Η Νιόβη Καφαντάρη και η ζωγραφική των “αναγκαίων άλλων”: Μια επιστροφή στην αληθινή ανθρώπινη επαφή

Πόσο χώρο καταλαμβάνουν οι άλλοι στη ζωή μας; Πόσο μας επηρεάζουν οι άνθρωποι που αγαπάμε, εκείνοι που επιθυμούμε, ακόμη και όσοι περνούν φευγαλέα από δίπλα μας; Αυτά τα ερωτήματα βρίσκονται στον πυρήνα της πρώτης ατομικής έκθεσης της Νιόβης Καφαντάρη, με τίτλο «The Necessary Other» (Ο αναγκαίος άλλος), που παρουσιάζεται στην Opera Gallery του Λονδίνου έως τις 8 Νοεμβρίου.

Η Ελληνίδα εικαστικός ασχολείται με κάτι πολύ γνώριμο σε όλους μας, όσο περίπλοκο κι αν αποδεικνύεται στην πράξη: τις σχέσεις μας με τους άλλους. Και το κάνει μέσα από σώματα που αγγίζονται, διαντιδρούν, μπερδεύονται μεταξύ τους, γίνονται ένα και ύστερα μοιάζουν να χάνονται μέσα στις πινελιές. Στους πίνακές της συναντάμε ζευγάρια, ανθρώπινες και ζωικές μορφές, παράξενες συνυπάρξεις και στιγμές που θυμίζουν αποσπάσματα από ιστορίες των οποίων δεν γνωρίζουμε ούτε την αρχή ούτε το τέλος.

Η ζωγραφική της Καφαντάρη στρέφει το ενδιαφέρον στην ανθρώπινη παρουσία. Στο σώμα, στο άγγιγμα, στην εγγύτητα, αλλά και στην απόσταση που μπορεί να υπάρχει ακόμη και ανάμεσα σε δύο ανθρώπους που βρίσκονται πολύ κοντά.

Σχέδια σε καμβά: Εκεί που το κενό αποκτά φωνή

Η Καφαντάρη αποκαλεί τα έργα της «σχέδια σε καμβά», παρότι χρησιμοποιεί χρώμα. Την ενδιαφέρει η αμεσότητα του σχεδίου, η ελευθερία της γραμμής και η δυνατότητα μιας μορφής να παραμένει ανοιχτή, χωρίς να χρειάζεται να ολοκληρωθεί μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια.

Κάτι αντίστοιχο μπορεί να παρατηρήσει κανείς στα προσχέδια μεγάλων ζωγράφων, όπως ο Τιτσιάνο, ο Ρούμπενς και η Αρτεμίσια Τζεντιλέσκι. Εκεί όπου η γραμμή δοκιμάζει διαφορετικές κατευθύνσεις, οι μορφές αλλάζουν και η σύνθεση βρίσκεται ακόμη υπό διαμόρφωση. Αυτή η αίσθηση της κίνησης και της αναζήτησης έχει ιδιαίτερη σημασία στη δουλειά της.

Στο «Neighbor Imagined» (Φαντασιακός Γείτονας), για παράδειγμα, βλέπουμε ένα ζευγάρι να κοιμάται στο επάνω μέρος του πίνακα. Χαμηλότερα, δύο κεφάλια σχηματίζονται με απλά περιγράμματα και ανάμεσά τους απλώνεται ένας μεγάλος λευκός χώρος. Οι μορφές βρίσκονται στην ίδια σύνθεση, αλλά η μεταξύ τους σχέση παραμένει αδιευκρίνιστη. Είναι κοντά; Είναι μακριά; Τι υπάρχει τελικά ανάμεσά τους;

Το λευκό αυτό κενό έχει τη δική του θέση στη ζωγραφική της. Είναι ο λεγόμενος «αρνητικός χώρος», το μέρος του καμβά που δεν καταλαμβάνεται από τις μορφές, αλλά συμμετέχει ενεργά στη σύνθεση.

