Η Θεσσαλονίκη και τα φαντάσματά της

Σε πιο παλιούς καιρούς στη Θεσσαλονίκη έστρωναν τα χαλιά αυτή τη μέρα, του Αγίου Δημητρίου. Είναι, κατά κάποιον τρόπο, μία επίσημη είσοδος στη χειμερινή περίοδο. Αλλά και η γιορτή που θέλει το σπίτι να φοράει τα καλά του.

Και μετά οι πιστοί, κυρίως οι μπαγιάτηδες, οι παλιοί Θεσσαλονικείς, ανηφόριζαν προς τον Αγιο Δημήτριο για την επίσημη δοξολογία. Οπως θα συμβεί και σήμερα.

Πολλά σημεία του ναού είναι σπαρμένα με μάρμαρα που ξηλώθηκαν από το εβραϊκό νεκροταφείο, το οποίο κατέστρεψαν οι ναζί με τη σύμφωνη γνώμη των δημοτικών αρχών. Το νεκροταφείο μπαζώθηκε και από πάνω φύτρωσαν οι σχολές του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου.

Σήμερα συμπληρώνονται 114 χρόνια από την είσοδο του ελληνικού στρατού στη Θεσσαλονίκη και την απελευθέρωση της πόλης. Αν υιοθετήσουμε το μέτρο του ιστορικού χρόνου, δεν έχει περάσει και πολύς καιρός από τότε. Και αν βάλουμε αυτά τα 114 χρόνια δίπλα στους προηγούμενους αιώνες της οθωμανικής παρουσίας και επιρροής στην πόλη, η σύγκριση είναι άνιση. Τα τελευταία πεντακόσια χρόνια το οθωμανικό αποτύπωμα στην πόλη είναι μεγαλύτερο από το ελληνικό. Και θα ήταν ακόμα μεγαλύτερο αν η ζέση και βιάση για την κατοχύρωση της πόλης στον ελληνισμό δεν προκαλούσε επεμβάσεις σε μνημεία, αλλά και ονομασίες σημείων της πόλης. Γεννήθηκα και μεγάλωσα στην περιοχή του Παπάφειου Ορφανοτροφείου. Οταν ήμουν μικρό παιδί, αρκετοί δρόμοι στη γειτονιά μου, κυρίως χωματόδρομοι, διατηρούσαν την τουρκική ονομασία τους. Η χούντα άλλαξε τα ονόματα. Και έμειναν βέβαια τα ερημωμένα σπίτια των Εβραίων που χάθηκαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Εκεί παίζαμε ως παιδιά. Υστερα έγιναν πολυκατοικίες.

Στις 25 Οκτωβρίου 1912 η σημαία στον Λευκό Πύργο ήταν οθωμανική. Στις 27 Οκτωβρίου ανέβηκε η ελληνική με τους Βούλγαρους να καραδοκούν. Αρχισαν να φεύγουν οι μουσουλμάνοι. (Και ξεκίνησε μία ατελέσφορη, ευτυχώς, συζήτηση για το αν θα πρέπει να γκρεμιστεί ο Πύργος.) Αργότερα ήρθαν οι χιλιάδες στρατιώτες των Αγγλογάλλων. Μετά οι πρόσφυγες από τη Μικρασία. Επειτα υψώθηκε η σημαία των ναζί και εξοντώθηκαν οι Εβραίοι. Και μετά πάλι κυμάτισε η γαλανόλευκη.

Οι αλλαγές δεν ήταν, φυσικά, μόνο πολιτικές, αλλά και εθνοτικές καθώς ο πληθυσμός της πόλης άλλαξε ριζικά τον 20ο αιώνα. Οταν πήγαινα στο Δημοτικό ένας δάσκαλος μας ζήτησε να μάθει το εξής: ποιο παιδί είχε παππού που γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη; Στα μεγάλα ξύλινα θρανία καθόμασταν (τρεις-τρεις) καμιά πενηνταριά παιδιά. Εξ όσων θυμάμαι, μόλις δύο απάντησαν θετικά. Υποθέτω ότι μετά, όπως κάναμε κάθε μέρα, τραγουδήσαμε το «Μακεδονία ξακουστή». Με τον αυθεντικό στίχο: «Που έδιωξες τους Βούλγαρους και ελεύθερη είσαι τώρα».

Ολα τα παραπάνω, αν τα απλώσετε σε ένα τραπέζι θα έχετε τα κομμάτια ενός παζλ. Αν το σχηματίσετε, θα καταλάβετε πολλά για την ιδιομορφία της Θεσσαλονίκης και την έμφυτη ροπή της προς τον συντηρητισμό. Πολλές από τις πολιτικές ιδιομορφίες της πόλης αποδίδονται στο παρελθόν της και, κυρίως, στην ανάγκη να υπερασπιστεί και να εδραιώσει τον ελληνικό χαρακτήρα της. Αν βάλετε και από δίπλα την επιρροή του Αγίου Ορους, θα έχετε πληρέστερη εικόνα. Τα συντηρητικά αντανακλαστικά της πόλης αναπτύχθηκαν προκειμένου να μην υπάρχει ζωτικός χώρος στην αμφισβήτηση της ελληνικότητας της. Για αυτό και η πόλη δεν έκλαψε, στον καιρό της, τον αφανισμό των παιδιών της από την εβραϊκή κοινότητα. Αυτή η θηριωδία συνέβαλε, κατά την αντίληψη της εποχής, στην εθνική ομοιογένεια του πληθυσμού.

