Ο ΣΛΑΒΟΙ ΖΙΖΕΚ ΜΙΛΑ ΣΤΟ NEWS 24/7 ΓΙΑ ΤΟ JOKER, ΤΟΝ ΑΓΑΠΗΜΕΝΟ ΤΟΥ ΝΟΛΑΝ ΚΑΙ ΤΟ ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΣΗΜΕΡΑ “ΟΥΤΟΠΙΑ”

Είναι μια ελαφρώς απερίγραπτη εμπειρία το να έχεις τον Σλαβόι Ζίζεκ απέναντί σου ως συνομιλητή: Μιλάει συνειρμικά, συχνά κόβοντας φράσεις στη μέση (επειδή πιθανότατα τις έχει ολοκληρώσει στο μυαλό του κι έχει προχωρήσει παρακάτω), ανοίγοντας τεράστιες παρενθέσεις με ταινίες, με βιβλία, με πολιτικά γεγονότα, απλά για να επιστρέψει αρκετά λεπτά αργότερα στην αρχική του τοποθέτηση, και καταφέρνοντας να είναι πάντα απίστευτα ετοιμόλογος σε οτιδήποτε αναμενόμενο ή απρόσμενο αν του έρθει ως ερώτηση ή ως σχόλιο.

Μπορεί να διακόψει ένα σκεπτικό του πάνω στο MAGA κίνημα ή στον πυρηνικό κίνδυνο ή στο ανεξέλεγκτο ΑΙ για να σχολιάσει κάτι που απλώς θα πάρει το μάτι του («ελπίζω να είσαι φαν του Ρέιμοντ Τσάντλερ!», μου λέει κάποια στιγμή κοιτάζοντας μια μπλούζα Long Goodbye που φοράω, πριν αριθμήσει τα αγαπημένα του βιβλία του Τσάντλερ κι έπειτα συνεχίζοντας το σκεπτικό του πάνω στο πώς κάθε δυστοπία κλείνει μέσα της μια ουτοπία) ή μπορεί να αντιδράσει σε μια αναφορά και να φύγει τελείως προς μια νέα κατεύθυνση κουβέντας που φαίνεται να τον συναρπάζει.

Συχνά θα χαθεί στιγμιαία σε μια σκέψη και θα αφήσει μια πρότασή του στη μέση. Ίσως απλά να πιστεύει πως δεν έχει νόημα να την ολοκληρώσει. Σα να λέει: Καταλαβαίνετε όλοι τι θέλω να πω, απλά συμπληρώστε το κενό. Και διαρκώς, όποτε νιώσει πως έχει ώρα να γίνει νέα ερώτηση, θα σταματήσει απότομα μια ανάλυσή του και θα πει «συγγνώμη! Μιλάω πολύ».

Τον συνάντησα στο Λίντο, στο πλαίσιο του 83ου φεστιβάλ Βενετίας, όπου έκανε πρεμιέρα το νέο ντοκιμαντέρ The Pervert’s Guide to Utopias της Σόφι Φάινς – τρίτη συνεργασία των δυο τους μετά τα The Pervert’s Guide to Cinema του ‘06 και The Pervert’s Guide to Ideology του ‘12. Για μια ακόμη φορά, ο Ζίζεκ αναλύει κινηματογραφικά έργα που βρίσκει ενδιαφέροντα ή που κρύβουν μέσα τους μεγάλες αλήθειες για τον κόσμο μας.

Αυτή τη φορά, η οπτική μέσα από την οποία γίνεται η ανάλυση του Ζίζεκ είναι η ίδια η ιδέα της ουτοπίας, και το κατά πόσο είναι κάτι αληθινά ελπιδοφόρο ή χρήσιμο να έχουμε ποτέ στο μυαλό μας. «Η ουτοπία νοείται τελικά ως αρνητικός όρος!», φωνάζει χαρακτηριστικά κάποια στιγμή στη διάρκεια της κουβέντας. «Δεν εξυμνούμε την ουτοπία. Η βασική μας θέση είναι ότι ζούμε σε συστήματα που είναι ουτοπικά με την έννοια ότι, για να υπάρξουν, πρέπει να παραβιάζουν τους ίδιους τους κανόνες τους». Ας πούμε πως αυτό δίνει μια μικρή γεύση του πού πάει το όλο πράγμα.

