Η ζωή μετά τον εκτοπισμό: Μαρτυρίες από τον νότιο Λίβανο

«Το σπίτι μου έχει το χρώμα του ουρανού και μυρίζει σαν το άρωμα της γης. Μια μικρή πλαγιά, που ξεκινά από κάτω με μια μεγάλη πασχαλιά. Ανεβαίνεις λίγο πιο πάνω και υπάρχει μια μουσμουλιά με μεγάλους, νόστιμους καρπούς, στα κλαδιά της οποίας σκαρφαλώναμε συνέχεια… Ένα μικρό, ζεστό σπίτι – δύο δωμάτια, μια κουζίνα και ένα μπάνιο. Ήμουν τόσο ευτυχισμένη εκεί» περιγράφει η Warde * που ζούσε στο Deir Al Zahrani, στην επαρχία Nabatiyeh στον νότιο Λίβανο.

Μετά την τελευταία κλιμάκωση του ισραηλινού πολέμου στον Λίβανο, που ξέσπασε στις 2 Μαρτίου, η Warde παρέμεινε στο σπίτι της μαζί με τον σύζυγό της, τον γιο της και τις τρεις κόρες τους για 18 ημέρες, μέσα στον εκκωφαντικό θόρυβο των βομβαρδισμών και των αδιάκοπων αεροπορικών επιδρομών. Έμειναν εκεί μέχρι που ισραηλινοί πύραυλοι έπληξαν σημείο ακριβώς πίσω από το σπίτι τους, αφήνοντας πίσω νεκρούς και τραυματίες και αναγκάζοντας την οικογένεια να εγκαταλείψει το σπίτι της αναζητώντας ασφάλεια.

Η Warde είναι μία από τις γυναίκες που ζουν σε κέντρα φιλοξενίας στη Βηρυτό και στην Jiyeh, στο Όρος Λίβανος, όπου οι ομάδες των Γιατρών Χωρίς Σύνορα παρέχουν ιατρικές υπηρεσίες μέσω κινητών κλινικών, οι οποίες δημιουργήθηκαν στο πλαίσιο της επείγουσας παρέμβασης μετά την κλιμάκωση του πολέμου στον Λίβανο.

Πόλεμος, εκτοπισμός και πολλαπλά επίπεδα οδύνης

Στην κορύφωση του πολέμου, οι ισραηλινές στρατιωτικές επιχειρήσεις εκτόπισαν περισσότερους από ένα εκατομμύριο ανθρώπους στον Λίβανο. Σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Μετανάστευσης (ΔOM), έως τις 22 Ιουλίου περισσότεροι από 375.000 εξακολουθούν να μην μπορούν να επιστρέψουν στα σπίτια τους ή δεν έχουν πλέον σπίτι για να επιστρέψουν.

Οι άνθρωποι που εκτοπίζονται βίαια βιώνουν τις διαρκείς συνέπειες του πολέμου και του εκτοπισμού, οι οποίες εκτείνονται πολύ πέρα από την απώλεια του σπιτιού και την αίσθηση σταθερότητας. Η ακραία βία των ισραηλινών πολεμικών αεροσκαφών και οι εκκωφαντικοί κρότοι που τα συνόδευαν προκάλεσαν στη Walaa * αποβολή. Εκτοπίστηκε μαζί με τον σύζυγό της και τα δύο παιδιά τους από το Mayfadoun στην επαρχία Nabatiyeh. Η ίδια λέει:

«Ο ήχος των πολεμικών αεροσκαφών ήταν τόσο τρομακτικός. Όση πίστη κι αν έχει κανείς στον Θεό, ο φόβος είναι κάτι που δεν μπορείς να ελέγξεις.»

Η Walaa ζούσε με τον σύζυγό της, Mohamad Ali *, στο Όρος Hermon, στη Συρία, τον τόπο καταγωγής του, πριν μετακομίσουν το 2011 στη γενέτειρά της, τον Λίβανο, για να εγκατασταθούν στον νότο.

