Η Σαχάρα μπαίνει στα πνευμόνια μας – Τι κρύβει η σκόνη της ερήμου και δεν το γνωρίζουμε

Τα “κόκκινα”, κεχριμπαρένια ηλιοβασιλέματα μπορεί να είναι εντυπωσιακά ωστόσο κρύβουν μια ανησυχητική αλήθεια: ολοένα μεγαλύτερες ποσότητες σκόνης της ερήμου από τη Βόρεια Αφρική φτάνουν στην Ευρώπη, όπως επιβεβαίωσε πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Nature.

Η μελέτη κατέγραψε μέση αύξηση μισού μικρογραμμαρίου σκόνης ανά κυβικό μέτρο αέρα στην Ευρώπη κατά την περίοδο 2012–2021, κάτι που εντείνεται τα τελευταία έτη. Όπως αναλύει άρθρο του European Correspondent, ανάλογα με την περιοχή η αύξηση αυτή κυμαίνεται μεταξύ 10 και 25%.

Το ζήτημα δεν αφορά τη συχνότητα των επεισοδίων σκόνης, αλλά την ένταση τους: τα φαινόμενα αυτά γίνονται συνεχώς πιο ισχυρά, με άμεσες επιπτώσεις στη δημόσια υγεία. Σύμφωνα με τον Πέτρο Βασιλάκο, επικεφαλής συγγραφέα της μελέτης και ερευνητή στο Ινστιτούτο Paul Scherrer στην Ελβετία, αυτό που παρατηρούμε είναι η επιτάχυνση μιας τάσης που ξεκίνησε πριν από αιώνες. Για να προσδιορίσουν με μεγαλύτερη ακρίβεια το επίπεδο ρύπανσης από τη σκόνη της ερήμου σε διάφορες περιοχές της ηπείρου οι ερευνητές του Ινστιτούτου Paul Scherrer PSI, σε συνεργασία με συναδέλφους από όλη την Ευρώπη, συνέλεξαν δεδομένα που αποκτήθηκαν τα τελευταία δέκα χρόνια από περισσότερους από εκατό σταθμούς μέτρησης και τα συνδύασαν με τεχνητή νοημοσύνη.

“Με τα δεδομένα μετρήσεών μας και την Τεχνητή Νοημοσύνη, η οποία εκτιμά τις συγκεντρώσεις για άλλες περιοχές της Ευρώπης με βάση μετρήσεις από περισσότερες από εκατό τοποθεσίες, καταφέραμε να συμπληρώσουμε το μοντέλο με αυτές τις πληροφορίες και έτσι να δημιουργήσουμε έναν αξιόπιστο, σχετικό με την υγεία, χάρτη σωματιδίων σκόνης για όλη την Ευρώπη” εξήγησε ο Kaspar Dällenbach από το Κέντρο Ενεργειακών και Περιβαλλοντικών Επιστημών του PSI.

“Βλέπουμε ότι η ποσότητα σκόνης αυξάνεται από την εποχή της βιομηχανικής επανάστασης”, δήλωσε ο Βασιλάκος στον The European Correspondent. Οι ερευνητές το διαπιστώνουν αυτό αναλύοντας τις συγκεντρώσεις σκόνης στον πάγο των Άλπεων, ο οποίος λειτουργεί ως φυσικό αρχείο “αποθήκευσης”.

Τα δεδομένα δείχνουν ότι η ποσότητα σκόνης της αφρικανικής ερήμου στην Ευρώπη έχει υπερδιπλασιαστεί τα τελευταία 250 χρόνια.

Η τάση αυτή οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην επέκταση της Σαχάρας προς τα βόρεια, που τροφοδοτείται από έναν συνδυασμό κλιματικής αλλαγής, αποψίλωσης δασών και υπερβόσκησης. Η κλιματική κρίση δημιουργεί σε κάθε περίπτωση τις μετεωρολογικές συνθήκες που ευνοούν τη μεταφορά σκόνης.

“Οι υψηλότερες θερμοκρασίες μπορούν να οδηγήσουν σε ισχυρότερους ανέμους, οι οποίοι με τη σειρά τους αυξάνουν τη μεταφορά σκόνης”, εξήγησε ο Βασιλάκος. Οι μεγαλύτερες αυξήσεις καταγράφονται στη Νότια Ευρώπη, με την Ελλάδα, την Ιταλία, την Ισπανία και την Πορτογαλία να “ξεχωρίζουν”. Η μέση συγκέντρωση σκόνης στις χώρες αυτές φτάνει τα 5,3 μικρογραμμάρια ανά κυβικό μέτρο αέρα – πάνω από το διπλάσιο σε σχέση με την Κεντρική και τη Βόρεια Ευρώπη, όπου ο μέσος όρος είναι 2,1 μικρογραμμάρια.