Μερικές από τις ταινίες, για λίγη ακόμα γεύση “ουτοπίας”, είναι η Μελαγχολία του Τρίερ, το Prestige του Νόλαν, το Πέρσι στο Μαρίενμπαντ, η Ζαν Ντιλμάν της Σαντάλ Άκερμαν – αλλά και το Handmaid’s Tale, για το κεφάλαιο του οποίου στην ταινία ο Ζίζεκ θα ντυθεί θεραπαινίδα και θα κοιτάζει την κάμερα ξαπλωμένος σε ένα τραπέζι.

(Σε όλα τα κεφάλαια είναι αντίστοιχης λογικής η παρουσία του στην κάμερα: Για τη Μελαγχολία είναι ντυμένος νύφη μέσα σε μια μπανιέρα.)

Μιας και ο κόσμος μας έτσι κι αλλιώς φαίνεται να έχει ξεχάσει τις ελπίδες για κάθε λογής ουτοπία εδώ και καιρό, σα να ζούμε μια διαρκή δυστοπία, είχαμε πλούσιο θεματικό χώρο για την κουβέντα. Κι ο Ζίζεκ φυσικά δεν απογοήτευσε, καθώς μας μίλησε από τον Νόλαν, το Οπενχάιμερ και την Οδύσσεια, μέχρι την τεχνητή νοημοσύνη, την πυρηνική απειλή και τη σχέση ουτοπικών και δυστοπικών συστημάτων, κι από την αδυναμία της σάτιρας και των γεγονότων απέναντι στην σημερινή πραγματικότητα, μέχρι εκείνη τη φορά που είπε στον Αλφόνσο Κουαρόν ότι είναι χαζός, ακόμα κι αν οι ταινίες του είναι καλές.

Α, κι επίσης μας αποκάλυψε ποια είναι η αγαπημένη του ταινία των τελευταίων χρόνων. Εγώ δε θα το μάντευα αν με άφηνε να λέω τίτλους για τρεις μήνες.

Ένα λοιπόν καυτό μεσημέρι στο Λίντο, καθίσαμε στο τραπέζι με τον Ζίζεκ με την κουβέντα να πηγαίνει προς κάθε πιθανή κατεύθυνση. Αυτά είναι όσα μας είπε, σε πρώτο πρόσωπο, χωρισμένα σε μικρά κεφάλαια. Και ξεκινώντας, από την διάσημη φράση του για το πώς…

«Η ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑ ΕΙΝΑΙ ΟΚ, ΑΛΛΑ ΤΟ 99% ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ ΕΙΝΑΙ ΗΛΙΘΙΟΙ»

Εγώ πάντα προσθέτω ότι αυτή είναι η δική μου οπτική. Και από την οπτική των άλλων ανθρώπων, είμαι απολύτως βέβαιος ότι κι εγώ θα ανήκω στους ηλίθιους. Είμαι εναντίον αυτού του γενικού ανθρωπισμού. «Όλοι οι άνθρωποι είναι καλοί, ενδιαφέροντες». Όχι! Η πλειονότητα, για μένα, είναι βαρετοί. Και δίνω απολύτως το ίδιο δικαίωμα στους άλλους να με αντιμετωπίζουν, να με κατατάσσουν… ξέρετε.

Ο πραγματικός μου στόχος εδώ ήταν εκείνη η ηλίθια πασιφιστική πολυπολιτισμική ρήση, την παραθέτω συχνά ως ύψιστη ανοησία, που λέει: «Εχθρός είναι μόνο κάποιος του οποίου την ιστορία δεν είσαι έτοιμος να διαβάσεις». Τι ανοησία! Οπότε ο Χίτλερ είναι εχθρός μας επειδή – συγγνώμη, εγώ διάβασα το Ο Αγών Μου και με έκανε να είμαι ακόμη περισσότερο εναντίον του!

