Η ΦΙΛΟΝΑΖΙΣΤΙΚΗ ΣΗΜΕΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ AFD ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ

Στον απόηχο της εκλογικής ανόδου του κόμματος Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) στις τοπικές αναμετρήσεις της Σαξονίας-Άνχαλτ και του Μεκλεμβούργου-Δυτικής Πομερανίας, η ανησυχία και ο προβληματισμός για τις πολιτικές εξελίξεις στο μεγαλύτερο κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Ευρωζώνης φουντώνουν. Το AfD ενισχύεται διαρκώς στις δημοσκοπήσεις, με τις θέσεις του να σκληραίνουν, ειδικά απέναντι στους μετανάστες και τους πρόσφυγες στη χώρα.

Κεντρικό σημείο της ρητορικής του είναι ο όρος «remigration», τον οποίο επικαλούνται εσχάτως πολλά κορυφαία στελέχη του κόμματος. Με τον όρο αυτό επί της ουσίας τίθενται στο στόχαστρο οι μεταναστευτικές και προσφυγικές κοινότητες, ακόμη και πολίτες με καταγωγή από τρίτη χώρα, με το AfD να υπονοεί ακόμη και την υιοθέτηση πολιτικών μαζικών απελάσεων.

Το AfD διατηρεί ισχυρή ιδεολογική συγγένεια με την αμερικανική MAGA δεξιά, απηχώντας σε μεγάλο βαθμό την εμπρηστική ρητορική του τραμπικού ρεύματος. Εντούτοις, υπάρχει μια θεμελιώδης διαφορά ανάμεσα στις δύο χώρες: Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η χρήση συμβόλων που προέρχονται από τη σκανδιναβική μυθολογία και συνδέονται με τη θεωρία της λευκής υπεροχής και της άριας φυλής είναι ορατή και συνταγματικά προστατευμένη στις δημόσιες συγκεντρώσεις. Αντίθετα, στη Γερμανία, το νομοθετικό πλαίσιο, και συγκεκριμένα το άρθρο 86 παράγραφος α του Ποινικού Κώδικα απαγορεύει ρητά και κατηγορηματικά οποιαδήποτε δημόσια επίδειξη τέτοιων συμβόλων, με έμφαση στα σύμβολα του εθνικοσοσιαλιστικού καθεστώτος.

Η αυστηρότητα του συγκεκριμένου νόμου είναι τέτοια, ώστε ακόμη και το διάσημο αμερικανικό ροκ συγκρότημα KISS αναγκάστηκε να τροποποιήσει το επίσημο λογότυπό του αποκλειστικά για τη γερμανική αγορά. Τα δύο τελευταία γράμματα του λογότυπου θύμιζαν υπερβολικά τους ρουνικούς κεραυνούς των Schutzstaffel, των ταγμάτων SS. Οι Τζιν Σίμονς και Πολ Στάνλεϊ, τραγουδιστές και μέλη του συγκροτήματος, αμφότεροι προερχόμενοι από εβραϊκές οικογένειες που υπέστησαν διώξεις κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος, έχουν επανειλημμένα αρνηθεί οποιαδήποτε σύνδεση της γραμματοσειράς και του σχεδιασμού του λογότυπου με το ναζισμό, παρ’ όλα αυτά η γερμανική δικαιοσύνη επέβαλε ένα διαφορετικό σχεδιασμό του λογότυπου, πιο στρογγυλεμένου, στις εμφανίσεις του συγκροτήματος στη Γερμανία.

ΤΑ ΣΥΜΒΟΛΑ ΓΙΝΟΝΤΑΙ ΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΜΗΝΥΜΑΤΑ

Για να παρακάμψουν τους νομικούς περιορισμούς, οι οποίοι μέχρι το 2018 περιλάμβαναν ακόμη και την απαγόρευση αναπαράστασης ναζιστικών συμβόλων σε ιστορικά βιντεοπαιχνίδια με θέμα τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι μηχανισμοί και τα πρόσωπα που δραστηριοποιούνται στο χώρο της ακροδεξιάς έχουν αναπτύξει ένα πολυεπίπεδο σύστημα κωδικοποιημένης επικοινωνίας, όπως σημειώνουν σε μελέτη τους τρεις ακαδημαϊκοί από το πανεπιστήμιο του Κορκ στην Ιρλανδία.

