Ξαναήρθαν οι Βίκινγκς μέσω Μουντιάλ (;)

«Οι Γερμανοί ξανάρχονται» ήταν μία από τις πιο γνωστές ταινίες του παλιού ελληνικού κινηματογράφου σε σενάριο Αλέκου Σακελλάριου / Χρήστου Γιαννακόπουλου. Στην ταινία που ανέδειξε τον Βασίλη Λογοθετίδη ως μεγάλο κωμικό, ο πρωταγωνιστής βλέπει όνειρο πως έχουν επιστρέψει οι Γερμανοί, και, καθώς το 1948 που βγήκε η ταινία, οι μνήμες της πείνας, των εκτελέσεων και των καταστροφών ήταν ακόμα ζωντανές, το όνειρο γίνεται εφιάλτης που ξυπνά τις μνήμες της Κατοχής.

Από μια άλλη πλευρά, είδαμε την εκρηκτική εξάπλωση της «Βίκινγκ – κωπηλασίας», της συγχρονισμένης κίνησης κωπηλασίας που κάνουν μαζικά και συγχρονισμένα οι Νορβηγοί οπαδοί, συνοδεύοντας μ’ αυτόν τον τρόπο την επιτυχημένη πορεία της Εθνικής τους ομάδας στο Μουντιάλ. Η κίνηση αυτή, την οποία επινόησε πριν λίγους μήνες ο Νορβηγός δάσκαλος Όλε Φρόυσταντ (η κωπηλασία Βίκινγκ – Viking Raw) έγινε παντού: σε γήπεδα, σκάλες, μετρό, φτάνοντας ακόμα και μέσα στη Νορβηγική Βουλή.
Μόνο που καθώς παραπέμπει άμεσα στις επιδρομές των Βίκινγκς (παραπομπή που ενίσχυσε ήδη από την αρχή του Μουντιάλ η ιδέα των Νορβηγών να φωτογραφίσουν την Εθνική τους που ήταν έτοιμη να ξεκινήσει για την Αμερική, ως Βίκινγκς) κάποιες κριτικές φωνές μέσα κι έξω από τη Νορβηγία θύμισαν ανοικτά ή καλυμμένα το αιματηρό παρελθόν. Ακόμη και οι Financial Times είχαν άρθρο με τίτλο «Η Νορβηγία βουτάει στο αίμα των Βίκινγκ στο Μουντιάλ») αφού ακόμα και το σχετικό τραγούδι που συνοδεύει το σύνθημα Ro – Ro – Ro είχε τίτλο «αίμα των Βίκινγκ».

Οι επιδρομές των Βίκινγκς κατά τον Μεσαίωνα

Και είναι αλήθεια ότι κάπου από το 700 μέχρι το 1000 περίπου μ. Χ. αυτοί οι άγριοι επιδρομείς που έρχονταν από τον Βορρά σκότωναν, λεηλατούσαν και κατάστρεφαν ό,τι εύρισκαν μπροστά τους. Σε ένα βιβλίο για τη γένεση της Ευρώπης (The Birth of Europe, Time – Life International), διαβάζουμε στο κεφάλαιο για την εμφάνιση των Βίκινγκς, «δύο γενιές μετά τον θάνατο του Καρλομάγνου μια κοινή προσευχή έβγαινε από όλες τις εκκλησίες της Δυτικής Ευρώπης: Κύριε, σώσε μας από την οργή των Βόρειων»!

Γιατί τότε άρχισε η εποχή των βαρβαρικών επιδρομών των Βίκινγκς φέρνοντας ένα όργιο λεηλασίας και χάους. Κι αυτό επειδή από το ένα μέρος οι Βόρειοι επιδρομείς συνάντησαν μια αυτοκρατορία – την αυτοκρατορία των Φράγκων – σε αποσύνθεση, όπως και οι πρόδρομοί τους είχαν πέσει πάνω στην φθίνουσα Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία 300 χρόνια πριν.

