ΧΡΗΣΤΟΣ ΜΠΟΚΟΡΟΣ: “Ο ΧΡΟΝΟΣ ΞΕΧΝΑ. Ο ΤΟΠΟΣ ΘΥΜΑΤΑΙ ΤΑ ΠΑΝΤΑ”

Ο Χρήστος Μποκόρος συγκαταλέγεται στις πιο ουσιαστικές μορφές της σύγχρονης ελληνικής ζωγραφικής. Με μια διαδρομή που εκτείνεται σε περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες, έχει διαμορφώσει ένα απολύτως προσωπικό εικαστικό σύμπαν, όπου το φως, η μνήμη, η φθορά και τα ταπεινά αντικείμενα της καθημερινότητας αποκτούν υπαρξιακό βάρος.

Από το Αγρίνιο των παιδικών του χρόνων μέχρι την Καστέλλα, όπου ζει και εργάζεται σήμερα, ο τόπος παραμένει κεντρικός στη σκέψη και στη ζωγραφική του. «Ο χρόνος ξεχνά. Ο τόπος θυμάται τα πάντα», μας λέει χαρακτηριστικά, περιγράφοντας ουσιαστικά και τον πυρήνα της δημιουργίας του: την ανάγκη να μετατραπεί το εφήμερο σε υλικό τεκμήριο, η μνήμη σε εικόνα και η φθορά σε μια υπόσχεση συνέχειας.

Αυτή η πολύχρονη αναζήτηση βρίσκεται στο επίκεντρο της έκθεσης «Χρήστος Μποκόρος | Τα Ημερολόγια», που παρουσιάζεται στο FOUGARO ARTCENTER στο Ναύπλιο. Ζωγραφικά έργα, φωτογραφίες και ημερολογιακές καταγραφές από την περίοδο 2012-2026 συνθέτουν ένα βαθιά προσωπικό αρχείο, μέσα από το οποίο ο καλλιτέχνης εκτίθεται ίσως περισσότερο από ποτέ. Δεν πρόκειται μόνο για μια αναδρομή στη δουλειά του, αλλά για μια απόπειρα να συνδεθούν τα σκόρπια νήματα μιας ζωής: οι άνθρωποι, οι τόποι, τα τραύματα, οι μνήμες και εκείνα τα μικρά, επίμονα πράγματα που μας βοηθούν να αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας.

“Χωρίς τον τόπο ο χρόνος είναι ασύλληπτος, δεν έχει πού να σταθεί. Δεν εντοπίζεται, όπως ομολογεί κι η γλώσσα. Ο τόπος και τα έργα μας είναι η μαρτυρία της ζωής μας, το ίχνος, το υλικό τεκμήριο της ύπαρξής μας. Ο χρόνος ξεχνά. Ο τόπος θυμάται τα πάντα. Η μνήμη των τόπων ανακαλεί τις εικόνες που σώζουμε και μας σώζουν. Και τα έργα μου με τους τόπους που ζούσα είναι δεμένα.

Απ’ το Αγρίνιο των παιδικών χρόνων, βρέθηκα στην Κομοτηνή και τη Θεσσαλονίκη όσο σπούδαζα Νομικά στο Δημοκρίτειο, περιπλανήθηκα «άστεγος» κάποια χρόνια πριν καταλήξω στην Αθήνα, στο εργαστήριο της Καλλιδρομίου, στον λόφο του Στρέφη, τα χρόνια των σπουδών στην ΑΣΚΤ, εκεί έγινε η «μαθητεία στο πραγματικό», μετά στο εργαστήριο της Αριστοδήμου, στον Λυκαβηττό, εκεί με μπλέξαν οι «πειρασμοί του αόρατου», το φως και το σκοτάδι, κι εντέλει στην Καστέλλα, είκοσι τόσα χρόνια πια, στον «ανοιχτό ορίζοντα» χαμένος μ’ όλους τους τόπους να κατοικούν εντός μου. Τόποι είμαστε κι εμείς, κατοικημένοι από μνήμες” λέει εξηγώντας πόσο έχει επηρεάσει ο τόπος τη ζωγραφική του και τον τρόπο που βλέπει τον κόσμο.