 

Όσο για τη Halime, η οποία εκτοπίστηκε μαζί με τον σύζυγό της και την κόρη τους από την Qaaqaaiyet El Jisr στην επαρχία Nabatiyeh, σε ένα δημόσιο σχολείο στη Βηρυτό, ο εκτοπισμός είχε βαρύ τίμημα τόσο για τη σωματική όσο και για την ψυχική της υγεία. Όπως αναφέρει:

«Εδώ όλα είναι δύσκολα για μένα. Δεν μπορώ να το αποδεχτώ. Έχω υποστεί τόσο μεγάλο στρες που πλέον δεν μπορώ να σταθώ όρθια ούτε να περπατήσω. Αν θέλω να σηκωθώ από το πάτωμα, ο άντρας μου πρέπει να με τραβήξει για να σηκωθώ. Πήγα στον γιατρό και έκανα εξετάσεις και διαπιστώθηκε ότι έχω φλεγμονή σε ολόκληρο το σώμα μου.»

Τα παιδιά σηκώνουν διπλό βάρος

Οι άνθρωποι που εκτοπίστηκαν εξαιτίας του πρόσφατου ισραηλινού πολέμου αναγκάστηκαν συχνά να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους πολλές φορές, λόγω των συνεχιζόμενων ισραηλινών στρατιωτικών επιθέσεων, ακόμη και μετά τη λεγόμενη κατάπαυση του πυρός που ανακοινώθηκε τον περασμένο Απρίλιο.

Η κατάσταση αυτή δημιούργησε ένα διαρκές κλίμα αστάθειας και αβεβαιότητας, επιβαρύνοντας ακόμη περισσότερο τις ήδη δύσκολες συνθήκες που αντιμετώπιζαν οι εκτοπισμένοι: από τις ανεπαρκείς συνθήκες διαβίωσης στα κέντρα φιλοξενίας, ιδίως όσον αφορά την πρόσβαση σε νερό και εγκαταστάσεις υγιεινής, έως τη διακοπή των μέσων βιοπορισμού, την οικονομική δυσχέρεια και τις δυσκολίες πρόσβασης στις υπηρεσίες υγείας.

Τα παιδιά, πέρα από τις δυσκολίες που μοιράζονται με τις οικογένειές τους, βρέθηκαν αντιμέτωπα με τη διακοπή της εκπαίδευσής τους και τον βίαιο αποχωρισμό από το οικείο καθημερινό τους περιβάλλον. Η Warde λέει:

«Κανένα παιδί δεν νιώθει πραγματικά ήρεμο. Βγαίνουν έξω και παίζουν λίγο, αλλά η πραγματική δυσκολία είναι οι σπουδές τους. Δεν υπάρχει τίποτα διαθέσιμο. Κάθε παιδί βιώνει πλέον συναισθηματική δυσφορία και κατάθλιψη, νιώθοντας ότι δεν είναι στο σπίτι του. Δεν φαίνεται κανένα μέλλον στον ορίζοντα.»

Ο Mohamad Ali και η σύζυγός του, Walaa, μας μίλησαν για τη ραγδαία επιδείνωση της ψυχολογικής κατάστασης της κόρης τους, μετά τον θάνατο της στενής της φίλης σε ισραηλινή αεροπορική επιδρομή:

«Η κόρη μας υπέφερε και εξακολουθεί να υποφέρει ψυχολογικά από αυτή την απώλεια. Αντάλλασσαν μηνύματα και της έγραφε: “Θέλω να έρθω να σε δω”, και μετά βομβάρδισαν το σπίτι της. Η φίλη της, η μητέρα της, η θεία της και τα ξαδέλφια της σκοτώθηκαν. Έδωσα μεγάλο αγώνα για να τη στηρίξω, αλλά εμφάνισε τόσο προβλήματα υγείας όσο και σοβαρές ψυχολογικές δυσκολίες.»

