεια, την αυτενέργεια και την ικανότητα ουσιαστικής συμμετοχής στο μέλλον.

Ο κόσμος μιλάει συχνά για το ποιος θα κερδίσει την «κούρσα της ΤΝ». Είναι αυτή η σωστή ερώτηση ή θα έπρεπε αντίθετα να αναρωτιόμαστε ποιος μένει πίσω;

Η συζήτηση για την «κούρσα της ΤΝ» αποτυπώνει τον επείγοντα χαρακτήρα της στιγμής. Είναι όμως και επικίνδυνο, επειδή οι κούρσες βγάζουν νικητές και ηττημένους, και οι ηττημένοι σε αυτή την περίπτωση μπορεί να είναι ολόκληρες χώρες, γλώσσες, κλάδοι και κοινότητες. Το πιο σημαντικό ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος θα φτάσει πρώτος, αλλά ποιος θα έχει δικαίωμα συμμετοχής, ποιος θα ωφεληθεί και ποιος θα επωμιστεί τους κινδύνους. Εάν η AI γίνει το επόμενο επίπεδο της παγκόσμιας υποδομής, τότε ο αποκλεισμός από την ανάπτυξή της θα μεταφραστεί σε οικονομική, επιστημονική και πολιτική εξάρτηση.

Πόσο ανησυχείτε για τη συγκέντρωση της ισχύος της AI σε έναν μικρό αριθμό εταιρειών τεχνολογίας; Θα έπρεπε ορισμένες δυνατότητες της AI να αντιμετωπίζονται ως δημόσιες υποδομές και όχι ως ιδιωτικά προϊόντα;

Ανησυχώ πολύ. Η συγκέντρωση της ισχύος της AI δεν αφορά μόνο την κυριαρχία στην αγορά. Αφορά το ποιος ελέγχει την υπολογιστική ισχύ, τα μοντέλα, τα δεδομένα, το ταλέντο, τα πρότυπα και τη φαντασία γύρω από το ποιος είναι ο σκοπός της AI. Ορισμένες δυνατότητες της AI θα είναι τόσο θεμελιώδεις, που η αντιμετώπισή τους καθαρά ως ιδιωτικά προϊόντα μπορεί να αποδειχθεί πολύ περιοριστική. Θα πρέπει να σκεφτούμε σοβαρά μια υποδομή AI δημόσιου συμφέροντος: κοινή ερευνητική ικανότητα, ανοιχτά μοντέλα όπου ενδείκνυται, δημόσια υπολογιστική ισχύ, ανεξάρτητη αξιολόγηση και θεσμούς που επιτρέπουν στις κοινωνίες να επωφελούνται από την AI χωρίς να εξαρτώνται εξ ολοκλήρου από λίγους ιδιωτικούς φορείς.

Η συζήτηση γύρω από την AI και τις θέσεις εργασίας γίνεται όλο και πιο έντονη. Είστε αισιόδοξος ή ανήσυχος για το μέλλον της εργασίας; Ποιες μοναδικά ανθρώπινες δεξιότητες πιστεύετε ότι θα γίνουν πιο πολύτιμες στην εποχή της AI;

Πιστεύω ότι πρέπει να έχουμε στο μυαλό μας δύο πιθανότητες ταυτόχρονα. Από την αισιόδοξη πλευρά, η AI δημιουργεί την προοπτική ενός κόσμου στον οποίο οι άνθρωποι δεν θα χρειάζεται πλέον να εξισώνουν την επιβίωση με μια κακή, επικίνδυνη εργασία. Θεωρητικά, θα μπορούσε να μας βοηθήσει να οικοδομήσουμε κοινωνίες όπου οι άνθρωποι θα έχουν περισσότερο χρόνο για τη φροντίδα, τη δημιουργικότητα, τη μάθηση, την κοινότητα και την ουσιαστική προσφορά. Αυτό το μέλλον όμως δεν θα έρθει αυτόματα. Εάν απλώς επιτρέψουμε στην τεχνολογία να αναπτυχθεί προς όφελος της αποτελεσματικότητας και του κέρδους, χωρίς σοβαρή προσοχή στη διανομή, την αξιοπρέπεια και την κοινωνική προστασία, τότε το αποτέλεσμα μπορεί να είναι πολύ πιο σκοτεινό: εκτεταμένη ανεργία, βαθύτερη ανισότητα και πολλοί άνθρωποι να νιώθουν ότι έχουν καταστεί οικονομικά ασήμαντοι. Επομένως, πρέπει πραγματικά να σκεφτούμε βαθιά πώς θα κατευθύνουμε την AI προς την ανθρώπινη ευημερία, αλλιώς θα την αφήσουμε να γίνει απλώς ένας ακόμη μηχανισμός συγκέντρωσης πλούτου και ισχύος.

