Ντένης Μακρής: “Να μπορώ να είμαι αυτό που είμαι, χωρίς να με απασχολεί πώς δείχνει αυτό”

Ο Διονύσης (Ντένης) Μακρής έχει διανύσει μια ενδιαφέρουσα διαδρομή στο ελληνικό θέατρο. Από τον «Άμλετ» της «Ορχήστρας των Μικρών Πραγμάτων» που του χάρισε μια υποψηφιότητα για το βραβείο «Δημήτρης Χορν» το 2015, μέχρι τη διεθνή συνεργασία του με τον Jan Fabre και το «Ποιος σκότωσε τον πατέρα μου» του Εντουάρ Λουί, έχει αναμετρηθεί με χαρακτήρες που βρίσκονται σε σύγκρουση με τον εαυτό τους, την οικογένεια και τον κόσμο γύρω τους.

Ερμηνευτής με έντονη σωματικότητα και ιδιαίτερη σκηνική παρουσία, μοιάζει να αναζητά διαρκώς εκείνη τη λεπτή γραμμή όπου η προσωπική εμπειρία συναντά τα μεγάλα υπαρξιακά ερωτήματα.

Αυτή τη φορά, όμως, προχωρά ένα βήμα παραπέρα. Δεν αρκείται στο να υποδυθεί έναν άνθρωπο που αναζητά την αλήθεια του. Αποφασίζει να τον δημιουργήσει ο ίδιος. Στο νέο του έργο, «Ο Κύκλος των Ανώνυμων Εξαρτήσεων», υπογράφει το κείμενο, συ-σκηνοθετεί με τη Ζαφειρία Δημητροπούλου Del Angel και βρίσκεται μόνος επί σκηνής, επιχειρώντας μια προσωπική αναμέτρηση με τις πιο αθόρυβες, αλλά ίσως και πιο βαθιά ριζωμένες εξαρτήσεις μας.

Στο επίκεντρο βρίσκεται ο Ορέστης, ένας άντρας που σηκώνεται να μιλήσει για πρώτη φορά σε μια συνάντηση Ανώνυμων Εξαρτήσεων. Δηλώνει αλκοολικός. Όσο όμως προχωρά η εξομολόγησή του, αποκαλύπτεται ότι η μεγαλύτερη εξάρτησή του δεν αφορά απαραίτητα το αλκοόλ, αλλά την ανάγκη να είναι αποδεκτός, χρήσιμος, απαραίτητος. Να υπάρχει μέσα από τα μάτια των άλλων, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει ότι πρέπει να παραμερίζει διαρκώς τον πραγματικό του εαυτό.

Γιατί μπορεί να μην είμαστε όλοι εξαρτημένοι από ουσίες, αλλά πόσοι δεν είμαστε εξαρτημένοι από την αποδοχή, την κανονικότητα, την παραγωγικότητα ή την ανάγκη να δείχνουμε διαρκώς καλά;

Η παράσταση κάνει πρεμιέρα στις 30 Οκτωβρίου στο Θέατρο ΜΕΤΣ και η συζήτησή μας με τον Ντένη Μακρή ξεφεύγει γρήγορα από τα όρια μιας θεατρικής παρουσίασης. Μιλά για τη δυσκολία της αλλαγής, για τις συμπεριφορές που κληρονομούμε χωρίς να το συνειδητοποιούμε, για το σώμα που συχνά αποκαλύπτει όσα οι λέξεις προσπαθούν να κρύψουν, αλλά και για την ανάγκη να σταματήσουμε να συγχέουμε την εικόνα μας με αυτό που πραγματικά είμαστε.

