“Πότε θα κάνει ξαστεριά”: Το παλιό ριζίτικο τραγούδι και η δικτατορία
Διαβάζεται σε 4'
Ένα παλιό ριζίτικο της δυτικής Κρήτης πέρασε στη φωνή του Νίκου Ξυλούρη και από εκεί στα στόματα των φοιτητών. Τον Νοέμβριο του 1973, η ερώτηση του πρώτου στίχου “Πότε θα κάνει ξαστεριά” είχε πια άλλη βαρύτητα.
- 17 Νοεμβρίου 2026 06:12
Ανάμεσα στις εικόνες που μας έχουν μείνει από το Πολυτεχνείο είναι κι εκείνες των φοιτητών που τραγουδούν το συγκινητικό «Πότε θα κάνει ξαστεριά». Ακούγοντας σήμερα την ηχογράφηση, είναι δύσκολο να μη σκεφτείς τι θα ακολουθούσε τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου, όταν το άρμα έριξε την πύλη του Πολυτεχνείου και η εξέγερση καταστάλθηκε με αίμα. Κι όμως, όσο κρατάει το τραγούδι, μένεις για λίγο στη δική τους στιγμή, τότε που το τέλος της δικτατορίας ήταν ακόμη μια ερώτηση και μπορούσαν επιτέλους να τη φωνάξουν δυνατά, όλοι μαζί. «Πότε θα κάνει ξαστεριά»…
Στα χρόνια του «αποφασίζομεν και διατάσσομεν», η λογοκρισία μπορούσε να κρατήσει ένα τραγούδι έξω από τη δισκογραφία και η εμφάνιση ενός ασφαλίτη στην πόρτα μιας μπουάτ να κάνει τους μουσικούς να αλλάξουν κομμάτι στη μέση του προγράμματος. Μέσα σ’ αυτή την καθημερινότητα, ένα παλιό κρητικό ριζίτικο, που μιλούσε για κάποιον που περίμενε ν’ ανοίξει ο καιρός για να κατεβεί στον Ομαλό, βρήκε τον δρόμο του ως το Πολυτεχνείο. Κι εκεί, στα στόματα των φοιτητών, η ίδια ερώτηση απέκτησε άλλο νόημα. Πότε θα τέλειωνε η χούντα, πότε θα μπορούσαν να ζήσουν ελεύθερα;
Πώς έβρισκαν τον δρόμο τους τα τραγούδια μέσα στη λογοκρισία της χούντας και τι σήμαιναν για όσους τα άκουγαν; Ο Θέμης Ανδρεάδης, που ξεκίνησε και καθιερώθηκε στις μπουάτ εκείνων των χρόνων θυμάται στο ΑΠΕ τι σήμαινε να γράφεις και να τραγουδάς υπό το βλέμμα της δικτατορίας.
Πριν από την 21η Απριλίου, στις συναυλίες του Μίκη Θεοδωράκη ο κόσμος είχε μάθει να τραγουδά μαζί στίχους που έδιναν φωνή στις διεκδικήσεις του. Με τη δικτατορία, ακόμη και το να ακούσεις έναν απαγορευμένο δίσκο ή να τον δώσεις σ’ έναν φίλο αποκτούσε πολιτική σημασία. Στις μπουάτ, μια ιστορία από το παρελθόν μπορούσε να μιλά για όσα συνέβαιναν έξω από την πόρτα. Κι όταν το κοινό έπιανε τον υπαινιγμό και τραγουδούσε μαζί με τους μουσικούς, όσα δύσκολα λέγονταν στην καθημερινή κουβέντα μπορούσαν να ακουστούν από μια ολόκληρη αίθουσα.
Ο Θέμης Ανδρεάδης στη χρυσή εποχή των μπουάτ γνώρισε και συνεργάσθηκε με τον μεγάλο συνθέτη Γιάννη Μαρκόπουλο, που είχε ήδη κυκλοφορήσει το “Χρονικό” με τον Νίκο Ξυλούρη και τον “Ήλιο τον Πρώτο” σε ποίηση Οδυσσέα Ελύτη.
Στη «Λήδρα» το πρόγραμμα του Γιάννη Μαρκόπουλου τραβούσε φοιτητές και ανθρώπους των γραμμάτων. Εκεί, όπως θυμάται ο Θέμης Ανδρεάδης, παρουσίασαν για πρώτη φορά μαζί με τον Νίκο Ξυλούρη και τη Μέμη Σπυράτου τον «Θησέα», σε στίχους του Μάνου Ελευθερίου. Το «Δελτίο Καιρού», σε ποίηση του Μήτσου Κασόλα, ξεσήκωνε ολόκληρο το μαγαζί. Στο ίδιο πρόγραμμα ακουγόταν το αλληγορικό «Θα πάω στη ζούγκλα με τον Ταρζάν» και η μπαλάντα «Όχι, δεν πρέπει να συναντηθούμε», που τραγούδησε πρώτος ο Ανδρεάδης.
Εκείνα τα χρόνια ο Μαρκόπουλος έψαχνε τρόπους να φέρει την ελληνική μουσική παράδοση στον ήχο και στις ανησυχίες της εποχής του. Αυτή ήταν η δική του «Επιστροφή στις Ρίζες». Από αυτή τη δουλειά προέκυψε και η ηχογράφηση του «Πότε θα κάνει ξαστεριά» με τον Ξυλούρη. Με τη φωνή του, το παλιό κρητικό ριζίτικο έφτασε σ’ ένα νέο κοινό. Κι όταν οι φοιτητές άρχισαν να το τραγουδούν στις συγκεντρώσεις τους, το ερώτημα του πρώτου στίχου απέκτησε το νόημα που θα το συνέδεε με την αντίσταση στη χούντα.
Η προέλευση της “Ξαστεριάς” δεν είναι ξεκάθαρη και οι απόψεις των ιστορικών και των μουσικολόγων διίστανται. Άλλοι ιστορικοί το τοποθετούν στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, δηλαδή της οθωμανικής κυριαρχίας, και άλλοι στην Ενετοκρατία ή ακόμη και στην εποχή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας
Το τι σήμαινε ένα τραγούδι μπορούσε να αλλάξει ανάλογα με το ποιος το τραγουδούσε και πού. Στην «Ξαστεριά», οι φοιτητές κράτησαν την ερώτηση του πρώτου στίχου και σε μια δική τους παραλλαγή έβαλαν στη θέση του Ομαλού το Σύνταγμα και το Πολυτεχνείο. Στις μπουάτ, πάλι, το ποιος στεκόταν στην πόρτα μπορούσε να αλλάξει το ίδιο το τραγούδι πριν προλάβει να τελειώσει.
Στο Σπόρτιγκ, στις 15 Μαΐου 1972, η έξοδος από τη συναυλία πήρε άλλη τροπή. Η Ένωση Κρητών Φοιτητών είχε διοργανώσει τη βραδιά με τον Μαρκόπουλο και τους τραγουδιστές της «Λήδρας». Μετά το τέλος της, φοιτητές βγήκαν στην Πατησίων τραγουδώντας την «Ξαστεριά» και φωνάζοντας συνθήματα κατά της χούντας. Η αστυνομία διέλυσε την πορεία. Ενάμιση χρόνο πριν από το Πολυτεχνείο, το ριζίτικο είχε ήδη ακουστεί στον ίδιο δρόμο, από ανθρώπους που το είχαν πάρει μαζί τους βγαίνοντας από μια συναυλία.