Πολλά από τα κέντρα φιλοξενίας αντιμετωπίζουν σοβαρό πρόβλημα υπερπληθυσμού, σε συνδυασμό με ανεπαρκείς συνθήκες υγιεινής, γεγονός που υπονομεύει την ιδιωτικότητα όσων μοιράζονται αυτούς τους χώρους. Η Halime λέει για τη 13χρονη κόρη της:

«Όταν η κόρη μου ήρθε στο δημόσιο σχολείο όπου μένουμε, η πρώτη της αντίδραση ήταν ότι δεν ήθελε να ζήσει εδώ. Όμως η πραγματικότητα ήταν διαφορετική. Της είπα: “Κορίτσι μου, δεν υπάρχει πια σπίτι. Προς το παρόν αυτό το σχολείο είναι το μόνο καταφύγιό μας. Πρέπει να το αποδεχτείς.” Τις πρώτες μέρες ήταν πολύ δύσκολο για εκείνη, αλλά στη συνέχεια προσαρμόστηκε. Παρ’ όλα αυτά, περνά τον περισσότερο χρόνο της μέσα στο δωμάτιο.»

Αναμνήσεις από το σπίτι και η ελπίδα της επιστροφής

Η Nisrine εκτοπίστηκε από το σπίτι της στη Seddiqine, στην περιοχή Sour/Tyre και επέστρεψε όταν ανακοινώθηκε αρχικά η κατάπαυση του πυρός. Ωστόσο, λίγο αργότερα αναγκάστηκε να φύγει ξανά, εξαιτίας των νέων ισραηλινών στρατιωτικών απειλών κατά του χωριού της.

«Μου λείπουν τα πάντα από το σπίτι μου. Τα πάντα, τα πάντα, τα πάντα. Κατά τη διάρκεια της εκεχειρίας ανεβήκαμε στο χωριό πιστεύοντας πως όλα είχαν τελειώσει. Όμως, όταν έφτασα στο σπίτι και είδα την καταστροφή, κατάλαβα ότι θα χρειαστεί πολύς χρόνος για να αποκατασταθούν τα πράγματα. Πήρα μαζί μου ό,τι χρειαζόμουν: τη mouneh (παραδοσιακά τρόφιμα εποχικής συντήρησης), ελαιόλαδο, μελιτζάνες διατηρημένες σε λάδι και τα μπαχαρικά μου.»

Στις αρχές Ιουλίου, μετά την αποκλιμάκωση της έντασης στον νότιο Λίβανο, η Nisrine επέστρεψε στο χωριό της. Ωστόσο, εξακολουθεί να μην μπορεί να επιστρέψει στο σπίτι της.

Η Sanaa η οποία εκτοπίστηκε μαζί με τον σύζυγό της, Said, στη Βηρυτό, έχασε το σπίτι τους στη Hariss στην επαρχία Nabatiyeh, το οποίο είχε επιβιώσει από προηγούμενους γύρους ισραηλινών επιθέσεων. Η Sanaa λέει:

«Πότε θα μπορέσω να καθίσω ξανά στον καναπέ μου, στην κουζίνα μου, με ένα φλιτζάνι καφέ δίπλα μου; Μου ραγίζει την καρδιά η σκέψη ότι ίσως να μη ζήσουμε ξανά αυτές τις στιγμές για πολύ καιρό ακόμη. Μακάρι να μας χαρίσει ο Θεός ζωή μέχρι να ξαναχτιστεί το σπίτι και να μπορέσω να τις ζήσω ξανά. Είναι ένας βαθύς πόνος, ένας πολύ βαθύς πόνος.»

Ο σύζυγός της, ο Said, συμμερίζεται την ίδια νοσταλγία:

«Το μόνο που θέλω είναι να καθίσω ξανά πάνω στο χώμα. Μας στέρησαν τόσα πολλά που αγαπούσαμε. Αυτό είναι το σπίτι μου, και το σπίτι είναι σαν το ίδιο σου το δέρμα.»