Αλλά και από το άλλο, οι Βίκινγκς ήταν αξεπέραστοι τόσο σε ανδρεία και πολεμική ικανότητα, όσο και στη ναυτική τεχνολογία. Τα πλοία τους, γνωστά ως μακρόπλοια, εξοπλισμένα με κουπιά, πανιά και καρίνα, μπορούσαν να μεταφέρουν έως και 100 άτομα, ταξιδεύοντας το ίδιο άνετα σε ανοικτή θάλασσα, όσο και να μπαίνουν σε ποτάμια. Επιπλέον μπροστά είχαν σκαλισμένα περίτεχνα ομοιώματα από δράκους ή άγρια θηρία (έτσι τα πλοία ονομάστηκαν Ντρακάρ – από το drakki – δράκος). Ξεκινώντας από την λεηλασία του περίφημου μοναστηριού στο Λίντισφαρν, στο Ιερό Νησί (Holy Island) της Βόρειας Αγγλίας το 793, επέδραμαν πάρα πολλές φορές σε Αγγλία, Γαλλία ακόμα και στην Πίζα, στα Βόρεια πήγαν στην Ισλανδία και τη Γροιλανδία δημιουργώντας αποικίες ακόμα και στη Βόρεια Αμερική. Όμως οι καταστροφές είναι μόνο η μισή αλήθεια.

Πράγματι τις αρχικές καταστροφικές επιδρομές διαδέχθηκε η εγκαθίδρυση αποικιών και εμπορικών σταθμών, γιατί οι Βίκινγκς, εκτός από πολεμιστές αποδείχθηκαν και ικανότατοι έμποροι (γι’ αυτό και έχουν κυκλοφορήσει ακόμα και βιβλία του τύπου «Κάν’ το όπως οι Βίκινγκς» με ιδέες για σύγχρονη επιχειρηματικότητα). Με αυτό το τεράστιο δίκτυο που δημιούργησαν συνέβαλαν στην αναζωογόνηση της Ευρωπαϊκής οικονομίας. Παράλληλα, οι Σουηδοί Βίκινγκς (Ρως και Βάραγγοι), έφτασαν στη Ρωσία και έγιναν η άρχουσα τάξη της, που εκχριστιανίστηκε από το Βυζάντιο και έθεσε τις βάσεις της σημερινής Ρωσίας, ενώ αποτέλεσαν και την αυτοκρατορική φρουρά του Βυζαντίου.

Επίσης, οι Νορμανδοί που εγκαταστάθηκαν στη Βόρεια Γαλλία με τη συμφωνία να εμποδίσουν περαιτέρω επιδρομές έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην αναδημιουργία των πολιτικών θεσμών της Δυτικής Ευρώπης, με χαρακτηριστικά παραδείγματα τον Γουίλιαμ τον Κατακτητή που μετά την μάχη του Άστινγκς το 1066 κατέλαβε τον αγγλικό θρόνο (και οι Νορμανδοί έγιναν η κυρίαρχη τάξη της Μεσαιωνικής Αγγλίας) και τον Ροβέρτο Γυισκάρδο που κατέκτησε τη Σικελία και δημιούργησε ένα εξαιρετικά επιτυχημένο πολυπολιτισμικό κράτος. Ένα κράτος που συνδύαζε λατινικά στοιχεία, ελληνικές βυζαντινές παραδόσεις, αραβική επιστημονική κληρονομία και νορμανδική πολιτική οργάνωση.

Πώς επιστρέφουν σήμερα οι Βίκινγκς;

Το 1948, όταν κυκλοφόρησε η ταινία «οι Γερμανοί ξανάρχονται» με νωπές ακόμα τις μνήμες από την Κατοχή, το «ξανάρχονται» σήμαινε μία το λιγότερο ανεπιθύμητη επανάληψη ενός τραυματικού παρελθόντος. Αντίθετα η εποχή των μεγάλων επιδρομών των Βίκινγκς, όχι μόνο βρίσκεται πολλούς αιώνες πίσω, αλλά, όπως είδαμε, η ιστορία τους δεν σταμάτησε στις επιδρομές και η ιστορική τους πορεία είναι πολύ πιο σύνθετη. Έτσι, όταν σήμερα μια νορβηγική ομάδα χρησιμοποιεί το σύμβολο του Βίκινγκ, δεν επιλέγει ολόκληρη την ιστορική διαδρομή τους. Επιλέγει ορισμένα στοιχεία από μια πολύ μεγαλύτερη και πιο σύνθετη ιστορία.
Αυτή ακριβώς είναι η λειτουργία της πολιτισμικής μνήμης. Επομένως, όταν λέμε σήμερα ότι οι Βίκινγκς ξανάρχονται δεν επιστρέφουν τα μακρόπλοια των επιδρομέων ούτε επανέρχονται οι λεηλασίες των ακτών της Ευρώπης. Η Νορβηγική ποδοσφαιρική ομάδα επέλεξε να χρησιμοποιήσει την εικόνα των Βίκινγκς ως πολιτισμικό σύμβολο. Έτσι, το πλοίο των Βίκινγκς, στο οποίο παραπέμπει η μίμηση της κωπηλασίας, δεν εκφράζει μόνο την επιδρομή, αλλά και την εξερεύνηση, το εμπόριο, τη μετανάστευση και την ίδρυση νέων κρατών. Αντίστοιχα και η εικόνα του Βίκινγκ μπορεί να ιδωθεί από πολλές πλευρές.