Πώς γεννήθηκε ο Κύκλος των Ανώνυμων Εξαρτήσεων

Ποια ήταν η πρώτη εικόνα, σκέψη ή προσωπική ανάγκη που γέννησε «Τον Κύκλο των Ανώνυμων Εξαρτήσεων» και γιατί επέλεξες ως αφετηρία μια συνάντηση Ανώνυμων Εξαρτήσεων;

Αυτό το έργο γεννήθηκε μέσα από μια σχεδόν εμμονική ανάγκη που είχα από μικρό παιδί: να καταλαβαίνω τι στ’ αλήθεια συμβαίνει γύρω μου και μέσα μου. Δεν τα κατάφερνα και πολύ. Όλη αυτή η ανησυχία έβρισκε τότε διέξοδο στην κίνηση, στο παιχνίδι, στη διάθεση για ζωή. Μεγαλώνοντας, η ενέργεια παρέμενε, αλλά άρχισε να γίνεται πιο συγκεκριμένη αναζήτηση: τι κάνω κάθε φορά και γιατί; Από πού έρχεται αυτό που με κινεί;

Δουλεύοντας με τον εαυτό μου, άρχισα να αντιλαμβάνομαι λεπτά, σχεδόν αδιόρατα πράγματα που επηρέαζαν τις επιλογές και τις σχέσεις μου. Ήταν ήδη μέσα μου, χωρίς να τα έχω βάλει εγώ εκεί, χωρίς να θυμάμαι να τα έχω επιλέξει. Κι όμως, είχαν λόγο στο πώς ζούσα. Θέλησα λοιπόν να τους δώσω μια ιστορία. Έτσι κι αλλιώς, μέσα από τους ρόλους μου πλησιάζω πάντα όσα με απασχολούν. Αυτή τη φορά είχα ανάγκη να τα ονομάσω πιο καθαρά, με δικές μου λέξεις.

Η συνάντηση των Ανώνυμων Εξαρτήσεων έδωσε χώρο σε αυτή την προσπάθεια να ονομάσεις κάτι που ακόμη ψάχνεις. Ο Ορέστης ξεκινά από το «είμαι αλκοολικός» και, προσπαθώντας να εξηγήσει τι του συμβαίνει, ανοίγει σιγά σιγά ολόκληρη τη ζωή του. Με ενδιέφερε να συμβαίνει αυτό μπροστά σε ανθρώπους που τον ακούν, να γίνεται η ίδια η αφήγηση μια συνάντηση. Να αποκτούν αυτά που κουβαλάει έναν συνομιλητή.

Ο ήρωας δηλώνει αλκοολικός, όμως σταδιακά αποκαλύπτεται ότι η εξάρτησή του είναι πολύ ευρύτερη. Από τι εξαρτάται τελικά;

Εξαρτάται όπως ένα δοκάρι από το κτίριο στο οποίο ανήκει. Το δοκάρι έχει μια θέση, στηρίζει κάτι, επιτελεί μια λειτουργία. Έξω από το κτίριο εξακολουθεί να υπάρχει, αλλά παύει να έχει τον ρόλο που το όριζε μέχρι τότε. Κάπως έτσι αισθάνομαι και τον Ορέστη: δυσκολεύεται να αναγνωρίσει τον εαυτό του έξω από όσα χρειάζεται να είναι για τους άλλους.

Από μικροί μαθαίνουμε να ταιριάζουμε κάπου. Στο σπίτι, στο σχολείο, στις σχέσεις μας. Ψάχνουμε πώς πρέπει να σταθούμε για να λειτουργεί το σύνολο, για να έχουμε κι εμείς μια θέση μέσα του. Κι αυτή η διαρκής προσαρμογή μάς διαμορφώνει. Μαθαίνουμε τόσο καλά να είμαστε όπως πρέπει και εκεί που πρέπει, ώστε πολλές φορές το τι αισθανόμαστε ή επιθυμούμε αποκτά σημασία μόνο εφόσον χωράει σε αυτή τη συνθήκη.