Αυτό που πρέπει να κάνουμε είναι… Ο καλός μου φίλος, που τον παρουσιάζουν ότι είναι δεξιός, αλλά δεν είναι, ο Γερμανός φιλόσοφος Πέτερ Σλότερνταϊκ, είπε ότι σήμερα πρέπει να μάθουμε την τέχνη της διακριτικότητας. Εσύ εκεί, εγώ εδώ, ας είμαστε φιλικοί, ας ανεχόμαστε ο ένας τον άλλον. Αλλά ας μην μπούμε πολύ βαθιά στο «πρέπει να σε καταλάβω». Πώς θα μπορούσα να σε καταλάβω, όταν πιθανότατα ούτε εσύ καταλαβαίνεις τον εαυτό σου, ούτε εγώ τον δικό μου;

Το μεγάλο μάθημα για μένα εδώ είναι… κοιτάξτε την Αμερική. Πώς κατάλαβαν τον εαυτό τους στο Χόλιγουντ; Κυρίως μέσα από Ευρωπαίους σκηνοθέτες που μετακόμισαν εκεί.

Το μόνο που λέω σε όσους με κοροϊδεύουν είναι: «Θεέ μου, κοιτάξτε τα μεγάλα, χοντρά βιβλία μου, που είναι πολύ σοβαρά για τη βασική μεταφυσική. Κοιτάξτε το Less Than Nothing. Κοιτάξτε το Absolute Recoil» και ούτω καθεξής. Οπότε αυτό λέει πολλά για εκείνους, ότι παραμένουν σε αυτό το επιφανειακό επίπεδο.

Tο χειρότερο ήταν… Ο Νόαμ Τσόμσκι, ξέρετε, ο Τσόμσκι, φίλος του Επστάιν και ούτω καθεξής. [γελάει] Με μισούσε, εντελώς παράλογα! Και με αποκαλούσε… [κόβει τη φράση του]

Η ΑΔΥΝΑΜΙΑ ΤΗΣ ΣΑΤΙΡΑΣ ΚΑΙ Η ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΗ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΟΝ ΤΡΑΜΠ

Υπάρχει κάτι, με μια πολύ τραγική έννοια, κωμικό στη σημερινή κοινωνική πραγματικότητα. Ο Τραμπ είναι… Γι’ αυτό οι σατιρικές μιμήσεις του Τραμπ συνήθως δεν λειτουργούν, γιατί δεν μπορούν να είναι τόσο τρελές όσο είναι ήδη ως ο εαυτός του.

Οπότε νομίζω ότι, χωρίς μια κάποια ευαισθησία απέναντι στο χιούμορ, δεν μπορείς να καταλάβεις τη σημερινή πολιτική. Ζούμε σε πολύ παράξενους καιρούς, κάτι που επηρεάζει ακόμη και το καθεστώς της γλώσσας. Τι είναι αληθινό και ούτω καθεξής. Ο Τραμπ και πολλοί γύρω του λειτουργούν στο επίπεδο των φημών. Λέει κάτι, μετά λέει κάτι άλλο και δεν τον ενδιαφέρει η συνέπεια και ούτω καθεξής.

Και αυτό συμβαίνει όλο και περισσότερο, δυστυχώς, παρότι σίγουρα δεν είμαι αντισημίτης, αλλά συμβαίνει στο Ισραήλ. Όταν τους δείχνεις, όταν τους βάζεις να ακούσουν τα δικά τους αποσπάσματα για το πώς να βασανίζουν Παλαιστίνιους, ξέρετε ποια απάντηση παίρνω συνήθως; «Αντιλαμβάνεσαι ότι τώρα λες αυτό που θα ήθελε η Χαμάς να πεις;» Σαν να – βλέπετε τη στάση; – η αλήθεια δεν έχει σημασία. Σημασία έχει μόνο το ρητορικό αποτέλεσμα.

Εγώ είμαι ένας παλιομοδίτης Ευρωπαίος. Η αλήθεια έχει σημασία. Δεν είμαι, όπως συνήθως με θεωρούν, μεταμοντερνιστής.

BORAT, ΡΑΤΣΙΣΤΙΚΑ ΑΣΤΕΙΑ, ΚΑΙ ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΣ

Όταν γυρίστηκε το Borat, έγραψα μια κριτική για την ταινία, επειδή υπερασπίζονταν τον εαυτό τους, ότι ξέρετε, ότι το Καζακστάν ή οπουδήποτε αλλού χρησιμοποιείται απλώς ως μεταφορά, ότι στην πραγματικότητα θα μπορούσε να είναι οποιαδήποτε χώρα. Η απάντησή μου ήταν ότι δεν είναι τόσο απλό. Θα μπορούσαν να αντικαταστήσουν το Καζακστάν με το Ισραήλ και να έχουν έναν Εβραίο σε αυτόν τον ρόλο; Όχι, θα σου απαγορευόταν.

