Σερβία: Η νίκη των φοιτητών αναπτερώνει τις ελπίδες για επανεκκίνηση των σχέσεων με την ΕΕ

Η σαρωτική νίκη της “Φοιτητικής Λίστας” στις βουλευτικές εκλογές της Σερβίας αναζωπύρωσε τις προσδοκίες ότι η χώρα θα αποκαταστήσει τους δεσμούς της με τις Βρυξέλλες και θα επανεκκινήσει την ενταξιακή της πορεία στην ΕΕ· ωστόσο, παραμένει ασαφές εάν το Βελιγράδι θα αλλάξει ουσιαστικά την εξωτερική του πολιτική.

Το κίνημα, που γεννήθηκε μέσα από μήνες φοιτητικών διαδηλώσεων, εξασφάλισε απόλυτη πλειοψηφία στο κοινοβούλιο, τερματίζοντας τα 14 χρόνια διακυβέρνησης του Σερβικού Προοδευτικού Κόμματος (SNS) του Αλεξάνταρ Βούτσιτς και τροφοδοτώντας τις προσδοκίες ότι η νέα κυβέρνηση ενδέχεται να επιδιώξει στενότερους δεσμούς με την ΕΕ.

“Βρισκόμαστε στην αρχή ενός νέου μονοπατιού. Αλλά τουλάχιστον είναι ένα νέο μονοπάτι. Δεν έχουμε εγγυήσεις για τίποτα. Υπάρχει μόνο μία εγγύηση: ότι τώρα έχουμε τη δυνατότητα, έχουμε ελπίδα. Και αυτό είναι ένα τεράστιο επίτευγμα“, δήλωσε στο Euronews ο ευρωβουλευτής Matjaž Nemec (Σλοβενία/S&D).

 

Η «Φοιτητική Λίστα» αποτελεί τον εκλογικό βραχίονα ενός φοιτητικού κινήματος που αναδύθηκε μετά από μια πολύνεκρη τραγωδία σε πρόσφατα ανακαινισμένο σιδηροδρομικό σταθμό τον Νοέμβριο του 2024, η οποία ήγειρε ερωτήματα σχετικά με την κυβερνητική λογοδοσία και τη διαφθορά.

Μετά από σχεδόν δύο χρόνια, οι διαδηλώσεις εξελίχθηκαν σε μια πανεθνική αμφισβήτηση του πολιτικού κατεστημένου της Σερβίας, απαιτώντας θεσμικές μεταρρυθμίσεις και δημοκρατική λογοδοσία, σηματοδοτώντας παράλληλα μια ιστορική ρήξη με τα 14 χρόνια παραμονής του SNS στην εξουσία.

Το κίνημα εξέλεξε ένα ευρύ φάσμα προσώπων εκτός της παραδοσιακής πολιτικής τάξης, συμπεριλαμβανομένων φοιτητών, καθηγητών, γιατρών, καλλιτεχνών και επιχειρηματιών.

Για τις Βρυξέλλες, οι ρίζες της νέας πολιτικής ηγεσίας σε ένα φιλοδημοκρατικό κίνημα κατά της διαφθοράς αποτελούν ενθαρρυντικό σημάδι ότι το Βελιγράδι θα μπορούσε να ευθυγραμμιστεί με τις ευρωπαϊκές αξίες και να προωθήσει τις αναγκαίες μεταρρυθμίσεις στο κράτος δικαίου.

Παράλληλα, το φοιτητικό κίνημα είναι ιδιαίτερα ετερογενές, φιλοξενώντας κατά καιρούς αντικρουόμενες απόψεις, πράγμα που σημαίνει ότι —πέρα από την αντίθεση στον Βούτσιτς— παραμένει ασαφές τι ακριβώς πρεσβεύει.

“Η απομάκρυνση του Βούτσιτς από την εξουσία ήταν η προϋπόθεση για το ευρωπαϊκό μέλλον της Σερβίας”, δήλωσε στο Euronews η Jelena Vasiljević, ανώτερη ερευνήτρια στο Πανεπιστήμιο του Βελιγραδίου. “Τώρα ελπίζω ότι θα μπορέσουμε να έχουμε έναν ανοιχτό, δημοκρατικό διάλογο για την πορεία ένταξης στην ΕΕ”.