Στο έργο σας συναντάμε συχνά το φως, τη σιωπή, τα απλά αντικείμενα της καθημερινότητας. Πότε ένα απλό αντικείμενο μετατρέπεται σε σύμβολο και αποκτά μια βαθύτερη σημασία;

Όταν κοινωνηθεί μάλλον. Όταν καθένας μας αναγνωρίσει εκεί το πρόσωπό του, τότε γίνεται πρόσωπο όλων των μετεχόντων. Η συμβολή μας στο κοινό είναι το σύμβολο. Και δεν είναι η τέχνη που προέχει. Η ζωή είναι το κοινό και το κύριο. Η απλή καθημερινότητα. Αυτή οφείλουμε να αποδώσουμε πολύτιμη, φωτεινό αντίδωρο στο χάρισμα της ζωής, όσο ζούμε. Να μας ξεπεράσει η σημασία αυτού του δώρου και να συν-χωρέσουμε εντός του. Αυτή η κοινότητα αναδεικνύει τα σύμβολα.

Μετά από μια πορεία δεκαετιών στη ζωγραφική, τι εξακολουθεί να σας κινεί σήμερα μπροστά στον λευκό καμβά; Τι είναι αυτό που ακόμα αναζητάτε;

Πάνε πολλά χρόνια που αποφεύγω τους λευκούς καμβάδες. Προτιμώ υλικά χρησιμοποιημένα ήδη που έχουν πάνω τους ίχνη του χρόνου και άγνωστων, άλλων ανθρώπων. Εκεί εναποθέτω και το ίχνος της δικής μου δεξιότητας, προσπαθώντας να αποδοθεί μια παρουσία «εν ετέρα μορφή». Ένα νεύμα πειστικό και παρήγορο. Μια παράσταση «εν δόξη» σε υλικά που ήταν ήδη πεταμένα, εκτός χρήσης, προσδοκώντας να επανέλθουν σε χρήση, πολύτιμα. Μια ζωοποιός συμφιλίωση με τη φθορά, μια υπόμνηση εφικτής αθανασίας.

Η έκθεση «Τα Ημερολόγια» στο ΦΟΥΓΑΡΟ αντλεί υλικό από τέσσερις τόμους e-μερολογίων και καταγραφές 14 ετών. Τι ήταν αυτό που θέλατε να αποκαλύψετε στο κοινό μέσα από αυτή τη συνάντηση ζωγραφικής, φωτογραφίας και λόγου;

Άσκηση αυτογνωσίας υπήρξε για μένα η ζωγραφική. Τι θέλω κι ανακατεύομαι μ’ αυτήν, αναρωτιόμουνα, και τι έχει να πει στους άλλους; Ποια είναι η λειτουργική χρησιμότητα της εικόνας; Προχωρώντας μπροστά με έβλεπα να φτάνω όλο και πιο πίσω. Η καταγωγή να γίνεται ιστορία. Από το 2012 μάλιστα που άρχισα να κρατώ ψηφιακές ημερολογιακές σημειώσεις είδα το ίδιο και στα γραπτά μου. Μια αγωνία ταυτότητας, κι αυτή η αίσθηση έγινε ανάγκη επιτακτική.

Οι φωτογραφίες λειτουργούσαν πια σαν τεκμήρια. Οι καταγραφές φάνηκε να σκαρώνουν μια τεκμηριωμένη προσωπική μυθολογία, τα έργα να βρίσκουν τις ρίζες τους, οι ζωγραφιές και οι χειροτεχνίες μου να αποκτούνε σκοπό, ένα νόημα. Έργα, φωτογραφίες και κείμενα μου αποκαλύπτουν ένα πρόσωπο, κι είναι φορές που λέω «-Εγώ είμαι!». Βρίσκει η ψυχή μου κάπου να σταθεί, μα όλο και κάτι λείπει.

Στα «Ημερολόγια» αναφέρεστε στη μνήμη, στη στιγμή, στην ανάγκη να «σωθεί ό,τι είναι να σωθεί από τη συνείδηση της λήθης». Είναι η τέχνη για εσάς ένας τρόπος αντίστασης στον χρόνο και στη φθορά;

Όντως! Νομίζω ότι τα έργα μας είναι μια απεγνωσμένη φροντίδα αθανασίας, να συγκρατήσουμε τη μνήμη, να σώσουμε απ’ τη λήθη τη ζωή μας, να φτιάξουμε το άφτιαγο, να του δώσουμε μια υπόσταση, μια εικόνα, μια ταυτότητα. Ν’ αναγνωρίσουμε τον εαυτό μας, ν’ αντισταθούμε στον χρόνο που μας δαπανά αδαπάνητος. Ειδικά σ’ αυτή την εποχή της εύκολης κατανάλωσης ανέσεων, της λήθης και της ακρισίας, μόνη μου αντίσταση είναι να θυμάμαι.