Πολλές χώρες στην Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, προσπαθούν να τοποθετηθούν στο παγκόσμιο οικοσύστημα της AI, αλλά συχνά παραμένουν καταναλωτές παρά παραγωγοί βασικών τεχνολογιών. Ποιον ρόλο πιστεύετε ότι θα έπρεπε ρεαλιστικά να διαδραματίσουν οι μικρότερες ή μεσαίου μεγέθους χώρες στην εποχή της AI για να παραμείνουν ανταγωνιστικές και επίκαιρες;

Οι μικρότερες και μεσαίες χώρες δεν θα πρέπει να θεωρούν δεδομένο ότι πρέπει να αντιγράψουν τη στρατηγική των μεγαλύτερων δυνάμεων της AI. Θα πρέπει να είναι στρατηγικές ως προς το πού μπορούν να ηγηθούν. Αυτό σημαίνει τη δημιουργία ισχυρού εγχώριου ταλέντου, την επένδυση σε ερευνητικά ιδρύματα, την ανάπτυξη ικανοτήτων AI σε τομείς εθνικής ισχύος και τη διασφάλιση ότι ο δημόσιος και ο ιδιωτικός τομέας μπορούν να χρησιμοποιούν την AI χωρίς να εξαρτώνται εξ ολοκλήρου από εξωτερικές πλατφόρμες. Μπορούν επίσης να συμμετέχουν και να συνεργάζονται με άλλες, παρόμοιες χώρες που έχουν κοινούς στόχους και αξίες. Χώρες όπως η Ελλάδα, η Νότια Αφρική και πολλές άλλες χρειάζονται αρκετή εσωτερική ικανότητα ώστε να κάνουν επιλογές, να καθορίζουν ατζέντες, να προσαρμόζουν τις τεχνολογίες στα δικά τους δεδομένα και να συνεισφέρουν ξεχωριστές ιδέες στο παγκόσμιο οικοσύστημα της AI, χωρίς να χρειάζεται να προσπαθούν να ανταγωνιστούν τους μεγαλύτερους παίκτες με τον ίδιο ακριβώς τρόπο.

Αν κοιτάξουμε δέκα χρόνια μπροστά, ποια είναι η πιο σημαντική απόφαση που πρέπει να λάβει ακόμα η ανθρωπότητα σχετικά με τον τρόπο ανάπτυξης και χρήσης της AI;

Η πιο σημαντική απόφαση είναι αν θα επιτρέψουμε στην AI να είναι κάτι που απλώς «συμβαίνει» στην κοινωνία ή αν θα δημιουργήσουμε τους θεσμούς για να τη διαμορφώσουμε συνειδητά. Η AI δεν είναι απλώς μια ακόμα τεχνολογία. Αλλάζει τη διαδικασία με την οποία αλλάζουν όλα τα άλλα: η επιστήμη, η εκπαίδευση, η εργασία, η διακυβέρνηση, η δημιουργικότητα και η εξουσία. Το βασικό ερώτημα είναι αν θα την αναπτύξουμε με τρόπους που διευρύνουν την ανθρώπινη αυτενέργεια ή αν θα της επιτρέψουμε να εξελιχθεί με τον χαοτικό τρόπο, που καθοδηγείται από την τρέχουσα κούρσα ανταγωνισμού, ελπίζοντας απλώς σε θετικά αποτελέσματα.