Ο Ορέστης εξαρτάται από αυτό το σύνολο. Από το να είναι απαραίτητος, αποδεκτός, να ξέρει ποιος είναι μέσα από τη θέση που του δίνεται. Γι’ αυτό και είναι τόσο δύσκολο να μετακινηθεί: μαζί με τον φόβο ότι θα δυσαρεστήσει τους άλλους υπάρχει και η αγωνία ότι δεν θα ξέρει πια ποιος είναι. Το ερώτημα που ανοίγεται σιγά σιγά είναι αν μπορεί να υπάρχει μέσα στις σχέσεις του έχοντας και δική του φωνή. Να ακούει τι του συμβαίνει, ακόμη κι όταν αυτό δυσκολεύει το σύνολο στο οποίο έμαθε να ανήκει.

Τι απομένει όταν αφαιρέσουμε όλες τις ταμπέλες μας;

Τι σημαίνει για έναν άνθρωπο να σταματήσει να είναι «όλα όσα έμαθε να είναι»; Μπορεί πραγματικά να το πετύχει αυτό; Και τι απομένει όταν αφαιρέσουμε όλες τις ταμπέλες, τις συνήθειες και τις άμυνές του;

Εκεί ανοίγεται μια υπέροχη, καινούργια περιοχή. Αξίζει να μείνουμε λίγο με τις ερωτήσεις που γεννά και μόνο αυτή η πιθανότητα: τι πραγματικά απομένει αν αφαιρέσουμε τις ταμπέλες, τις νοοτροπίες, τις συνήθειες και τις άμυνές μας; Δεν ξέρω αν μπορούμε να το πετύχουμε ολοκληρωτικά.

Αλλά η εξερεύνηση της φωνής που μπορεί να ακουστεί εκεί είναι για μένα ίσως το πιο σπουδαίο ταξίδι που μπορεί να κάνει ένας άνθρωπος. Ούτε η Σελήνη, ούτε ο Άρης, ούτε η χαρτογράφηση ολόκληρου του διαστήματος δεν με συγκινούν τόσο όσο αυτό.

Πόσο ελεύθερες είναι τελικά οι επιλογές μας, όταν έχουν διαμορφωθεί από την οικογένεια, την κοινωνία και τις προσδοκίες των άλλων;

Μοιάζουν πολύ ελεύθερες. Από τη δική μου εμπειρία, όμως, έχω παρατηρήσει ότι κάποιες φορές, αφού μιλήσω ή αντιδράσω, μένει στο σώμα μου μια περίεργη αίσθηση. Σαν αυτό που μόλις συνέβη να μη με εξέφρασε πραγματικά. Οι λέξεις ήταν δικές μου, εγώ τις είπα, αλλά κάτι στον τρόπο μου δεν μου ταίριαζε. Σαν να ανταποκρίθηκα σε κάτι που περίμεναν από μένα, πριν προλάβω να καταλάβω τι ήθελα εγώ.

Αυτή η αίσθηση δεν μου εξηγεί αμέσως τι συνέβη. Μου δίνει όμως έναν λόγο να σταθώ και να αναρωτηθώ: γιατί το είπα έτσι; Το εννοούσα; Τι φοβήθηκα να πω; Εκεί αισθάνομαι ότι έχω δύο επιλογές: να το ακούσω ή να κάνω πως δεν υπάρχει και να συνεχίσω όπως ξέρω.

Ίσως λοιπόν η ελευθερία να αρχίζει και από αυτές τις μικρές, σχεδόν αθόρυβες στιγμές. Από το αν θα δώσω σημασία σε κάτι μέσα μου που δεν συμφωνεί με αυτό που μόλις έκανα. Δεν σημαίνει ότι την επόμενη φορά θα καταφέρω να αντιδράσω διαφορετικά. Αλλά αρχίζω τουλάχιστον να αναγνωρίζω πού βρίσκομαι εγώ μέσα στην επιλογή μου — και πού έχω μάθει να παραμερίζομαι.