Το σύστημα αυτό βασίζεται κατά κύριο λόγο στην εκτεταμένη αξιοποίηση σκανδιναβικών μοτίβων από την εποχή των Βίκινγκς. Από τη στιγμή που η ανοιχτή επίδειξη συμβόλων όπως οι ρούνοι των SS ή η σβάστικα τιμωρείται με ποινικές διώξεις και βαριά πρόστιμα, η δήλωση πολιτικής ταυτότητας και ιδεολογικής ένταξης στην ακροδεξιά έχει μεταφερθεί σε πιο δυσδιάκριτα πεδία: στην μόδα, στο casual ντύσιμο, αλλά και στη σημειολογία των emoji στο διαδίκτυο.

Το νόημα των συμβόλων που προέρχονται από τη σκανδιναβική παράδοση επιδέχεται πολλών ερμηνειών και εξαρτάται άμεσα από το γενικότερο πλαίσιο της χρήσης τους. Όπως προκύπτει από τα δεδομένα του ερευνητικού προγράμματος NorseMap στο πανεπιστήμιο του Κορκ στην Ιρλανδία, οι λόγοι για τους οποίους επιλέγει κανείς να φορέσει ή να αναρτήσει ρούνους και σύμβολα από το αρχαίο σύστημα γραφής των λαών της Σκανδιναβίας ποικίλλουν σημαντικά. Μπορεί να πρόκειται για δήλωση παγανιστικής ή νεοπαγανιστικής πίστης, για προσωπικό ενδιαφέρον απέναντι στη μεσαιωνική ιστορία, ή να αποτελεί και αποτέλεσμα ακαδημαϊκής ενασχόλησης με την περίοδο εκείνη.

Αυτήν ακριβώς την πολυσημία εκμεταλλεύεται μερίδα του ακροδεξιού χώρου προκειμένου τα μέλη του να περάσουν το μήνυμά τους και στο εσωτερικό και στο εξωτερικό περιβάλλον. Πρόκειται για μια στρατηγική επιβίωσης και καμουφλάζ, η οποία τελειοποιήθηκε κάτω από τη διαρκή πίεση των νομικών απαγορεύσεων στη Γερμανία.

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΑΚΡΟΔΕΞΙΑΣ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗΣ

Αν και ορισμένοι σκληροπυρηνικοί κύκλοι εξακολουθούν να υιοθετούν την παραδοσιακή αισθητική του νεοναζί με τα βαριά στρατιωτικά άρβυλα, τα ξυρισμένα κεφάλια και τα bomber μπουφάν, η πλειονότητα των μελών του χώρου επιλέγει πλέον συγκεκαλυμμένα σήματα και σύμβολα αναγνώρισης. Προτιμούν ενδυματολογικές επιλογές που τους επιτρέπουν να ενσωματώνονται ομαλά στο κοινωνικό σύνολο χωρίς να κινούν υποψίες.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η εταιρεία ένδυσης Thor Steinar, η οποία χρησιμοποιεί ως λογότυπο έναν συνδυασμό γραμμάτων του ρουνικό αλφάβητου και διαθέτει μια ευρύτατη γκάμα ρούχων με ρουνικές επιγραφές. Ορισμένα από τα σχέδια της εταιρίας παραπέμπουν σε μια υποτιθέμενη «φυλή των Βίκινγκ» και έχουν σαφές νεοναζιστικό υπόβαθρο, με την εταιρία ωστόσο να απορρίπτει κάθε σύνδεση με τον ακροδεξιό χώρο.

Αντίστοιχη είναι η περίπτωση της Erik and Sons, της οποίας ο ιδρυτής, Ούντο Ζίγκμουντ, είχε εργαστεί στο παρελθόν στην Thor Steinar. Η εταιρεία χρησιμοποιεί επίσης έναν ρούνο ως εμπορικό λογότυπο, έχει αναφορές στον πολιτισμό των Βίκινγκ και επιλέγει συστηματικά το μαύρο, το λευκό και το κόκκινο χρώμα, συνδυασμό της σημαίας του ναζιστικού Ράιχ κατά την περίοδο 1933-1945.