Παράλληλα η άφιξη των προσφύγων δημιούργησε ασφυκτικές συνθήκες και τεράστιο πρόβλημα με τις υποδομές. Η αδυναμία της κεντρικής κυβέρνησης να υποστηρίξει επαρκώς την πόλη καλλιέργησε το σύνδρομο του αδικημένου έναντι της πρωτεύουσας. Αυτό αργότερα εξελίχθηκε σε άλλοθι για την υστέρηση της πόλης σε αρκετούς τομείς, αλλά ας το αφήσουμε στην άκρη.

Ηταν λογικό, λοιπόν, μέσα σε ένα περιβάλλον συντήρησης με μυρωδιά από θυμιατά, να αναπτυχθούν κοινωνικά και πολιτικά σχήματα με εθνικιστικό χαρακτήρα και διασύνδεση με την Εκκλησία. Ας πούμε ο Βελόπουλος, η Νίκη, η Καρυστιανού και η Λατινοπούλου συνυπάρχουν σε ένα περιβάλλον με ιδανικές συνθήκες. Οπως επίσης δεν υπάρχει άλλη πόλη στη χώρα όπου θα μπορούσε να αναπτυχθεί το οικοσύστημα του Ιβάν Σαββίδη. Δεν είναι μόνο η μεγαλύτερη ομάδα της πόλης που πέρασε στην κατοχή του. Είναι και η αισθητική που ο ίδιος εκφράζει. Ο Σαββίδης έδωσε στη Θεσσαλονίκη αυτό που ζητούσε η πόλη. Αλλά, από την άλλη, ο Μπουτάρης της έδωσε αυτό που πραγματικά είχε ανάγκη. Ανοιξε τα παράθυρα και φύσηξε φρέσκος αέρας, όπως τότε που γκρεμίστηκαν τα παραλιακά τείχη.

Τα τελευταία σαράντα χρόνια λέμε ότι η Θεσσαλονίκη μπορεί και πρέπει να εξελιχθεί σε κέντρο της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Δεν ξέρω τι ακριβώς σημαίνει αυτό. Ξέρω ότι πλέον έχει πολλές διεθνείς πτήσεις, είναι τουριστικός προορισμός, απέκτησε μετρό και διασύνδεση με οδικά δίκτυα. Ναι, εξελίσσεται σε κέντρο, αλλά του Σαββατοκύριακου, επενδύοντας κυρίως στην εστίαση και στον τουρισμό. Το προσωνύμιο «φραπεδούπολη» δεν προέκυψε τυχαία.

Και, πράγματι, μία νέα πόλη γεννιέται μέσα στην παλιά. Θα αλλάξει ο χώρος της Εκθεσης, θα γίνει ο flyover ανακουφίζοντας, όσο γίνεται, το κυκλοφοριακό πρόβλημα, το μετρό κάποια στιγμή θα συνδέσει την Καλαμαριά με το δυτικό κομμάτι της πόλης.

Εφυγα από την πατρίδα μου πριν από τριάντα χρόνια, χωρίς βέβαια να χάσω επαφή. Δεν μετέφερα ούτε τα εκλογικά μου δικαιώματα στην πρωτεύουσα. Παραμένω υπερήφανος δημότης και επισκέπτομαι την πόλη όσο πιο συχνά μπορώ. Αυτό μου επιτρέπει, νομίζω, να παρατηρώ τις αλλαγές με πιο καθαρή ματιά από τους μόνιμους κατοίκους. Βλέπω παντού στις γειτονιές να ξεπηδούν καφέ και μίνι μάρκετ 24ωρης λειτουργίας. Ο πυρήνας του αστικού κέντρου παραμένει ίδιος, αλλάζουν μόνο οι πινακίδες και οι βιτρίνες των καταστημάτων. Ωστόσο βλέπω περισσότερους ανθρώπους να κυκλοφορούν στο κέντρο. Ξένους. Οχι μετανάστες, τουρίστες.

Η πόλη αλλάζει ταυτότητα. Αρχίζει και γίνεται πιο εξωστρεφής αν και στο βάθος της ψυχής της το παρελθόν φανερώνει τα πολλά της πρόσωπα. Καμία πόλη δεν είναι συνηθισμένη. Ομως η Θεσσαλονίκη είναι πιο ιδιαίτερη από κάθε άλλη πόλη. Είναι πολύ μεγάλη για να είναι περιφερειακή, αλλά και αρκετά μικρή για να χάσει τη ψυχή της κάτω από το διάβα του χρόνου. Και, συνήθως, τη μέρα που γιορτάζει ο καιρός της ταιριάζει. Ψιλόβροχο, μουντός καιρός και η Εγνατία χωρίς κίνηση. Γιατί όσα χρόνια και αν περάσουν, η αληθινή Θεσσαλονίκη θα εμφανίζεται κάτι χειμωνιάτικα απογεύματα Κυριακής. Λίγο πριν πέσει η υγρή νύχτα να βγαίνει βόλτα στην Εγνατία.