Δείξε μου ποιον πενθείς να σου πω ποιος είσαι

Τον Αύγουστο 2026 πέθαναν πλήρεις ημερών τέσσερις μάλλον εμβληματικοί –για διαφορετικούς λόγους και ακροατήρια–Έλληνες: Γιάννης Βαρβιτσιώτης, Στέλιος Ράμφος, Στέφανος Μάνος και Κωνσταντίνος Τσουκαλάς.

Στο παρόν θα ασχοληθώ με τον τρόπο με τον οποίον κατευόδωσε τα πρόσωπα αυτά ο Έλληνας πρωθυπουργός. Ο τρόπος αυτός –σιωπές και λόγια, μνήμη και λήθη– μαρτυρούν πολλά για την πολιτική κουλτούρα που κυβερνά την Ελλάδα σήμερα.

Για το ιστορικό στέλεχος της ελληνικής Δεξιάς και του κόμματος της Νέας Δημοκρατίας, τον Γιάννη Βαρβιτσιώτη, ο Κυριάκος Μητσοτάκης πήγε στην κηδεία και εκφώνησε επικήδειο, στον οποίο έπλεξε αφειδώλευτα το εγκώμιο του ανδρός φτιαγμένου από «σπάνιο υλικό, το σπάνιο μέταλλο μιας άλλης εποχής» που ολοκλήρωσε τον κύκλο του με «σπάνια αρμονία» και «αφήνοντας πίσω του μια σπάνια παρακαταθήκη πολιτικού πολιτισμού».

Για τον Στέλιο Ράμφο, ο Κυριάκος Μητσοτάκης επεφύλαξε έναν εξίσου θερμό ή και θερμότερο, θα έλεγα εγώ χαιρετισμό, χαρακτηρίζοντάς τον ως «μια από τις πιο φωτεινές προσωπικότητες της προδικτατορικής Αριστεράς» που μπόρεσε, χάρη στο «μακρύ ταξίδι του στη φιλοσοφία», να κινηθεί «μακριά από δόγματα και δεσμεύσεις[…]προτάσσοντας πάντα τη λογική και την ευθύνη απέναντι στον λαϊκισμό».

Έπονταν ανήμερα του Δεκαπενταύγουστου ο Στέφανος Μάνος, κοινωνικά και πολιτικά (δικαίως ή αδίκως) ταυτισμένος με τον φιλελευθερισμό και νεοφιλελευθερισμό, στην κοινή αντίληψη. Ενώ ο Ράμφος πήγε από την κομμουνιστική Αριστερά στη νεοσυντηρητική Δεξιά (δεν ήταν ο μόνος εξάλλου), ο Μάνος πάλι, δεν ήταν ποτέ ο παραδοσιακός δεξιός. Συνοδοιπόρησε ωστόσο με τη Δεξιά για μείζον τμήμα της διαδρομής του.

Για εκείνον, ο Κυριάκος Μητσοτάκης έκανε μεν μια ανάρτηση αποχαιρετισμού, πολύ φειδωλή όμως σε συναίσθημα και λέξεις σε σχέση με τους δύο προηγούμενους. Έκανε λόγο για «αναμφίβολη προσφορά» με μια σαφή μπηχτή στον «αιρετικό, όμως πάντοτε γόνιμο χαρακτήρα του». Γι’ αυτό και ο πρωθυπουργός ένιωσε την ανάγκη να κάνει σαφές ότι «συγκρατεί περισσότερο το έργο του, παρά τις κατά καιρούς κομματικές επιλογές του».

Τέλος, πέθανε ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς. Εδώ ο Κυριάκος Μητσοτάκης σιώπησε. Κουβέντα… Για την αφωνία αυτή γράφτηκαν αρκετά, επομένως δεν χρειάζεται να προσθέσω κάτι. Μόνο ίσως ότι δύο μέρες μετά το θάνατο του Τσουκαλά ο Κυριάκος Μητσοτάκης έστειλε τις ευχές του στη Μαντόνα που παραθέριζε στην Κέρκυρα, για τα γενέθλιά της. Εννοώ ότι δεν είναι λιγομίλητος ο πρωθυπουργός μας…

Σε τελευταία ανάλυση όμως, ελεύθερος είναι να διαλέξει για ποιον θα δείξει ότι πενθεί και για ποιον όχι. Δεν είναι θεσμικά ουδέτερος, ως οφείλει ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας λόγου χάρη. (Εδώ, με την ευκαιρία, να πω ότι ο Κ. Τασούλας έβγαλε ανακοίνωση για τον Τσουκαλά – και μπράβο του).

Ένα πρόσωπο όμως που νέμεται τόση εξουσία, όσο αυτή που έχει στα χέρια του ο Κυριάκος Μητσοτάκης οφείλει να έχει, κατά την άποψή μου, τη συναίσθηση μιας άτυπης θεσμικής οφειλής απέναντι στις απώλειες ανθρώπων υψηλού πνευματικού εκτοπίσματος και πανδήμως αναγνωρισμένου κύρους.

Καλείται με τις τοποθετήσεις του να εκφράζει κάπως πιο περιεκτικά και γενναιόδωρα μια κοινή συνισταμένη. Έτσι κάνουμε γενικώς όταν πεθαίνει ο κόσμος. Δεν είναι η στιγμή να τους κακολογήσουμε όσα κι αν έχουμε για τη γούνα τους. Και σε τελευταία ανάλυση, ο Κυριάκος Μητσοτάκης δεν είναι μόνο αρχηγός της Νέας Δημοκρατίας. Είναι και πρωθυπουργός.