Τα ρούχα της εταιρίας έχουν συνθήματα, όπως το «Viking lives matter», αλλά και πιο διακριτικά ρούχα καθημερινής χρήσης. Η Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Προστασίας του Συντάγματος στη Γερμανία έχει καταχωρήσει το λογότυπο της εταιρίας στη λίστα των εμπορικών σημάτων που συνδέονται με την ακροδεξιά πολιτική σκηνή, ενώ κατά καιρούς η εταιρία έχει αντιμετωπίσει και ζητήματα με τους χώρους που μισθώνει έπειτα από καταγγελίες σύνδεσής της με το χώρο της ακροδεξιάς.

Πέρα όμως από τις εταιρείες που απευθύνονται λίγο-πολύ και σε ένα τέτοιο κοινό, άλλες περισσότερο εμπορικές, mainstream και συμπεριληπτικές εταιρίες τείνουν να ενσωματώνονται άθελά τους στην αισθητική της ακροδεξιάς. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η New Balance, με το ευδιάκριτο γράμμα «Ν» στο πλάι, που εσχάτως κατέληξε να λειτουργεί και ως σύμβολο για τη λέξη «Nazi» στους κόλπους του γερμανικού ακροδεξιού χώρου. Η κατασκευάστρια εταιρεία αρνείται κατηγορηματικά οποιαδήποτε σχέση με τέτοιες ιδεολογίες, ξεκαθαρίζοντας ότι δεν ανέχεται τη μισαλλοδοξία ή το μίσος σε οποιαδήποτε μορφή.

Ανάλογη μοίρα είχε και η βρετανική εταιρεία αθλητικών ειδών Lonsdale. Όταν ένα ανοιχτό πουκάμισο ή ένα τζάκετ φοριέται πάνω από μια μπλούζα της εταιρείας, καλύπτονται τα πρώτα και τα τελευταία γράμματα, αφήνοντας ορατά μόνο το γράμματα «NSDA». Η γραμματική αλληλουχία παραπέμπει ευθέως στα αρχικά του NSDAP (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei), του Εθνικοσοσιαλιστικού Γερμανικού Εργατικού Κόμματος του Αδόλφου Χίτλερ.

Η Lonsdale έχει επίσης αρνηθεί κάθε σύνδεση με τον νεοναζισμό και ήδη από το 2003 εγκαινίασε την καμπάνια «Lonsdale Loves All Colours», χρηματοδοτώντας πρωτοβουλίες για την προστασία των δικαιωμάτων της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας και οργανώσεις στήριξης προσφύγων.

ΦΕΤΙΧΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΟΙΚΕΙΟΠΟΙΗΣΗ

Η ενδυματολογική εξέλιξη της ακροδεξιάς έχει καταγραφεί διεξοδικά από την κοινωνιολογική έρευνα, συμπεριλαμβανομένου ενός εξειδικευμένου ερευνητικού έργου που χρηματοδοτήθηκε από το Αυστριακό Ταμείο Επιστημών (FWF). Η γενική τάση κινείται προς την ομογενοποίηση με το mainstream, τη μίξη διαφορετικών στιλ και, τελικά, τη διατήρηση μιας βολικής δυνατότητας διάψευσης.

Είναι σαφές, φυσικά, ότι δεν φοράει κάθε πολίτης New Balance σε μια συγκέντρωση του AfD για να δηλώσει νεοναζιστικές πεποιθήσεις. Ούτε τα εκατομμύρια των καταναλωτών που φορούν μαύρα μπουφάν της εταιρίας The North Face γνωρίζουν απαραίτητα ότι η συγκεκριμένη εταιρία έχει μετατραπεί τα τελευταία χρόνια σε ένα είδος άτυπης στολής στις ακροδεξιές πορείες. Το λευκό λογότυπο της εταιρείας και η γεωγραφική αναφορά στον «Βορρά» ασκούν ιδιαίτερη έλξη σε άτομα που φετιχοποιούν τη λευκότητα και τη βορειοευρωπαϊκή ταυτότητα. Ταυτόχρονα, η τεράστια εμπορική διάδοση της The North Face προσφέρει στα μέλη αυτών των κοινοτήτων την ιδανική κάλυψη για να χαθούν μέσα στο πλήθος.