Στο «Married, a Second Time» (Παντρεμένοι, για Δεύτερη Φορά), ένα αγκαλιασμένο ζευγάρι βρίσκεται στο πάτωμα, ενώ ψηλότερα διακρίνεται το περίγραμμα κάποιων ποδιών μέσα στο λευκό κενό. Σε ποιον ανήκουν; Είναι κάποιος που παρακολουθεί; Ένας ζηλόφθονος ξένος; Ένας φύλακας άγγελος;

Η Καφαντάρη δεν δίνει την απάντηση. Αφήνει τον θεατή να συμπληρώσει την ιστορία, αξιοποιώντας και τους συχνά παιχνιδιάρικους τίτλους που γράφει στο πλάι των καμβάδων. Μια λεπτομέρεια μπορεί να αλλάξει ολόκληρη την ανάγνωση ενός έργου.

«Μεταξύ αναπαράστασης και διάλυσης της μορφής»

Η ίδια έχει αρκετά συγκεκριμένη άποψη για τον τρόπο με τον οποίο θέλει να περιγράφεται η ζωγραφική της. «Ένα από τα κλισέ που επιδιώκεται περισσότερο να αποφευχθούν κατά την περιγραφή της ζωγραφικής είναι η κορεσμένη φράση “μεταξύ παραστατικότητας και αφαίρεσης”. Χρησιμοποιείται τόσο συχνά, που πλέον δεν εξηγεί σχεδόν τίποτα. Η περιοχή έρευνας εδώ είναι πιο συγκεκριμένη και πιο άβολη: βρίσκεται μεταξύ της αναπαράστασης και της διάλυσης της μορφής. Τα έργα δεν γίνονται αφηρημένα, ούτε όμως υποτάσσονται στην απλή εικονογράφηση».

Πράγματι, στους πίνακές της ένα σώμα μπορεί να εμφανίζεται αρκετά καθαρά ώστε να το αναγνωρίσουμε και λίγο παρακάτω να χάνεται μέσα σε μια πινελιά. Οι φιγούρες μοιάζουν να βρίσκονται σε διαρκή μεταμόρφωση, ενώ τα όρια ανάμεσα στα σώματα γίνονται συχνά δυσδιάκριτα.

Η προσέγγιση της Καφαντάρη στο σώμα είναι βαθιά βιωματική: «Η προσέγγιση της σωματικής μορφής γίνεται πρωτίστως ως πεδίο πίεσης: μια μάζα που γλείφει, πιέζει, αγγίζει, υποχωρεί ή αποφεύγει μια άλλη μάζα. Η αναγνώριση έρχεται αργότερα. Ο θεατής καλείται να ανασυνθέσει αυτό που βλέπει. Ένα σώμα μπορεί να μεταμορφωθεί σε πινελιά και στη συνέχεια να γίνει ξανά σώμα.

Οι μορφές εμφανίζονται, συγκρούονται, συγχωνεύονται και χάνονται. Ανθρώπινες και ζωικές φιγούρες συνυπάρχουν στον ίδιο ρευστό ζωγραφικό χώρο. Η ελεύθερη γραφή δεν αποτελεί μια απλή διακοσμητική χειρονομία, και τα σημεία που μοιάζουν ημιτελή δεν συνιστούν σχεδιαστική αδυναμία· επιτελούν συνθετικό έργο, καθορίζοντας τι γίνεται ορατό και τι παραμένει μετέωρο» μας λέει η καλλιτέχνις.

Το ενδιαφέρον εδώ βρίσκεται και σε όσα η ζωγράφος επιλέγει να αφήσει έξω. Η περιορισμένη αίσθηση βάθους, η απουσία σκιών και τα περιγράμματα που σταματούν απότομα δίνουν στις σκηνές μια παράξενη αμεσότητα. Σαν να βλέπουμε κάτι πολύ προσωπικό, μια στιγμή τρυφερότητας ή έντασης στην οποία δεν γνωρίζουμε αν έχουμε δικαίωμα να παρευρισκόμαστε.

Υπάρχει έτσι και κάτι ηδονοβλεπτικό σε αυτή τη σχέση με τα έργα. Κοιτάζουμε ανθρώπους που μοιράζονται στιγμές μεταξύ τους, χωρίς να ξέρουμε ακριβώς τι έχει προηγηθεί. Και, όπως συμβαίνει συχνά και στην πραγματική ζωή, προσπαθούμε να καταλάβουμε τη σχέση τους από μικρές κινήσεις, στάσεις και αποστάσεις.