 Ο ήρωας χρησιμοποιεί το χιούμορ για να μιλήσει για δύσκολες και επώδυνες εμπειρίες. Είναι το χιούμορ ένας τρόπος άμυνας ή ένας δρόμος προς την αλήθεια; Και ποια είναι η πιο δύσκολη αλήθεια που αναγκάζεται να αντικρίσει;

Το χιούμορ για μένα είναι δείγμα συναισθηματικής ευφυΐας. Με γοητεύει και το θαυμάζω πολύ. Είναι ένας τρόπος λίγο πιο «κουνημένος», αλλά και πολύ πιο χαριτωμένος, να κοιτάξεις τη ζωή και τους ανθρώπους. Συχνά μου αποκαλύπτει λεπτές, αδιόρατες πτυχές τους, που μέσα στους συνηθισμένους τρόπους με τους οποίους σκεφτόμαστε και επικοινωνούμε περνούν απαρατήρητες.

Φυσικά μπορεί να είναι και μια τεράστια άμυνα. Έτσι λειτουργεί κάποιες φορές και για τον Ορέστη, που παλεύει ανάμεσα στην ανάγκη να παραμείνει βέβαιος και στην πιθανότητα να ανοιχτεί σε κάτι που δεν γνωρίζει. Με το χιούμορ πλησιάζει όσα τον πονούν, αλλά μπορεί και να ξεγλιστρά από αυτά.

Και ίσως αυτή να είναι η πιο δύσκολη αλήθεια που καλείται να αντικρίσει: ότι μπορεί να μην ξέρει. Ότι όσα θεωρούσε μέχρι τότε αδιαπραγμάτευτα για τον εαυτό του και τη ζωή του μπορούν να αμφισβητηθούν. Με συγκινεί πολύ αυτή η στιγμή, όσο φόβο κι αν έχει. Όταν το αδιαπραγμάτευτο σπάει και γίνεται ξανά μια αθώα, καινούργια πιθανότητα.

Πώς συνυπάρχουν μέσα σου οι ρόλοι του συγγραφέα, του σκηνοθέτη και του ερμηνευτή;

Δεν τους διαχωρίζω ιδιαίτερα μέσα μου. Δεν αισθάνομαι ότι είναι τρεις χωριστές λειτουργίες. Το ένα επικοινωνεί με το άλλο, όλα κυκλοφορούν στην ίδια περιοχή: προσπαθούν να εκφράσουν κάτι, να του δώσουν μορφή, να αποκαλύψουν κάτι που ακόμη δεν έχει φανεί καθαρά.

Ακόμη κι όταν ήμουν μόνο ηθοποιός σε μια παράσταση, ένιωθα ότι, δουλεύοντας τον ρόλο μου, κατά κάποιον τρόπο τον έγραφα και τον σκηνοθετούσα, κι ας υπήρχε ήδη στο χαρτί. Μέσα από το σώμα, τον ρυθμό, τις παύσεις και τις επιλογές μου ανακάλυπτα πώς μπορεί να υπάρξει αυτός ο άνθρωπος. Αντίστοιχα τώρα, όσο έγραφα, έπαιζα κιόλας. Δοκίμαζα τις φράσεις, άκουγα τη φωνή τους, ένιωθα πού με πήγαιναν. Κι αυτό που συνέβαινε παίζοντας με επέστρεφε στη γραφή. Έτσι το βιώνω: σαν μια συνεχή κίνηση, όπου το ένα δίνει υλικό στο άλλο.

Πώς λειτουργεί η συνεργασία σου με τη Ζαφειρία Δημητροπούλου Del Angel; Τι προσθέτει στη σκηνοθετική ματιά η κοινή σας καλλιτεχνική διαδρομή και τι καινούργιο γεννήθηκε από αυτή την επανένωση;

Είναι από τις πολύ λίγες αποφάσεις που έχω πάρει τόσο καθαρά με το ένστικτο. Με τη Ζαφειρία είχαμε συνυπάρξει στη σκηνή, στην παράσταση του Jan Fabre στο Βέλγιο, και μετά πήραμε χωριστούς δρόμους.