Ασαφείς οι θέσεις του κινήματος στην εξωτερική πολιτική

Η εκστρατεία του κινήματος επικεντρώθηκε στη διαφθορά και τη λογοδοσία, παραλληλίζοντας την ήττα του Βούτσιτς με την απομάκρυνση του Βίκτορ Όρμπαν στην Ουγγαρία έπειτα από 16 χρόνια.

Η δίκαιη, ανταγωνιστική εκλογική διαδικασία και η ειρηνική μεταβίβαση της εξουσίας, μετά την παραδοχή της ήττας από τον Βούτσιτς, θεωρούνται απόδειξη ότι η δημοκρατική λειτουργία στη Σερβία αποδίδει.

Ωστόσο, μένει να φανεί εάν η αλλαγή κυβέρνησης θα μεταφραστεί σε μια ευρύτερη επαναπροσέγγιση με τις Βρυξέλλες και σε ουσιαστική πρόοδο στις ενταξιακές διαπραγματεύσεις.

“Δεν είναι απολύτως σαφές ποιες είναι οι θέσεις τους στην εξωτερική πολιτική. Πολλές χώρες της ΕΕ θα παρακολουθούν πολύ στενά τις εξελίξεις”, ανέφερε στο Euronews Ευρωπαίος διπλωμάτης, επισημαίνοντας τη χαμηλή ευθυγράμμιση της Σερβίας με το μπλοκ σε θέματα εξωτερικής πολιτικής. “Μένει να δούμε αν αυτό θα αλλάξει”.

Ένταξη στην ΕΕ

Υψηλόβαθμοι αξιωματούχοι της ΕΕ χαιρέτισαν το αποτέλεσμα. Η Επίτροπος Διεύρυνσης Marta Kos έφτασε στο σημείο να δηλώσει ότι “η πόρτα προς την ΕΕ είναι ανοιχτή και είμαστε έτοιμοι να προχωρήσουμε μαζί μπροστά”.

Τον Ιούλιο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πίεσε για το άνοιγμα της Ομάδας Κεφαλαίων 3 των ενταξιακών διαπραγματεύσεων της Σερβίας, οι οποίες παρέμεναν στάσιμες εδώ και χρόνια, όμως οκτώ κράτη-μέλη μπλόκαραν την κίνηση, επικαλούμενα ανησυχίες για οπισθοδρόμηση της δημοκρατίας και έλλειψη ευθυγράμμισης στην εξωτερική πολιτική.

Το πρόγραμμα που δημοσίευσε η “Φοιτητική Λίστα” τον περασμένο μήνα εστιάζει αποκλειστικά στην εσωτερική διακυβέρνηση: δημόσιες συμβάσεις, παιδεία, ελευθερία των μέσων ενημέρωσης, ανεξαρτησία της δικαιοσύνης και υγειονομική περίθαλψη.

Ο Bojan Vranić, καθηγητής πολιτικών επιστημών στο Πανεπιστήμιο του Βελιγραδίου, προειδοποίησε τους αξιωματούχους της ΕΕ να αποφύγουν τον υπερβολικό ενθουσιασμό, εκτιμώντας ότι η κυβερνητική αλλαγή δύσκολα θα οδηγήσει σε κάποια θεαματική εξέλιξη στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση.

“Μέχρι στιγμής, η Φοιτητική Λίστα έχει υπάρξει πολύ συντηρητική σε ό,τι αφορά την Ευρωπαϊκή Ένωση. Στοχεύουν, πρωτίστως, στη βελτίωση του εσωτερικού συστήματος. Και μόλις γίνουν, όπως λένε, ένας αξιόπιστος εταίρος στις διαπραγματεύσεις, τότε η Ευρωπαϊκή Ένωση θα είναι ο συνομιλητής τους”, ανέφερε ο Vranić.