Εγώ είμαι πάντα υπέρ των ρατσιστικών αστείων. Αλλά υπό έναν όρο: αρχίζεις κοροϊδεύοντας τον εαυτό σου. Κοινό αστείο. Στην χρυσή εποχή της Γιουγκοσλαβίας, πριν από τα τέλη της δεκαετίας του ’70, αυτά τα ρατσιστικά αστεία υπήρχαν, αλλά εξαφανίστηκαν μαζί με τον πραγματικό εθνικισμό. Στις δεκαετίες του ’60 και του ’70, γνώρισα φίλους που έλεγαν βρώμικα αστεία ο ένας για τον άλλον και για τους εαυτούς μας.

Υπήρχε ένα κλισέ, για παράδειγμα, για τους Μαυροβούνιους. Θεωρούνται τεμπέληδες. Και το Μαυροβούνιο είναι επίσης χώρα των σεισμών. Μπορείτε να φανταστείτε ποιο είναι το κλασικό αστείο. «Πώς αυνανίζεται ένας Μαυροβούνιος; Σκάβει μια μικρή τρύπα στη γη, βάζει μέσα το πέος του και περιμένει τον σεισμό». [γέλια]

Αλλά αυτή ήταν η πραγματική αδελφοσύνη και ενότητα! Ξέρετε, είναι ενδιαφέρον. Αυτή είναι η “αρνητική μου απόδειξη” γι’ αυτό: τη στιγμή που ξέσπασε ο πραγματικός ρατσισμός, αυτά τα αστεία εξαφανίστηκαν.

ΚΡΙΣΤΟΦΕΡ ΝΟΛΑΝ, ΟΠΕΝΧΑΪΜΕΡ, ΚΑΙ Η ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΩΣ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΑΠΕΙΛΗ

Το The Prestige παραμένει η αγαπημένη μου ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν, επειδή το τέλος είναι πολύ αμφίσημο. Και μου αρέσει. Όπως και, μπορεί να σας εκπλήξει, η τελευταία του ταινία με τον Μπάτμαν, το The Dark Knight Rises, όπου ο Τομ Χάρντι υποδύεται – βασικά, είναι η ριζοσπαστική σταλινική Αριστερά που καταλαμβάνει το Μανχάταν, ξέρετε. Και σχεδόν τον κατανόησα.

Οπότε, αυτό που μου αρέσει είναι το πώς, από τη μία πλευρά, η ταινία παρουσιάζει ουσιαστικά τον ίδιο τον Μπάτμαν ως έναν συνηθισμένο φιλελεύθερο: «απλώς τσακίστε αυτούς τους επαναστάτες».

Και νομίζω ότι γι’αυτό και η σχεδόν η ιδανική μου ταινία ήταν – όχι η δεύτερη που τραγουδάνε – ο πρώτος Joker, που περνά στη διάσταση του τραγικού και παρουσιάζει τον Μπάτμαν και τον πατέρα του ως τα απόλυτα κακά πρόσωπα. Λατρεύω αυτή την αλλαγή οπτικής, ξέρετε.

Και πάλι, λοιπόν, παίρνω τον Κρίστοφερ Νόλαν μισοσοβαρά.

Το πρόβλημα που έχω με το Οπενχάιμερ – δεν είμαι εναντίον του – είναι ότι ίσως είναι λίγο υπερβολικά αφελές. Το θέμα είναι ότι αυτό που κάνει ο Οπενχάιμερ είναι ότι αρχίζει να έχει αμφιβολίες. Αυτή είναι η συνηθισμένη στάση σήμερα: όλοι “έχουν αμφιβολίες” για την τεχνητή νοημοσύνη, αλλά την χρησιμοποιούν.