Όταν αναρωτήθηκα με ποιον θα ήθελα να μοιραστώ αυτό το υλικό, ποιον θα ήθελα δίπλα μου για να το περπατήσουμε μαζί, σκέφτηκα εκείνη. Δεν είχαν μεσολαβήσει άλλες συνεργασίες που να εξηγούν αυτή τη βεβαιότητα.

Κι όπως φαίνεται αυτή η συνάντηση εξελίσσεται με έναν πολύ αβίαστο κι οργανικό τρόπο. Η Ζαφειρία βλέπει όλα αυτά που εγώ, λογω της εγγύτητας που έχω με το υλικό, δυσκολεύομαι να δω. Χρειαζόμουν έναν άνθρωπο στα χέρια του οποίου να μπορώ να αφήσω με εμπιστοσύνη όλους αυτούς τους σπόρους που λαχταρούσα να δω να ανθίζουν. Το ευτυχές λοιπόν και καθόλου δεδομένο είναι ότι ανθίζουν και τελικά το ίδιο το έργο με εκπλήσσει κάθε μέρα και πιο πολύ.

Πρακτικά, αυτό συνέβη πολύ μέσα από τη δουλειά στο σώμα. Με συγκεκριμένα εργαλεία στην πρόβα διαμορφώσαμε μια σωματικότητα που αποκάλυψε περισσότερο τον Ορέστη και το κέλυφος που έχει φτιάξει για να υπάρχει. Όσα είχε μάθει να συγκρατεί και να ελέγχει άρχισαν να φαίνονται στη στάση του, στην κίνησή του, στον τρόπο που καταλαμβάνει τον χώρο. Έτσι ο χαρακτήρας απέκτησε μια σκηνική ύπαρξη πιο μακριά από τη δική μου, την προσωπική κι αυτή η απόσταση μου άνοιξε έναν απρόσμενο δρόμο προς το υλικό. Ίσως χρειαζόταν πρώτα να απομακρυνθώ από εμένα για να μπορέσω να επιστρέψω και να συναντήσω πιο καθαρά αυτό που έψαχνα.

Αυτό νιώθω πως γεννήθηκε μέσα στη συνεργασία μας: ένας τρόπος να αποκτήσει σώμα ό,τι μέχρι τότε προσπαθούσα να καταλάβω και να γράψω. Ανακαλύπτουμε πράγματα που δεν θα μπορούσα να έχω βρει μόνος μου και πλουτίζουμε και οι δύο από αυτή τη διαδικασία. Και κάθε μέρα χαίρομαι περισσότερο που άκουσα εκείνη την πρώτη ενστικτώδη βεβαιότητα.

Αλήθεια, υπάρχει εθισμός στην κανονικότητα, στην παραγωγικότητα ή στην ανάγκη να φαινόμαστε καλά;

Τα τελευταία χρόνια έχει επικρατήσει, όπως βλέπουμε γύρω μας, η δύναμη της εικόνας. Το πώς δείχνω, πώς μοιάζω, πώς φαίνομαι στα μάτια των άλλων. Και συχνά η έμφαση σε αυτό που φαίνεται είναι τόσο μεγάλη, που το περιεχόμενο περνά σε δεύτερη μοίρα.

Αν συμφωνήσουμε ότι αυτή είναι μια από τις κυρίαρχες βάσεις της ζωής μας, τότε η παραγωγικότητα, η κανονικότητα και κυρίως η ανάγκη να φαινόμαστε καλά είναι μέρος αυτής της πραγματικότητας. Χρειάζεται πραγματικά προσπάθεια και κόπο για να αντισταθείς, να δεις πέρα από την εικόνα και να επαναδιαπραγματευτείς έννοιες τόσο θεμελιώδεις: τι θεωρείς κανονικό, γιατί χρειάζεται να είσαι διαρκώς παραγωγικός, τι σημαίνει να είσαι καλά πέρα από το να φαίνεσαι καλά.

Για μένα αυτό είναι ένα υπέροχο προσωπικό στοίχημα: να μπορώ να είμαι αυτό που είμαι κάθε φορά, χωρίς να με απασχολεί διαρκώς πώς δείχνει αυτό.

Από τον «Άμλετ» έως τον Εντουάρ Λουί και τώρα σε ένα δικό σου έργο, ποια κοινή αγωνία διατρέχει τους χαρακτήρες που έχεις επιλέξει να υπηρετήσεις;

Νομίζω πως κάθε άνθρωπος πάνω σ’ αυτή τη γη προσπαθεί, είτε το ξέρει είτε όχι, να νοηματοδοτήσει τη ζωή του. Έτσι κι αυτοί οι χαρακτήρες καίγονταν να βρουν ένα νόημα σε όσα συνέβαιναν γύρω τους και μέσα τους. Εκεί συναντιέμαι μαζί τους. Η ίδια αγωνία με κινεί κι εμένα, είτε πλησιάζω έναν άλλον άνθρωπο, έναν χαρακτήρα, είτε προσπαθώ να πλησιάσω τον εαυτό μου κάθε μέρα λίγο περισσότερο.

Αυτό που μου δίνει ζωή είναι να βρίσκω νόημα. Να το αισθάνομαι με όλη μου την ύπαρξη, πέρα από την εγκεφαλική κατανόηση, χωρίς να προσπαθώ να το επινοήσω ή να το επιβάλω στα πράγματα. Να κατανοώ και να συναντώ λίγο περισσότερο αυτό που είναι συνέχεια εδώ, μπροστά μας και μέσα μας. Αυτό που είναι συχνά τόσο απλό και αυτονόητο, που το προσπερνάμε.

Και για το τέλος: ποιο είναι το προσωπικό σου «ανώνυμο» κομμάτι που ακόμη μαθαίνεις να αναγνωρίζεις;

Εκείνο που αντιδρά τυφλά. Πριν προλάβω να το καταλάβω. Έχω αρχίσει και προσπαθώ ακόμη, να καλλιεργώ εκείνον τον ελάχιστο χώρο ανάμεσα στο ερέθισμα και στην αντίδραση. Συχνά ο θυμός, η παρόρμηση, το συναίσθημα τρέχουν τόσο γρήγορα, που όταν συνειδητοποιώ τι συμβαίνει, έχω ήδη μιλήσει, έχω ήδη κάνει κάτι και συνήθως όχι και το πιο σοφό.

Με ενδιαφέρει αυτή η ψυχραιμία, αυτή η διαύγεια που θα μου επιτρέπει να αισθάνομαι όσα μου συμβαίνουν σε άμεσο χρόνο και να επιλέγω πώς θα σταθώ απέναντί τους. Να μπορεί η τυφλή αντίδραση να γίνεται μια συνειδητή απόκριση. Γιατί νιώθω πως η αντίδρασή μου, κουβαλά συχνά το παρελθόν μου, ενώ η απόκριση, μου δίνει τη δυνατότητα να συναντήσω το παρόν. Το αθώο παρόν κι όχι το τραυματισμένο παρελθόν.
Κι έτσι να απαντήσω σε αυτό που συμβαίνει τώρα, στον άνθρωπο που έχω μπροστά μου κι όχι σ’ αυτόν που είχα κάποτε.

Ταυτότητα Παράστασης

Κείμενο – Δραματουργία
Διονύσης (Ντένης) Μακρής
Ερμηνεία
Διονύσης (Ντένης) Μακρής
Σκηνοθεσία
Ζαφειρία Δημητροπούλου Del Angel
Διονύσης (Ντένης) Μακρής
Πρωτότυπη Μουσική
Ted Regklis
Σκηνογραφική και Ενδυματολογική Επιμέλεια
Δήμητρα Λιάκουρα
Σχεδιασμός Φωτισμών
Έλενα Πετρόπουλου
Παραγωγή
Black Spine και Mover