Τι πάει λάθος με τη συλλογή – ανακύκλωση πλαστικών μπουκαλιών στην Ελλάδα

Το 2019 ορίστηκε ένας πανευρωπαϊκός στόχος συλλογής και ανακύκλωσης για τα πλαστικά μπουκάλια νερού και αναψυκτικών. Η σχετική ευρωπαϊκή οδηγία ανέφερε πως έως το 2025 έπρεπε να συλλέγεται το 77% των μπουκαλιών που διατίθενται στην αγορά κάθε κράτους – μέλους, ενώ το 2029 το ποσοστό πρέπει να φτάσει το 90%.

Τον Οκτώβριο του 2020 η ελληνική κυβέρνηση ενσωμάτωσε την ευρωπαϊκή οδηγία στο εθνικό δίκαιο με τον ν. 4736/2020. Προς επίτευξη του στόχου συλλογής των μπουκαλιών, ο νόμος προέβλεπε τη θέσπιση ενός «συστήματος επιστροφής εγγύησης». Τι σημαίνει αυτό; Με απλά λόγια, ο καταναλωτής – κατά την αγορά ενός προϊόντος σε πλαστικό μπουκάλι – καταβάλει ένα έξτρα τίμημα της τάξης των 10 λεπτών για τα μικρά μπουκάλια και 15 λεπτών για τα μεγάλα. Αυτό το τίμημα θα το λαμβάνει πίσω όταν επιστρέφει το άδειο πλαστικό μπουκάλι σε σημεία επιστροφής που ορίζει ο νόμος (π.χ. (σούπερ μάρκετ, ψιλικατζίδικα, κλπ).

Το σύστημα επιστροφής εγγύησης έχει καταστεί υποχρέωση για όλες τις χώρες της ΕΕ, διότι έχει φανεί πως είναι ο μοναδικός τρόπος αποτελεσματικής συλλογής των μπουκαλιών, ώστε στη συνέχεια να ανακυκλωθούν και να επιστρέψουν στην αγορά. Στη Γερμανία που εφαρμόζεται το σύστημα πετυχαίνουν συλλογή μπουκαλιών κατά 98%. Την ίδια στιγμή, στην Ελλάδα, όπου δεν έχει εφαρμοστεί ακόμα, η συλλογή των μπουκαλιών είναι κάτω από 30%.

Βάσει του νόμου λοιπόν, το σύστημα προβλεπόταν να εκκινήσει τη λειτουργία του στις 5 Ιανουαρίου 2023. Κι όταν λέμε «σύστημα» δεν εννοούμε το κράτος ή κάποια δημόσια υπηρεσία, αλλά έναν κεντρικό ιδιωτικό φορέα διαχείρισης που στήνεται και διοικείται από τις ίδιες τις επιχειρήσεις εμφιάλωσης. Βρισκόμαστε κοντά στο τέλος του 2026, αυτός ο ιδιωτικός φορέας συστάθηκε πριν λίγους μόνο μήνες και το σύστημα ακόμα δεν λειτουργεί. Και σαν να μην έφτανε αυτό, πριν καν ξεκινήσει, έχουν “μαζευτεί” πάνω από το σύστημα μαύρα σύννεφα, σχετικά με τη διαφάνεια στη διαδικασία προμήθειας και διαχείρισης των αρκετών εκατοντάδων μηχανημάτων που απαιτούνται για να συλλέγονται τα μπουκάλια.

Ο Ελληνικός Οργανισμός Ανακύκλωσης (ΕΟΑΝ) που εποπτεύει το σύστημα, και το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας (ΥΠΕΝ) που με τη σειρά του ελέγχει τον ΕΟΑΝ, χρειάζεται να διασφαλίσουν πως όλα θα λειτουργήσουν με διαφάνεια και αποτελεσματικότητα, χωρίς γκρίζες ζώνες. Εφόσον απαιτηθεί, και βάσει του ρόλου του, ο ΕΟΑΝ θα πρέπει να προβεί σε αυστηρές συστάσεις και ρυθμίσεις στους διαχειριστές του συστήματος, ώστε να διασφαλίσει ότι δεν θα υπάρχει καμία σκιά στη λειτουργία του συστήματος.

Να πληρώνουν οι πολίτες και όχι οι επιχειρήσεις;

Ο ΕΟΑΝ χρειάζεται επίσης να προσέξει κάτι ακόμα – το οποίο πρέπει να έχουμε κατά νου κι εμείς οι πολίτες: Θεωρητικά, ο κεντρικός φορέας του συστήματος προβλέπεται να χρηματοδοτείται κυρίως από τρεις βασικές πηγές:

α) την πώληση των συλλεγόμενων μπουκαλιών ως καθαρό ανακυκλώσιμο υλικό,

Β) την ετήσια εισφορά που πρέπει να πληρώνουν οι υπόχρεοι παραγωγοί (δηλαδή οι εταιρίες εμφιάλωσης) και, τέλος,

Γ) από το ανείσπρακτο αντίτιμο, δηλαδή τα χρήματα που μένουν στο ταμείο του συστήματος, όταν οι καταναλωτές δεν επιστρέφουν τα μπουκάλια στα ειδικά σημεία.