Η αυξημένη παρουσία σκόνης στην ατμόσφαιρα έχει σοβαρές συνέπειες για την υγεία. “Η βραχυπρόθεσμη έκθεση σε ερημική σκόνη συνδέεται με αυξημένη θνησιμότητα”, σύμφωνα με τη Julia Fussell, ερευνήτρια ατμοσφαιρικής ρύπανσης στο Imperial College του Λονδίνου.

Τα στοιχεία είναι ιδιαίτερα ανησυχητικά για τις καρδιαγγειακές παθήσεις, καθώς ο κίνδυνος θανάτου από καρδιαγγειακή νόσο αυξάνεται κατά περίπου 2,5% τις ημέρες με υψηλές συγκεντρώσεις σκόνης. Επιπλέον, η σκόνη επιδεινώνει το άσθμα και τις αλλεργίες, ενώ μπορεί να προκαλέσει αναπνευστικές λοιμώξεις, με αποτέλεσμα οι νοσηλείες για αναπνευστικά προβλήματα να αυξάνονται κατά σχεδόν 7% τις ημέρες εκείνες.

Ο κίνδυνος, ωστόσο, δεν περιορίζεται στα ίδια τα σωματίδια σκόνης καθαυτά. “Η σκόνη μπορεί να ταξιδέψει εκατοντάδες χιλιάδες χιλιόμετρα και στη διαδρομή να συλλέξει τοξικά συστατικά, όπως ιούς, βακτήρια, γύρη, αλλά και βιομηχανικούς ρύπους, συμπεριλαμβανομένων βαρέων μετάλλων”, εξήγησε η Fussell.

Τα σωματίδια από τα αστικά εργοτάξια, για παράδειγμα, έχουν πολύ υψηλή περιεκτικότητα σε ασβέστιο, και τα σωματίδια από την κυκλοφορία και τις οικιακές εκπομπές περιέχουν κυρίως αιθάλη ή άνθρακα από την καύση πετρελαίου.

Το αν η Ευρώπη θα συνεχίσει να δέχεται αυξανόμενες ποσότητες σκόνης εξαρτάται κυρίως από τις μεταβολές στους αεροχειμάρρους και τα ατμοσφαιρικά ρεύματα, σύμφωνα με τον Βασιλάκο. Δεδομένου ότι η ερημοποίηση και οι άλλες συνέπειες της κλιματικής κρίσης αναμένεται να ενταθούν, οι προοπτικές δεν είναι ενθαρρυντικές. “Η σκόνη δεν είναι τόσο τοξική όσο τα καυσαέρια των αυτοκινήτων, αλλά αν η αύξηση συγκέντρωσης συνεχιστεί, οι κίνδυνοι για την υγεία θα μεγαλώσουν. Και σε αντίθεση με τις εκπομπές ρύπων, η σκόνη δεν μπορεί να ρυθμιστεί”, κατέληξε ο Βασιλάκος.

Η τρέχουσα κατανόησή μας υποδηλώνει ότι η αύξηση της σκόνης της ερήμου διευκολύνεται τουλάχιστον από τις ανθρώπινες εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου και τη σχετική υπερθέρμανση του πλανήτη. Αυτό οδηγεί σε ξηρότερες συνθήκες σε ορισμένες περιοχές και στην επέκταση των ερήμων, εξηγεί η εν λόγω έρευνα.

Μια άμεση λύση αντιμετώπισης του ζητήματος είναι να καθιερωθούν συστήματα προειδοποίησης για υψηλές συγκεντρώσεις, παρόμοια με αυτά που χρησιμοποιούνται για τα αστικά σωματίδια, έτσι ώστε ιδιαίτερα ευαίσθητα άτομα ή άτομα με πνευμονικές παθήσεις να μπορούν να λαμβάνουν προφυλάξεις τις ημέρες με σκόνη. Ο ενεργειακός τομέας θα ωφελούνταν επίσης καθώς η σκόνη της ερήμου στον αέρα σκιάζει τα ηλιακά πάνελ και συσσωρεύεται πάνω τους μειώνοντας την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας.