Το δικαίωμα να λες ότι έχουμε χούντα

Κάθε χρόνο τέτοια μέρα γίνεται η ίδια συζήτηση που ξεκινά από το κλασικό ερώτημα: πόσο καλή είναι η δημοκρατία μας; Η απάντηση εξαρτάται από το μέτρο που χρησιμοποιείς. Αν δεις την οικονομία, την αποτελεσματικότητα του κράτους ή την εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς, υπάρχει άφθονη ύλη για κριτική. Αν όμως σταθούμε στο βασικό ζητούμενο μιας δημοκρατίας, την αντοχή της, τότε η εικόνα παίρνει πιο φωτεινά χρώματα.

Η ελληνική δημοκρατία δοκιμάστηκε όσο λίγες στην Ευρώπη. Πέρασε από μια δεκαετή οικονομική κρίση που συρρίκνωσε εισοδήματα, γέννησε οργή, διέλυσε βεβαιότητες, έφερε εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους στις πλατείες. Και ένα δημοψήφισμα που δίχασε τη χώρα σε μια περίοδο κατά την οποία πολλοί προεξοφλούσαν ότι το πολιτικό σύστημα θα κατέρρεε. Δεν κατέρρευσε ακόμα και όταν οι φασίστες έγιναν τρίτη κοινοβουλευτική δύναμη. Το σύνταγμα άντεξε.

Αυτό δεν σημαίνει ότι όλα λειτουργούν σωστά. Αλλωστε καμία δημοκρατία δεν είναι τέλεια. Οι θεσμοί συχνά δοκιμάζονται και, όχι σπάνια, εργαλειοποιούνται από την εκάστοτε εξουσία. Η δημόσια συζήτηση ρέπει προς την τοξικότητα, ενώ φθίνει και η εμπιστοσύνη των πολιτών προς τη Δικαιοσύνη, τα κόμματα, τα μέσα ενημέρωσης και το ίδιο το κράτος. Ομως ποιος είναι ο πιο σωστός τρόπος να κρίνεις τη λειτουργία μίας δημοκρατίας; Οι αδυναμίες ή οι αντοχές της; Νομίζω ότι μία δημοκρατία κρίνεται από την ικανότητα της να αντέχει τις αδυναμίες της χωρίς να εγκαταλείπει τους κανόνες της.

Εδώ βρίσκεται και η μεγαλύτερη κατάκτηση της Μεταπολίτευσης. Για πρώτη φορά στη νεότερη ελληνική ιστορία, η πολιτική αλλαγή δεν περνά μέσα από εκτροπές, στρατιωτικές παρεμβάσεις ή αμφισβήτηση του πολιτεύματος. Οι εκλογές παράγουν κυβερνήσεις, οι κυβερνήσεις φεύγουν με εκλογές και η εξουσία αλλάζει χέρια ειρηνικά. Μοιάζει αυτονόητο. Αλλά αν γνωρίζεις την ιστορία, ξέρεις ότι δεν είναι. Πρόκειται για την πιο σημαντική επιτυχία της δημοκρατίας μας. Ειδικά όταν αναγνωρίζει το δικαίωμα σου να λες ότι έχουμε χούντα.

Η ποιότητα μιας δημοκρατίας, όμως, δεν φαίνεται μόνο από τις εκλογές της. Φαίνεται από το πώς συμπεριφέρονται οι άνθρωποι όταν οι κάλπες έχουν κλείσει. Από το αν μπορούν να συγκρουστούν χωρίς να θεωρούν ότι ο άλλος είναι εχθρός της πατρίδας ή της δημοκρατίας. Εκεί, δυστυχώς, έχουμε ακόμη δρόμο. Η εκάστοτε κυβέρνηση αντιμετωπίζεται ως περίπου παράνομη από τους αντιπάλους της και η αντιπολίτευση ως επικίνδυνη από όσους κυβερνούν. Αυτό δεν είναι πρόβλημα των θεσμών. Είναι πρόβλημα πολιτικής κουλτούρας, κατάλοιπο συνδρόμων που μας κληροδότησε ο Εμφύλιος.

Η δημοκρατία μας απέδειξε ότι μπορεί να επιβιώσει. Μένει να δούμε και αν μπορεί να ωριμάσει. Χρειάζεται δουλειά στο πεδίο της λογοδοσίας, της διαφάνειας και στη σχέση του πολίτη με το κράτος. Οταν ο πολίτης δει το κράτος ως σύμμαχο, ως κάτι που του ανήκει στο πλαίσιο μίας σχέσης με δικαιώματα και υποχρεώσεις, τότε η δημοκρατία θα έχει κάνει βήματα προόδου. Σήμερα η δημοκρατία δεν κινδυνεύει με κατάλυση. Απειλείται με φθορά όταν χάνει την εμπιστοσύνη των πολιτών. Και ο ολοκληρωτισμός δεν έρχεται από τα πάνω προς τα κάτω. Κινείται ακριβώς με την αντίθετη φορά. Κάποτε φοβόσουν τον χωροφύλακα. Τώρα μπορεί να σε τρομάζει περισσότερο ο διπλανός σου.