Αυτή η τελευταία κατηγορία εσόδων για το σύστημα θα είναι μικρή αν η επιστροφή των μπουκαλιών λειτουργεί καλά και βρίσκεται κοντά στο 90%. Μπορεί όμως να αποδειχθεί τεράστια αν παρατηρηθεί χαμηλός ρυθμός επιστροφής. Για παράδειγμα, αν η επιστροφή δεν ξεπεράσει το 60%, τότε τα έσοδα για το σύστημα από τις “ορφανές” εγγυήσεις (το αντίτιμο που δεν θα αναζητήσει ο καταναλωτής) μπορεί να φτάσουν περίπου στα 120 εκ. ευρώ! Τι σημαίνει αυτό; Ότι το σύστημα μπορεί να χρηματοδοτείται αποκλειστικά από εμάς τους πολίτες και από την «εγγύηση» που θα πληρώνουμε με κάθε αγορά πλαστικού μπουκαλιού, χωρίς να χρειαστεί να καταβάλλουν οι επιχειρήσεις σοβαρές εισφορές για την ορθή συλλογή και ανακύκλωση των μπουκαλιών που οι ίδιες παράγουν.

Δυστυχώς, έχουμε ήδη παραδείγματα από χώρες της ΕΕ (π.χ. Ολλανδία), όπου συμβαίνει ακριβώς αυτό, πράγμα που έχει προκαλέσει την παρέμβαση των ελεγκτικών αρχών της χώρας. Όπως είναι αναμενόμενο, οι υπόχρεοι παραγωγοί έχουν κάθε οικονομικό συμφέρον να κρατηθεί χαμηλά ο ρυθμός επιστροφής, ώστε τα δικά μας «ξεχασμένα» δεκάλεπτα να πληρώνουν τα δικά τους έξοδα. Πώς κάποιος μπορεί να πετύχει μειωμένη συλλογή; Αν γίνει τοποθέτηση λίγων μηχανημάτων, αν δεν υπάρχουν αρκετά σημεία επιστροφής σε χώρους υψηλής κατανάλωσης (κεντρικές πλατείες, εμπορικοί πεζόδρομοι, beach bars, σταθμοί λεωφορείων, τουριστικά κέντρα), αν το άδειασμα των μηχανημάτων δεν γίνεται σωστά, με αποτέλεσμα να μένουν εκτός λειτουργίας για μέρες, και φυσικά, αν θεσπιστεί ένα χαμηλό αντίτιμο που δεν θα το «αισθάνεται» ιδιαίτερα η τσέπη του καταναλωτή. Ένα άλλο τέχνασμα είναι η επιστροφή του αντιτίμου να μην γίνεται με λεφτά, αλλά με κουπόνια που εξαργυρώνονται αποκλειστικά σε νέες αγορές μέσα στο ίδιο το κατάστημα.

Κάποια από αυτά τα κακώς κείμενα σχεδιάζεται να εφαρμοστούν και στην Ελλάδα.

Κι όμως, υπάρχουν τρόποι για να διασφαλιστεί πως το σύστημα θα λειτουργεί προς όφελος των πολιτών

Υπάρχει τρόπος να δούμε το σύστημα να λειτουργεί προς όφελος των πολιτών και του περιβάλλοντος, και όχι αποκλειστικά υπέρ των ισολογισμών των υπόχρεων επιχειρήσεων; Ναι, υπάρχει.

• Ο ΕΟΑΝ μπορεί να επιβάλλει στο σύστημα έναν – ας τον πούμε – “φόρο απόκλισης” από τον στόχο του 90%, ώστε να κοστίζει ακριβά στους υπόχρεους παραγωγούς η αποτυχία.
• Μπορεί επίσης να απαιτήσει την άμεση εξαργύρωση της επιστρεφόμενης εγγύησης στο ταμείο με τη μορφή μετρητών, δίνοντας ισχυρό κίνητρο τόσο στους πολίτες, όσο και στους ρακοσυλλέκτες.
• Μπορεί ακόμα να απαιτήσει ένα πυκνό δίκτυο συλλογής, με ειδική πρόνοια σε χώρους μαζικής συνάθροισης και σε απομακρυσμένες τουριστικές περιοχές.

Σε κάθε περίπτωση, το κράτος πρέπει να καταστήσει σαφές στο σύστημα πως τα έσοδα από τις μη επιστρεφόμενες εγγυήσεις δεν νοείται να χρησιμοποιούνται για να ελαχιστοποιούν τις εισφορές των υπόχρεων παραγωγών. Αυτά τα χρήματα πρέπει να δεσμεύονται υποχρεωτικά για την αναβάθμισή του συστήματος, για υπερσύγχρονες μονάδες διαλογής, διαρκή επέκταση των σημείων συλλογής και στήριξη της αγοράς ανακύκλωσης, ώστε τα μπουκάλια να ξαναγίνονται μπουκάλια.

Αυτή τη φορά δεν πρέπει να επιτραπεί καμιά σκιά γύρω από την ανακύκλωση. Δεν πρέπει να λάβουν χώρα παρελκυστικές πρακτικές που βλάπτουν την ανακύκλωση και την ακυρώνουν στα μάτια των πολιτών.