Ο «Αναγκαίος Άλλος» σε έναν κόσμο αποξένωσης

Ο τίτλος της έκθεσης συνδέεται με τη σκέψη της Ιταλίδας φεμινίστριας φιλοσόφου Adriana Cavarero και την έννοια της «σχεσιακής ταυτότητας». Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, η ταυτότητά μας διαμορφώνεται μέσα από τις σχέσεις μας με άλλους ανθρώπους. Δεν μπορούμε να καταλάβουμε πλήρως ποιοι είμαστε απομονώνοντας τον εαυτό μας από εκείνους με τους οποίους μοιραζόμαστε τη ζωή μας.

Οι γονείς, οι φίλοι, οι σύντροφοι, οι άνθρωποι που αγαπήσαμε ή μας επηρέασαν, ακόμη και εκείνοι με τους οποίους συγκρουστήκαμε, συμμετέχουν με διαφορετικούς τρόπους στην ιστορία μας. Κουβαλάμε κάτι από όλους τους.

Αυτό ακριβώς το αποτύπωμα ζωγραφίζει η Καφαντάρη. Οι αναφορές της στην ιστορία της τέχνης και η καθημερινή της πρακτική να σχεδιάζει επί δύο ώρες στη National Gallery του Λονδίνου, μας υπενθυμίζουν ότι η ανάγκη για ανθρώπινη σύνδεση παραμένει η ίδια από την εποχή της Αναγέννησης μέχρι σήμερα.

Η έκθεση μπορεί να μην προσφέρει εύκολες απαντήσεις, αλλά λειτουργεί ως ένα ισχυρό κάλεσμα επανασύνδεσης. Μας προτρέπει να κλείσουμε τις οθόνες, να αναζητήσουμε τους δικούς μας ανθρώπους και να εκτιμήσουμε ότι το ταξίδι της ζωής αποκτά πραγματικό νόημα μόνο όταν το μοιραζόμαστε με τους «αναγκαίους άλλους».

Νιόβη Καφαντάρη: Με εφαλτήριο τη γλυπτική

Η Νιόβη Καφαντάρη είναι μια από τις πιο υποσχόμενες φωνές της σύγχρονης ελληνικής εικαστικής σκηνής στο εξωτερικό. Ζει και εργάζεται μεταξύ Λονδίνου και Αθήνας. Ολοκλήρωσε τις μεταπτυχιακές της σπουδές στις εικαστικές τέχνες στο φημισμένο κολλέγιο Goldsmiths του Πανεπιστημίου του Λονδίνου (2024), ενώ είναι αριστούχος απόφοιτος του τμήματος Γλυπτικής της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών της Αθήνας.

Έχοντας σπουδάσει και ως γλύπτρια, η Καφαντάρη χρησιμοποιεί τη ζωγραφική για να απελευθερώσει τις μορφές της, δουλεύοντας σε μεγαλύτερη κλίμακα και με μεγαλύτερη ελευθερία απ’ ό,τι της επιτρέπει η παραστατική γλυπτική.

Στο επίκεντρο της πρακτικής της βρίσκεται η διερεύνηση της σχέσης ανάμεσα στο φύλο και την εξουσία. Για εκείνη, ο ερωτισμός δεν είναι μια ανώδυνη, ανέμελη απόλαυση, αλλά μια πρωτογενής δύναμη που φέρνει στην επιφάνεια την εξάρτηση, την ευάλωτη φύση μας και τους μηχανισμούς επιβολής.

Σημαντικό ρόλο στη θεατρικότητα και τη δραματουργία που διατρέχει τα έργα της έπαιξε η συμμετοχή της στο εργαστήριο «Η Επιστροφή του Διονύσου» (2025), το οποίο βασίζεται στη διεθνώς αναγνωρισμένη ομότιτλη μέθοδο του σπουδαίου σκηνοθέτη Θεόδωρου Τερζόπουλου.

Παρά το νεαρό της ηλικίας της, έχει παρουσιάσει έργα της σε σημαντικούς διεθνείς θεσμούς και χώρους τέχνης, όπως το Μουσείο Μπενάκη στην Αθήνα, το Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος (ΚΠΙΣΝ), το Lincoln Center της Νέας Υόρκης, τις Mall Galleries του Λονδίνου, καθώς και σε εκθέσεις στη Βενετία και την Ύδρα.

Info:

Έκθεση: Νιόβη Καφαντάρη, «The Necessary Other»
Χώρος: Opera Gallery, Λονδίνο
Διάρκεια: Έως 8 Νοεμβρίου