Είναι απίστευτο, η τεχνητή νοημοσύνη σήμερα. Είναι σαν την ατομική ενέργεια πριν από μισό αιώνα. Όλοι έχουν αμφιβολίες, αλλά ποιος νοιάζεται; Το σύστημα επεκτείνεται από μόνο του. Εκατοντάδες δισεκατομμύρια δολάρια επενδύονται, και μάλιστα χωρίς κέρδος. Πιθανότατα δεν θα βγάλουν ποτέ κέρδος, ξέρετε. Αλλά η ιστορία είναι – μπορεί να είναι αλήθεια, δεν ξέρω – ότι αυτοί που ελέγχουν την τεχνητή νοημοσύνη θα ελέγχουν τα πάντα. Αλλά στην πραγματικότητα δεν κάνουμε τίποτα για να την ελέγξουμε ή να τη σταματήσουμε.

Και το ίδιο συμβαίνει με τους εξοπλισμούς, ξέρετε. Και δεν λέω ότι η λύση είναι απλή. Κοιτάξτε τη Ρωσία. Μισώ τους απλοϊκούς ειρηνιστές που λένε: «Όχι, είναι ένα ψευδοπρόβλημα. Ο Πούτιν δεν είναι επικίνδυνος». Συγγνώμη, εγώ νομίζω ότι είναι επικίνδυνος.

Μισώ τους αριστερούς που υποστηρίζουν ότι το ΝΑΤΟ είναι χειρότερο από τον Πούτιν. Ότι το ΝΑΤΟ προκαλεί. Συγγνώμη, αλλά κοιτάξτε την Ιστορία! Πολλοί αριστεροί με κατηγορούν ότι είμαι κάτι σαν νεοφασίστας, ΝΑΤΟ και ούτω καθεξής.

Ακούστε, λοιπόν – μιλούσα για τον πυρηνικό πόλεμο. Ακούστε, η Δύση δεν μιλάει πολύ για τον ίδιο τον πυρηνικό πόλεμο. Ο φόβος είναι, και ο Πούτιν το λέει αυτό συνέχεια, ότι ο Πούτιν άλλαξε επίσημα το πυρηνικό δόγμα και είπε ότι υπάρχουν περιστάσεις υπό τις οποίες η Ρωσία θα έχει το δικαίωμα να χρησιμοποιήσει πρώτη τακτικά πυρηνικά όπλα.

Οπότε όχι, έχω βαρεθεί αυτή την κριτική. Συγγνώμη, γενικά είμαι εναντίον του ΝΑΤΟ, αλλά μια στιγμή! Ζούμε σε έναν τρελό, διαβολικό κόσμο.

«ΟΛΟΙ ΠΙΣΤΕΥΑΝ ΟΤΙ ΘΑ ΗΜΟΥΝ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΗΣ ΟΔΥΣΣΕΙΑΣ. ΒΑΣΙΚΑ, ΕΙΜΑΙ ΥΠΕΡ ΤΗΣ»

Όλοι πίστευαν ότι θα ήμουν τρομερά εναντίον της Οδύσσειας. Βασικά είμαι υπέρ της.

Ξέρετε κάτι; Μπορεί να είμαι ηλίθιος, αλλά περίμενα ένα μεγάλο θέαμα και ούτω καθεξής. Όχι, είναι μια σχετικά ταπεινή “βήτα” ταινία. Θυμάστε τη Σκύλλα και τη Χάρυβδη. Είναι πολύ μη πομπώδης, λίγο εδώ κι εκεί. Ακόμη και η Τροία, τίποτα το ιδιαίτερο. Σχεδόν μια προσέγγιση ταινίας δωματίου.

Ως φεμινιστής, είμαι υπέρ του πώς είναι εντελώς αποσεξουαλικοποιημένη. Υπάρχει η Σαρλίζ Θερόν, η Καλυψώ, όπου απλώς μιλάνε! Αλλά, σύμφωνα με αυτά που λένε, και συγγνώμη για τη χυδαιότητα, θα έπρεπε να γαμιούνται σαν τρελοί. Όχι, όχι, απλώς μιλάνε. Μετά η Κίρκη. Στην ταινία, οι άντρες τρώνε σαν γουρούνια, και εκείνη, ε, τους κάνει γουρούνια. Μου άρεσε! Μου άρεσε η υπόγεια βιαιότητά του, αν και αυτό υπάρχει ήδη στο κείμενο.