Συνέχεια με επιφύλαξη

Η αισιοδοξία στις Βρυξέλλες μετριάζεται από τα διδάγματα της ιστορίας. Το 2003, ο Σέρβος πρωθυπουργός Ζόραν Τζίντζιτς δολοφονήθηκε από πρώην μέλη του κρατικού μηχανισμού ασφαλείας, επειδή ακολούθησε μια φιλοδυτική ατζέντα με στενότερους δεσμούς με την Ευρώπη, οικονομικές μεταρρυθμίσεις και πάταξη του οργανωμένου εγκλήματος.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναμένεται να δημοσιεύσει την επόμενη εβδομάδα τη δέσμη μέτρων για τη διεύρυνση —μια ετήσια έκθεση προόδου για τις υποψήφιες χώρες— η οποία θα δώσει ένα πρώτο δείγμα για το αν η προσέγγιση του μπλοκ απέναντι στη Σερβία μεταβάλλεται, παρότι η νέα σερβική κυβέρνηση είναι απίθανο να έχει συγκροτηθεί πριν από τη λήξη της περιόδου αναφοράς.

Ίσως πιο αποκαλυπτικά να είναι τα συμπεράσματα που θα υιοθετήσει το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης επί της δέσμης μέτρων, τα οποία θα δείξουν τις προθέσεις των κρατών-μελών και το αν επιθυμούν να ενθαρρύνουν το Βελιγράδι.

Μια κρίσιμη δοκιμασία ενδέχεται να είναι ο τρόπος με τον οποίο η κυβέρνηση υπό τη «Φοιτητική Λίστα» θα αντιμετωπίσει το Μαυροβούνιο, το οποίο προηγείται στην κούρσα ένταξης στην ΕΕ. Ο Βούτσιτς και το SNS επιχείρησαν να υπονομεύσουν την ενταξιακή του πορεία, καλλιεργώντας διχασμούς βασισμένους σε πολιτικές ταυτότητας.

«Πιστεύω ακράδαντα ότι ένα νέο κεφάλαιο ανοίγεται για το Μαυροβούνιο και τη Σερβία, βασισμένο στον σεβασμό και τον ανοιχτό διάλογο, χωρίς περιττή κλιμάκωση των εντάσεων», έγραψε στο X ο πρωθυπουργός του Μαυροβουνίου, Milojko Spajić.

Οι κυρώσεις κατά της Ρωσίας κύριο σημείο τριβής

Οι κυρώσεις κατά της Ρωσίας αποτελούν ένα από τα κύρια σημεία τριβής μεταξύ Βρυξελλών και Βελιγραδίου, το οποίο έχει αρνηθεί να ευθυγραμμιστεί με τα μέτρα που επέβαλε η ΕΕ μετά την εισβολή πλήρους κλίμακας της Μόσχας στην Ουκρανία το 2022.

«Η Δημοκρατία της Σερβίας θα διατηρήσει την καταρχήν στάση της να μην επιβάλει περιοριστικά μέτρα κατά της Ρωσικής Ομοσπονδίας», ανέφερε το φοιτητικό κίνημα στο X τον Σεπτέμβριο, επικαλούμενο την ιστορική εμπειρία της Σερβίας με τις κυρώσεις.

Πέρα από τη βαθιά ενεργειακή εξάρτηση από το ρωσικό φυσικό αέριο, το Βελιγράδι βασίζεται στη διπλωματική στήριξη της Μόσχας ώστε να αποτρέψει τη διεθνή αναγνώριση της ανεξαρτησίας του Κοσόβου, την οποία το φοιτητικό κίνημα απέρριψε ρητά σε υπόμνημα που δημοσίευσε τον Μάιο.

Η ίδια η «Φοιτητική Λίστα» εμφανίζεται διχασμένη ανάμεσα σε ένθερμα φιλοευρωπαϊκά στελέχη και σε άλλους που υποστηρίζουν μια παραδοσιακή σερβική εθνικιστική ατζέντα. Το ποιο στρατόπεδο θα επικρατήσει θα καθορίσει και την εξωτερική πολιτική της χώρας.

«Υπάρχουν ισχυρές εθνικιστικές φωνές στη Studentska lista που επιθυμούν να διατηρήσουν τη Ρωσία στο πλευρό τους λόγω του Κοσόβου. Οι ενεργειακοί δεσμοί θα διατηρηθούν επίσης. Οι σχέσεις με την Κίνα ενδέχεται να υποβαθμιστούν ελαφρώς, όμως οι άμεσες ξένες επενδύσεις και οι οικονομικοί δεσμοί είναι ήδη δεδομένοι», δήλωσε ο Dimitar Bechev, ανώτερος ερευνητής στη δεξαμενή σκέψης Carnegie Europe.