Η κόρη τους θυμάται τις χαρούμενες οικογενειακές στιγμές που έζησαν όταν επέστρεψαν στο σπίτι κατά τη διάρκεια της εκεχειρίας, όπως τη Γιορτή του Πατέρα:

«Τους είπα: “Πρέπει να μαζευτούμε όλοι μαζί, όπως κάνατε πάντα, παρά τις συνθήκες.” Ήθελα απλώς να ξαναδώσω στους γονείς μου την ατμόσφαιρα που είχαν πριν. Τους πήγαμε μια τούρτα, συγκεντρώσαμε όλη την οικογένεια και καθίσαμε μαζί. Θυμάμαι ότι ο μπαμπάς μου ήταν στο μπάνιο και τον αιφνιδιάσαμε μόλις βγήκε. Εκείνη την περίοδο ήταν άρρωστος. Είχε πάθει εγκεφαλικό επεισόδιο και είχε περάσει δέκα ημέρες στη μονάδα εντατικής θεραπείας. Ήθελα να του φτιάξω τη διάθεση και γι’ αυτό του ετοιμάσαμε αυτή την έκπληξη.»

Στη Warde λείπει ιδιαίτερα ο κήπος του σπιτιού της. Κατά τη διάρκεια του εκτοπισμού της αγόρασε ακόμη και λουλούδια και ονειρευόταν να τα πάρει μαζί της όταν επιστρέψει. Όπως λέει:

«Είμαι άνθρωπος που αγαπάει πάρα πολύ τα λουλούδια. Έχω έναν μεγάλο διάδρομο, γεμάτο λουλούδια… Τριανταφυλλιές, καλοκαιρινά εποχικά λουλούδια… Κάθε λουλούδι έχει τη δική του ιστορία και το δικό του όνομα, και τα φροντίζω σαν να είναι τα παιδιά μου.»

Η Warde εξακολουθεί να ζει εκτοπισμένη στην Jiyeh, μακριά από το χωριό της.

Η Walaa περιμένει με λαχτάρα να επιστρέψει στο σπίτι της, ιδιαίτερα επειδή δεν μπορεί πλέον να μαγειρεύει όπως παλιά, καθώς το καταφύγιο όπου διαμένει δεν διαθέτει κατάλληλα εξοπλισμένη κουζίνα. Όπως λέει:

«Λατρεύω να μαγειρεύω και να φτιάχνω γλυκά. Το τελευταίο φαγητό που μαγείρεψα ήταν ντολμαδάκια με αμπελόφυλλα στο λάδι, όταν επιστρέψαμε στο σπίτι κατά τη διάρκεια της εκεχειρίας, και έφτιαξα επίσης γρεϊμπέ (παραδοσιακά μπισκότα βουτύρου). Πονάω που έχει περάσει τόσος καιρός χωρίς να έχω μαγειρέψει ένα γεύμα. Στο σπίτι τρώγαμε το βραδινό μας στην αυλή, κάτω από την κληματαριά. Συνηθίζαμε να καθόμαστε στο έδαφος, απλώναμε ένα χαλάκι και στρώματα και καθόμασταν όλοι μαζί.»

Παρά τη σκληρότητα του εκτοπισμού, ο Mohamad Ali κρατά ζωντανές λίγες πολύτιμες αναμνήσεις:

«Αν υπάρχει κάτι που θα κρατήσουμε από αυτή την εμπειρία του εκτοπισμού, είναι οι καλοί άνθρωποι που γνωρίσαμε, εκείνοι που μας βοήθησαν και όσοι μας άνοιξαν την αγκαλιά τους. Μας έκαναν να νιώσουμε ότι δεν ήμασταν ξένοι.»

Τα ονόματα έχουν αλλάξει για την προστασία της ιδιωτικότητας των ανθρώπων που συμμετείχαν στις μαρτυρίες.