“Στο τέλος της μέρας, ο Τσουκαλάς, μπορεί να ήταν αριστερός, όμως δεν υπήρξε ακραίος. Μάλιστα είχε ευγενώς θέσει εαυτόν στην υπηρεσία του «εκσυγχρονισμού» της Ελλάδας από τον φίλο του Κώστα Σημίτη, σημαίνοντα στελέχη της κυβέρνησης του οποίου υπηρετούν ευλαβικά σήμερα την Νέα Δημοκρατία.

Ήταν αριστερός ο Τσουκαλάς, δεν ήταν όμως κάποιος έξαλλος ποπολάρος, αντισυστημικός επαναστάτης. Μέλος της Ακαδημίας Αθηνών ήταν ο άνθρωπος…

Ο πρωθυπουργός όμως δεν μπόρεσε. Αυτό το ομολογουμένως καλοκουρδισμένο σύστημα επικοινωνίας του Μαξίμου δεν σκέφτηκε ότι ο προϊστάμενός του όφειλε να πει μια κουβέντα για τον πιο προβεβλημένο και διεθνώς αναγνωρισμένο Έλληνα διανοούμενο της Μεταπολίτευσης, ανεξάρτητα αν ήταν «δικός τους» ή όχι.

Το ότι ο Τσουκαλάς συνέβαλε όσο κανείς στη θεμελίωση της ιστορικής και πολιτικής κοινωνιολογίας στην Ελλάδα πιθανώς να μη λέει και πολλά στους κρατούντες σήμερα. Αντιθέτως, μπορεί να τους ενοχλεί κιόλας καθώς θεωρούν ότι αυτές οι πειθαρχίες είναι «φύρα»για την «αποτελεσματικότητα», όπως την αντιλαμβάνονται.

Το πιο ενδιαφέρον όμως που πέρασε κάτω από τα ραντάρ της δημοσιότητας δεν ήταν τόσο η αφωνία Μητσοτάκη για τον Τσουκαλά. Ήταν, κατά την άποψή μου, ο συνδυασμός με τα λόγια του για τους υπόλοιπους τρεις.

Ο Βαρβιτσιώτης, για τον πρωθυπουργό, ανήκει στον Πάνθεον των σημαντικότερων hommes d’Etat της Ελλάδας. Υπερβολικό, αλλά ας το πάρει το ποτάμι… Βέβαια (παρά τις διαφορές τους, καθώς ο θανών ήταν καραμανλικός) τον Μητσοτάκη με τον Βαρβιτσιώτη τους ενώνει κάτι βαθύτερο. Είναι και οι δύο ο ιδεότυπος του νεποτισμού της Ελληνικής Δεξιάς στον 20ο αιώνα. Πολιτικές δυναστείες τριών γενεών κι έχει ο θεός… Και προσοχή: εδώ δεν κάνω την παραμικρή νύξη στον καθεαυτό πολιτικό βίο της κάθε γενιάς διότι η στιγμή της απώλειας δεν προσφέρεται γι’αυτό.

Τέλος, δεν μπορώ να μην επισημάνω το απόλυτο κοντράστ στα λόγια του πρωθυπουργού μεταξύ Βαρβιτσιώτη και Μάνου. Για τον πρώτο βαθιά υπόκλιση, μια ξερή μικρόψυχη κουβέντα για τον δεύτερο που ως πολιτική προσωπικότητα είναι ό,τι πιο φρέσκο, καινοτόμο και πρωτότυπο έχει πολιτευθεί με τη μεταπολιτευτική ΝΔ.

Θα πει κανείς ότι ο Μάνος τα είχε τσουγκρίσει με την ηγεσία του κόμματος εδώ και χρόνια, ότι ήταν εκνευριστικά πείσμων ως και εμμονικός στις αντιπαραθέσεις του και πάει λέγοντας. Όμως, ο άνθρωπος, αν μη τι άλλο, άφησε έργο.

Ο Μάνος έκανε. Έκανε και χοντρά λάθη ή είπε χοντράδες, αλλά αυτά παθαίνουν όσοι κάνουν γενικώς. Οι πλαδαροί ευγενείς οιονεί γαλαζοαίματοι της (Νέας) Δημοκρατίας δεν ξέρουν να κάνουν. Να είναι ξέρουν. Κι ως εκεί.

Ο Μάνος ήταν όμορος στον Μητσοτάκη. Ταξικά εκεί, ταμένος στον νεοφιλελευθερισμό, ηθικοπολιτικά αλλού. Αστός μεν, όμως σε άλλο ανθρώπινο σύμπαν. Εντελώς έξω από τη λογική του ανιψιού chief of staff και των σχέσεών του με τον «αρχηγό» ή τον εκπρόσωπο της έτερης δυναστείας δεξιών πολιτευτών από το 1944 ως το 2024.

Ο Βαρβιτσιώτης εθνάρχης, ο Ράμφος Σωκράτης, ο Μάνος αιρετικός, ο Τσουκαλάς τίποτε λοιπόν. Δείξε μου ποιους (και πώς) πενθείς να σου πω ποιος είσαι.