Τον Αγαμέμνονα τον βλέπεις μόνο ως ένα νεκρό κεφάλι εκεί, όταν επιτίθενται. Είναι απλώς ένας μεγάλος, απρόσωπος τύπος. Είναι λίγο σαν το σήμερα: ξέρουμε ότι ο φιλελεύθερος καπιταλισμός, το κράτος πρόνοιας, έχουν τελειώσει. Δεν ξέρουμε καν τι συμβαίνει, αλλά ξέρουμε ότι πιθανότατα κάτι χειρότερο συμβαίνει, κάτι χειρότερο έρχεται τώρα.

Και βλέπω αυτή την απόλυτη μελαγχολία μέσα στην ταινία.

ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΟΥΤΟΠΙΕΣ, ΑΜΦΙΣΗΜΑ ΦΙΝΑΛΕ, ΚΩΜΩΔΙΑ ΚΑΙ ΤΡΑΓΩΔΙΑ

Θαυμάζω το Children of Men, έχω φιλικές σχέσεις και με τον σκηνοθέτη. Αλλά διάβασα το μυθιστόρημα της Π. Ντ. Τζέιμς. Ναι. Που είναι πολύ αντιδραστικό. Στο τέλος γεννιέται ένα ζευγάρι της καθαρής λευκής φυλής. Και είναι η αναβίωση της λευκής βρετανικής φυλής.

Λοιπόν, ο Κουαρόν έκανε κάτι υπέροχο, παρουσιάζοντας εκείνη την κλειστή περιοχή με τους μετανάστες ως τη μοναδική περιοχή πραγματικής χειραφέτησης. Και κάποια στιγμή στο τέλος πλησιάζουν ένα μεγάλο πλοίο. Η ιδέα είναι ότι έχουν τη θεραπεία, ή κάτι τέτοιο.

Είπα στον Κουαρόν: «Μα δεν είναι προφανές ότι αυτό είναι πολύ αμφίσημο; Μπορεί να είναι μυθοπλασία». Όχι, είναι πιο ηλίθιος από τις ταινίες του! [γέλια] Μου λέει, «Όχι. Δεν βλέπεις το πλοίο; Είναι αληθινό». Και του είπα: «Βλέπεις πώς εσείς οι σκηνοθέτες μπορείτε να κάνετε μια καλή ταινία, αλλά αυτό δεν σας εμποδίζει να είστε ηλίθιοι», ξέρετε.

Αυτή που πραγματικά μου αρέσει είναι από το μυθιστόρημα του Ισιγκούρο, το Never Let Me Go. Είναι μια πολύ καταθλιπτική ταινία, αλλά με επηρέασε τόσο βαθιά. Ξέρετε γιατί; Επειδή αποφεύγει μια ξεκάθαρη απάντηση. Γιατί δεν επαναστατούν ούτε δραπετεύουν; Όχι. Απλώς, το αφήνει ανοιχτό. Δεν έχει οπτιμιστικό τέλος.

Υπάρχει μια άλλη ταινία με ένα νησί, με τον Τομ Κρούζ ή τον ποιον…; Όπου είναι φυλακισμένοι για τα όργανά τους. Αλλά μετά δραπετεύουν και… και το λύνουν. Όχι, όχι, όχι! [σσ. Εννοεί μάλλον το The Island του Μάικλ Μπέι με τον Γιούαν ΜακΓκρέγκορ]

Αν πάντως με ρωτούσατε ποια είναι η αγαπημένη μου ταινία της τελευταίας δεκαετίας, πιθανότατα θα έλεγα, και συγγνώμη, μπορεί να σας σοκάρει, αλλά θα έλεγα την Πρόσκληση, της Ολίβια Γουάιλντ. Μου αρέσει τόσο πολύ ο τρόπος με τον οποίο συνδυάζει την κωμωδία, την κωμική πινελιά, με μια πολύ θλιβερή και τραγική ιστορία.

MAGA, ΧΕΓΚΕΛ, THE LAST OF US ΚΑΙ Η ΣΥΝΥΠΑΡΞΗ ΟΥΤΟΠΙΑΣ ΚΑΙ ΔΥΣΤΟΠΙΑΣ

Το MAGA είναι η μεγαλύτερη ουτοπία σήμερα. Αυτό όμως που πρέπει να κάνουμε εδώ είναι να το δούμε με εγελιανό τρόπο, δηλαδή όχι να το κριτικάρουμε από μια εξωτερική θέση, αλλά να κοιτάξουμε τι σημαίνει το MAGA στην πράξη.