Πράγματι, ένα ιδιαίτερο στοιχείο στην κουλτούρα τους ήταν η ισότητα (παρά την ύπαρξη βασιλιάδων, ευγενών, ελεύθερων και δούλων). Το στοιχείο αυτό συνοδεύεται από την έμφαση που δίνεται στο άτομο: όπως βλέπουμε σε μία σάγκα (επικό ποίημα) ο Βίκινγκ μιλώντας για τη θρησκεία του, δεν αναφέρεται στους πολεμικούς θεούς και στα πνεύματα, που όντως πιστεύει, αλλά το κύριο σημείο είναι «πιστεύω στη δική μου δύναμη». Έτσι μπορεί σήμερα να χρησιμοποιούνται δημιουργικά, όσο και επιλεκτικά, επιμέρους στοιχεία όπως η δύναμη, η αντοχή, η ομαδικότητα, το πνεύμα εξερεύνησης και η αποφασιστικότητα ως στοιχεία μιας θετικής ταυτότητας.

Η επιστροφή των Βίκινγκς ως πολιτισμικό πρότυπο

Οι αντιδράσεις που προκάλεσε η αναφορά στους Βίκινγκς στο πλαίσιο του Μουντιάλ θέτουν το ερώτημα: μπορεί μια κοινωνία να αντλεί στοιχεία από το παρελθόν της χωρίς να υιοθετεί ολόκληρη την ιστορική πραγματικότητα εκείνης της εποχής;
Και η απάντηση είναι πως αυτό κάνουν οι κοινωνίες – από μια σύνθετη ιστορική πραγματικότητα επιλέγουν ορισμένα στοιχεία που έχουν νόημα, χρησιμοποιώντας την ιστορία για τη διαμόρφωση πολιτισμικής μνήμης και ταυτότητας. Άλλωστε η αρχαία Ελλάδα που έγινε σύμβολο δημοκρατίας, φιλοσοφίας και τέχνης στη νεότερη Ευρώπη δεν ήταν μόνο αυτά. Η Ρώμη που έγινε πρότυπο δικαίου και διοίκησης δεν ήταν μόνο αυτά. Η Αναγέννηση που έγινε σύμβολο δημιουργικότητας γεννήθηκε σε κοινωνίες γεμάτες ανταγωνισμούς, πολέμους και ανισότητες. Με άλλα λόγια, οι νεότερες εποχές δεν αντιγράφουν κατά γράμμα το παρελθόν τους, αλλά διαλέγονται μαζί του επιλέγοντας δημιουργικά επιμέρους στοιχεία, διαμορφώνοντας σύγχρονα συλλογικά πρότυπα.

Η ίδια διαδικασία πραγματοποιήθηκε και στην περίπτωση των Βίκινγκς από τον 19ο αιώνα.
Αρχικά ο Ρίχαρντ Βάγκνερ χρησιμοποίησε την σκανδιναβική και γερμανική μυθολογία στη μεγάλη του τετραλογία «το Δαχτυλίδι των Νιμπελούγκεν» για να δημιουργήσει έναν τεράστιο μουσικό κόσμο θεών, ηρώων, μοίρας και τραγικών συγκρούσεων.

Βάγκνερ: Ο καλπασμός των Βαλκυριών (από τις Βαλκυρίες – 2ο μέρος της τετραλογίας)

Βάγκνερ: η Είσοδος των Θεών στη Βαλχάλα (από τον Χρυσό του Ρήνου – 1ο μέρος της τετραλογίας)

Ανάλογη διαδικασία βλέπουμε και στη ζωγραφική του ρομαντισμού, όπου πλοία, βόρειες θάλασσες, πολεμιστές και μυστηριώδη τοπία δημιούργησαν την εικόνα ενός ηρωικού Βορρά. Η τέχνη δεν αναπαριστούσε απλώς το παρελθόν· το μετέτρεπε σε φαντασιακό κόσμο.
Ο κινηματογράφος ακολούθησε τον ίδιο δρόμο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο Κόναν ο Βάρβαρος. Ο Κόναν δεν είναι Βίκινγκ, αλλά ανήκει στο ίδιο πολιτισμικό σύμπαν: ο μοναχικός πολεμιστής, η δύναμη, η επιβίωση, η ζωή έξω από τα όρια της οργανωμένης κοινωνίας. Το αρχέτυπο ταξιδεύει ακόμη κι όταν αλλάζει όνομα.
Η ίδια διαδικασία συνεχίστηκε στη μουσική.