Χωρίς μνήμη δεν μπορούμε να κρίνουμε, να συγκρίνουμε, να προκρίνουμε. Και μνήμη δεν είναι ακριβώς αυτό που έγινε στο παρελθόν, αλλά ό,τι συγκρατούμε απ’ αυτό κι όπως το συγκρατούμε. Η μνήμη είναι παρούσα, δεν είναι παρελθόν. Είναι η γνώση μας όλη, το πρόσωπό μας, ό,τι φυλάξαμε ζωντανό για να μας φυλάει στο άγνωστο μέλλον.

Η έκθεση παρουσιάζει έργα από το 2012 έως σήμερα. Κοιτάζοντας πίσω αυτή τη διαδρομή, ποια είναι τα νήματα που συνδέουν τα έργα και τις σκέψεις αυτών των χρόνων;

Τα νήματα! Κομμάτια κι αποσπάσματα, ένα κουβάρι είναι η διαδρομή. Φθαρμένες κλωστές ξεθωριασμένες, εύθραυστες, κόμποι κι ασυνέχειες, απόμακρες συνήθειες κι ωστόσο καθημερινές, κάποιοι άνθρωποι φευγάτοι που ακόμη παραστέκουν, τόποι, γεύσεις, μυρωδιές, γνώριμοι ήχοι κι αισθήσεις επίμονες, είναι φορές που δυσκολεύομαι να τ’ αναγνωρίσω, φαίνονται αγνώριστα παρότι οικεία, κι όλα ανατρέχουν στην παιδική ηλικία, εκεί είναι η κοιτίδα της ενηλικίωσης, εκεί λύνονται τα αινίγματα, εκεί κρύβονται τα μυστικά μας όλα. Εκεί σώζεται ότι είναι να σωθεί. Σ’ αυτήν την μυθική κοινότητα άγνωστων και γνωστών, ζώντων, αγέννητων και πεθαμένων.

Όλα είναι ζωντανά όσο τα ανακαλούμε. Μ’ αυτά τα σκόρπια νήματα παιδεύομαι ακόμα να συνθέσω μια πειστική ιστορία. Αυτά τα κομματάκια μου που άφησε ασυνάρτητα η ζωή παλεύω να βάλω σε μια τάξη ανατατική, να λυτρωθεί «επ’ αγαθώ» η ψυχή, να βρίσκει νόημα η ζωή στην κάθε μέρα.

Πώς επιλέξατε να παρουσιαστεί η έκθεση αυτή στο Ναύπλιο και στο ΦΟΥΓΑΡΟ;

Τυχαία. Σαν να το ήθελε η ίδια η ζωή. Μου είχε ζητήσει η Σύμβουλος Καλλιτεχνικού Προγραμματισμού του Φουγάρου να μεταφέρουμε εκεί την έκθεση για τον Ίσκιο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη που εκτίθεται ήδη στην Εθνική Βιβλιοθήκη (ΕΒΕ, ΚΠΙΣΝ). Περνούσε όμως ο καιρός με αλλεπάλληλες μεταθέσεις και αναβολές, και φοβούμενη ότι δεν θα προλαβαίναμε το καλοκαίρι, ήρθε η Σύλβια Λιούλιου στο εργαστήριο και με βρήκε να συμμαζεύω τις ημερολογιακές καταγραφές των τελευταίων ετών.

«Αυτό να κάνουμε έκθεση», μου λέει. «ΤΑ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΑ να είναι ο τίτλος. Τα έργα της προσωπικής σου συλλογής, οι φωτογραφίες σου τυπωμένες κι αυτά που γράφεις, στους τοίχους. Τι πιο προσωπικό; Κι αντί κατάλογο να τυπωθούν τα δυο βιβλία, τρίτο και τέταρτο e-μερολόγιο μαζί.» Έτσι, κατεβήκαμε στο Ναύπλιο.

Το δέχτηκε γενναιόδωρα η οικοδέσποινα Φλωρίκα Κυριακοπούλου, ανέλαβε η Σύλβια την επιλογή, τα στήσανε ηλεκτρονικά με τον Γιώργο Ρυμενίδη, τα είδα έτοιμα και τα αποδέχτηκα όπως ήταν. Πιο εκτεθειμένος δεν αισθάνθηκα ποτέ. Είχα να ετοιμάσω κι άλλη έκθεση. «Δυο κεριά μεσοπέλαγα» για τον Μάνο Ελευθερίου και τον Μιχάλη Μακρουλάκη, που εγκαινιάστηκε κι αυτή τούτες τις μέρες στην Ερμούπολη.