Ο αληθινός τύπος του MAGA είναι – σχεδόν μου αρέσει – ο Στιβ Μπάνον. Λέει: «Είμαι λενινιστής. Θέλω να καταργήσω το κράτος», όλα αυτά. Αλλά ποια είναι η πραγματικότητα επί Τραμπ; Το κράτος είναι πιο ενεργό, πιο παρεμβατικό από ποτέ.

Να η εγελιανή στιγμή: σχεδιάζεις να κάνεις κάτι, δηλώνεις ότι θα κάνεις κάτι, αλλά στην πραγματικότητα κάνεις το αντίθετο. Αυτό προσπαθώ να αποδείξω στο τελευταίο μου βιβλίο, το Liberal Fascisms, για τους ανθρώπους του MAGA. Προσποιούνται ότι είναι ριζοσπάστες φιλελεύθεροι. «Θέλουμε τον πραγματικό φιλελευθερισμό». Και καταλήγουν σχεδόν σε μια νέα μορφή φασισμού.

Για μένα, αν υπάρχει ένα σύμβολο γι’ αυτό – αυτοί είναι πραγματικά το Κακό – είναι τύποι όπως ο Πίτερ Τιλ και οι όμοιοί του. Γιατί, σε ό,τι αφορά την τεχνητή νοημοσύνη, είναι απόλυτοι φιλελεύθεροι. Λένε: «Κανένα κράτος δεν πρέπει να μας ελέγχει». Ταυτόχρονα, συνάπτουν συμβόλαια με την Άμυνα, με την αστυνομία. Υποστηρίζουν έναν πολύ ισχυρό κρατικό έλεγχο. Απλώς όχι όταν εφαρμόζεται πάνω τους!

Η ουτοπία νοείται τελικά ως αρνητικός όρος! Δεν εξυμνούμε την ουτοπία. Η βασική μας θέση είναι ότι ζούμε σε συστήματα που είναι ουτοπικά με την έννοια ότι, για να υπάρξουν, πρέπει να παραβιάζουν τους ίδιους τους κανόνες τους. Κι έτσι αυτό που πρέπει να κοιτάξεις είναι οι άρρητοι, άγραφοι κανόνες που πρέπει να ακολουθείς για να λειτουργήσεις.

Και το εννοώ σε όλα τα επίπεδα. Πάρτε τη Σοβιετική Ένωση, τουλάχιστον την εποχή του Μπρέζνιεφ. Ο μύθος στη Δύση ήταν: στη Σοβιετική Ένωση έχεις σχεδιασμό, όλα είναι ελεγχόμενα, αλλά δεν έχεις ατομική ελευθερία. Στη Δύση έχεις ατομική ελευθερία, αλλά χάος. Εμπειρικά, δεν ήταν αλήθεια.

Κοιτάξτε τη Νορβηγία. Είναι λίγο-πολύ μια ελεύθερη χώρα. Αλλά οι άνθρωποι δεν είναι, με την κακή έννοια, εξαιρετικά ελεγχόμενοι. Αν έχεις ένα ψυχολογικό πρόβλημα, σου νοικιάζουν ένα αυτοκίνητο για να σε πάνε σε έναν – [αποσπάται].

Όσο για τη Σοβιετική Ένωση της εποχής του Μπρέζνιεφ, ναι, ήταν σχεδιασμένη. Στην επιφάνεια. Αν πήγαινες λίγο πιο κάτω, υπήρχε διαφθορά, σύγχυση, απόλυτο χάος και ούτω καθεξής.

Αυτό λοιπόν είναι το επίκεντρό μας εδώ. Είμαι εγελιανός. Η αλήθεια δεν είναι ότι γνωρίζεις εκ των προτέρων ποια είναι η αλήθεια. Όχι. Παίρνεις ένα φαινόμενο και το μετράς από τις ίδιες του τις συνέπειες. Από το πώς αναγκαστικά πηγαίνει στραβά στην πραγματικότητα.