Το hard rock της δεκαετίας του 1970 αναζήτησε συχνά εικόνες πέρα από την καθημερινότητα της σύγχρονης κοινωνίας. Πολεμιστές, μύθοι, φανταστικοί κόσμοι και αρχαία σύμβολα έγιναν μέρος της αισθητικής του.

Οι Αμερικανοί Dust αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της εποχής. Το άλμπουμ τους Hard Attack (1972) ανήκει σε έναν κόσμο όπου η μουσική και η εικόνα συνδέονται με μια ηρωική, σχεδόν μυθολογική φαντασία. Ακόμη και τραγούδια που δεν μιλούν για πολέμους ή Βίκινγκς χρησιμοποιούν ένα παρόμοιο λεξιλόγιο.

Στο «How Many Horses», για παράδειγμα, η εικόνα των αλόγων συνδέεται με την απομάκρυνση, την απώλεια και την ερωτική απογοήτευση. Η προσωπική πληγή μετατρέπεται σε κάτι μεγαλύτερο, σχεδόν επικό. Τα άλογα δεν είναι απλώς ένα μέσο μετακίνησης· θυμίζουν έναν παλιότερο κόσμο ταξιδιών, αποχωρισμών και θρύλων.

Αυτό είναι χαρακτηριστικό της λειτουργίας των αρχέτυπων: αλλάζουν πεδίο. Η μάχη του πολεμιστή γίνεται μάχη του ανθρώπου με την απώλεια, τη μοναξιά και την απογοήτευση.
Αργότερα, το λεγόμενο Viking metal (με συγκροτήματα όπως οι Bathory και οι Amon Amarth) πήγε ακόμη περισσότερο προς αυτή την κατεύθυνση: πλοία, θεοί, μάχες, σάγκες, τοπία του Βορρά. Και προφανώς κανείς δεν ακούει Viking Metal πιστεύοντας ότι προωθεί τις λεηλασίες των μοναστηριών του 9ου αιώνα, αλλά όλοι καταλαβαίνουν ότι πρόκειται για συμβολική χρήση. Η εικόνα του Βίκινγκ έχει μετατραπεί σε φορέα συγκεκριμένων εννοιών, όπως η ελευθερία, η περιπέτεια, η αντίσταση, η δύναμη, η σύνδεση με τη φύση (στο Pagan metal) και η υπέρβαση των ορίων.

Και ίσως η πιο διάσημη ροκ «επιστροφή» των Βίκινγκς είναι το Immigrant Song που κυκλοφόρησαν το 1970 οι Led Zeppelin. Με τους στίχους «We come from the land of the ice and snow», το τραγούδι υιοθετεί τη φωνή ενός μυθικού θαλασσοπόρου του Βορρά. Ο Ρόμπερτ Πλαντ δημιουργεί έναν χαρακτήρα, μετατρέποντας τον Βίκινγκ σε σύμβολο περιπέτειας, ελευθερίας και υπέρβασης των ορίων.

Και επιστρέφοντας στη νορβηγική ομάδα, η κωπηλασία που (ως πραγματική κίνηση) πριν 1000 χρόνια μπορούσε να οδηγεί σε μια επιδρομή, σήμερα (ως μίμηση) οδηγεί σε μία γιορτή. Το σύμβολο των Βίκινγκς έχει αποσυνδεθεί από το αρχικό ιστορικό πλαίσιο και έχει αποκτήσει νέο περιεχόμενο: συλλογικότητα, ενθουσιασμό, ταυτότητα. Έτσι λοιπόν οι Βίκινγκς δεν επιστρέφουν ως επιδρομείς (όπως οι Γερμανοί στον εφιάλτη που έβλεπε ο Λογοθετίδης). Αυτό που επιστρέφει είναι μία εικόνα των Βίκινγκς που εδώ και δύο αιώνες εμπνέει καλλιτέχνες, μουσικούς, συγγραφείς και, σήμερα, ακόμη και τη νορβηγική ποδοσφαιρική ομάδα (με τις εντυπωσιακές της επιτυχίες στο Μουντιάλ) και τους φιλάθλους της.