Η The North Face έχει καταβάλει μεγάλες προσπάθειες για να αποστασιοποιηθεί από τέτοιες ταυτίσεις. Το 2020 έγινε το πρώτο μεγάλο παγκόσμιο brand που απέσυρε επίσημα όλες τις πληρωμένες διαφημίσεις του από το Facebook και το Instagram, σε μια κίνηση που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της καμπάνιας «Stop Hate for Profit». Η καμπάνια ξεκίνησε από μια συμμαχία οργανώσεων για τα πολιτικά δικαιώματα στις ΗΠΑ ως απάντηση στις έντονες διαμαρτυρίες του κινήματος Black Lives Matter για την άρνηση του Facebook να περιορίσει ή να κατεβάσει αναρτήσεις που περιείχαν ρητορική μίσους, ρατσιστικό περιεχόμενο, βία και παραπληροφόρηση.

ΤΑ ΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΜΕΝΑ EMOJI ΣΤΟΝ ΨΗΦΙΑΚΟ ΧΩΡΟ

Η μεταφορά της πολιτικής ζύμωσης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης άλλαξε ριζικά τον τρόπο με τον οποίο εκφράζεται ο χώρος. Στον ψηφιακό κόσμο, τα παραδοσιακά λάβαρα αντικαταστάθηκαν σε μεγάλο βαθμό από την εικονογραφία των emoji.

Όπως ακριβώς συμβαίνει με την ιδιοποίηση των εμπορικών brands, τα emoji που χρησιμοποιούνται για την αναγνώριση ακροδεξιών φρονημάτων προέρχονται από ένα εντελώς αθώο ρεπερτόριο συμβόλων της καθημερινότητας. Χωρίς την απαραίτητη εξειδικευμένη γνώση του εσωτερικού κώδικα της ομάδας, περνούν εντελώς απαρατήρητα από τους υπόλοιπους χρήστες και από τους αλγόριθμους εποπτείας περιεχομένου.

Ενδεικτική είναι η περίπτωση συμβόλων όπως το μανιτάρι ή το πεύκο. Όταν εμφανίζονται σε προφίλ χρηστών πλαισιωμένα από σκανδιναβικούς ρούνους, συχνά υποδηλώνουν προσχώρηση σε οικοφασιστικές τάσεις ή σε αντιλήψεις περί φυλετικής καθαρότητας δεμένης με τη γη. Την ίδια στιγμή, όμως, τα ίδια ακριβώς σύμβολα κατακλύζουν λογαριασμούς αφιερωμένους στην πεζοπορία, στη συλλογή μανιταριών, στην αισθητική του «cottagecore», τη ρομαντικοποίηση της φύσης και του αγροτικού περιβάλλοντος, ή στη λογοτεχνία. Αυτός είναι και ο λόγος που η ερμηνεία τους απαιτεί ψυχραιμία και συνεχή αξιολόγηση των συμφραζόμενων και του εκάστοτε πλαισίου, ώστε να αποφεύγονται οι αυθαίρετες γενικεύσεις.

Η ουσία της τακτικής των ακροδεξιών κύκλων είναι απλή: επιλέγοντας καθημερινά ρούχα και αθώα διαδικτυακά σύμβολα για να αναγνωρίζονται μεταξύ τους, τα μέλη τέτοιων συνόλων στοχεύουν στον κατακερματισμό της εικόνας του περιθωριακού. Όσο η αισθητική τους καταφέρνει να περνάει μέσα από τη γενική τάση της κοινωνίας, τόσο πιο εύκολα οι θέσεις τους παύουν να τρομάζουν και αρχίζουν να μοιάζουν, αν όχι φυσιολογικές, τουλάχιστον ανεκτές σε μεγαλύτερα σύνολα.