Και έτσι, όσον αφορά τις ουτοπίες αυτό που με ενδιαφέρει ακόμη περισσότερο είναι το πώς, σε πολλές δυστοπίες, υπάρχουν μικροσκοπικά ουτοπικά στοιχεία. Όπως σε πολλές ταινίες καταστροφής: επιβιώνει μόνο μια μικρή ομάδα ανθρώπων. Αυτή η κοινότητα που απομένει είναι συνήθως μια κοινότητα αλληλεγγύης.

Ποια ήταν η τηλεοπτική σειρά όπου ένας άντρας και ένα μικρό κορίτσι διασχίζουν την… Είχε μόνο μία ή δύο σεζόν. [του θυμίζω τον τίτλο, The Last of Us] Ναι! Θυμάστε όταν φτάνουν σε μια πόλη που ευημερεί και ένας ρωτάει: «Μα εδώ έχετε κομμουνισμό;» Και του λένε: «Ναι, εδώ έχουμε κομμουνισμό».

Ακόμη και ο Φρεντ Τζέιμσον, ο φίλος μου, το έχει επισημάνει αυτό. Ακόμη και στις συνηθισμένες ταινίες καταστροφής, η μεγάλη εικόνα είναι ότι οι περισσότεροι άνθρωποι είναι νεκροί. Οπότε δεν υπάρχουν χρήματα. Πας σε ένα σούπερ μάρκετ, παίρνεις ό,τι θέλεις.

Ακόμη και με βρώμικο τρόπο – Στο The Handmaid’s Tale, τέλειο για κρυφούς διεφθαρμένους ανθρώπους σαν εμένα, αυτό που μου έδινε ευχαρίστηση ήταν οι καινούργιοι τρόποι που επινοούν για να ενοχλούν και να βασανίζουν τις γυναίκες. Ξέρετε, δεν επιτρέπεται να διαβάζεις, πρέπει να κάνεις αυτό, πρέπει να είσαι καλυμμένη έτσι, όλα αυτά.

Και ήταν τόσο ωραίο, μπορούσα να το απολαμβάνω επειδή, επισήμως, μπορούσα να λέω στον εαυτό μου: «Κοίτα, απλώς παρακολουθώ αυτή τη φρίκη. Την καταδικάζω. Άντε γαμήσου. Την καταδικάζω». Αλλά στην πραγματικότητα, όλη η ευχαρίστηση έρχεται από εκεί.

Οπότε δεν είμαι και τόσο υπέρ της σειράς. Νομίζω ότι, σε αυτό το επίπεδο, είναι πολύ αμφίσημη. Ρώτα τον εαυτό σου. Εγώ ρώτησα, ειλικρινά, τους φίλους μου: «Γιατί σας αρέσει;» Και όλοι μου παραδέχτηκαν: «Επειδή μπορείς χωρίς ενοχές να απολαμβάνεις κάτι επιθετικό», και ούτω καθεξής.

Οπότε, και πάλι, να προσέχετε πώς ακόμη και οι δυστοπίες έχουν ένα κρυφό, είτε κακό είτε ακόμη και χειραφετητικό, περιεχόμενο. Και να έχετε επίγνωση του πώς οι ουτοπίες είναι στην πραγματικότητα δυστοπίες.

Πώς, για παράδειγμα πριν από περίπου τριάντα χρόνια στην Κούβα, ο Φιντέλ Κάστρο χάρηκε όταν έμαθε ότι μπορείς να βάλεις μια συσκευή εντοπισμού σε ένα φορτηγό και να το παρακολουθείς. Και ο Φιντέλ είπε: «Υπέροχα. Τώρα δεν θα υπάρχει πια μαύρη αγορά. Θα την ελέγχουμε». Και ένας έξυπνος συνάδελφος εκεί του είπε: «Σε παρακαλώ, μην το κάνεις αυτό, γιατί η επίσημη οικονομία μας δεν λειτουργεί χωρίς τη μαύρη αγορά. Ο κόσμος θα πεινάσει».

Αυτό είναι που με ενδιαφέρει. Ξέρετε, αυτό το παράδοξο, όπου έχεις ένα φαινομενικά σχετικά αποδοτικό σύστημα – όχι στην Κούβα– , χρειάζεται μια μαύρη αγορά. Αυτή είναι η εμμονή μου: η βρώμικη πλευρά του επίσημου οράματος.

…Μιλάω πάρα πολύ.