Ποια είναι η “Φοιτητική Λίστα” που ανέτρεψε τον Βούτσιτς και προκάλεσε “σεισμό” στη Σερβία

Ένα κίνημα που γεννήθηκε από μια τραγωδία, οργανώθηκε μέσα στα πανεπιστήμια χωρίς παραδοσιακή ηγεσία και κατέβηκε στις εκλογές πέτυχε αυτό που η κατακερματισμένη αντιπολίτευση της Σερβίας δεν είχε καταφέρει επί χρόνια: να νικήσει τον Αλεξάνταρ Βούτσιτς.

Η «Φοιτητική Λίστα» αναδείχθηκε μεγάλη νικήτρια των πρόωρων βουλευτικών εκλογών της 25ης Οκτωβρίου 2026.

Σύμφωνα με την πρώτη προβολή των Ipsos/CeSID, που μετέδωσε το σερβικό δίκτυο N1, η Φοιτητική Λίστα συγκέντρωνε περίπου 52% και εξασφάλιζε 138 από τις 250 έδρες της Βουλής, έναντι 39,3% και 104 εδρών για τον συνασπισμό του Βούτσιτς.

Ο ίδιος ο Βούτσιτς αναγνώρισε την ήττα του το βράδυ των εκλογών. «Είναι σαφές ότι χάσαμε αυτές τις εκλογές», δήλωσε, παραδεχόμενος ότι η Φοιτητική Λίστα θα διαθέτει καθαρή κοινοβουλευτική πλειοψηφία.

Τα επίσημα αποτελέσματα της εκλογικής επιτροπής της Σερβίας, RIK, αναμένονταν να οριστικοποιήσουν την εικόνα.

Όλα άρχισαν από ένα στέγαστρο

Η αφετηρία της πολιτικής ανατροπής βρίσκεται στην 1η Νοεμβρίου 2024, όταν το τσιμεντένιο στέγαστρο του πρόσφατα ανακαινισμένου σιδηροδρομικού σταθμού του Νόβι Σαντ κατέρρευσε, σκοτώνοντας 16 ανθρώπους.

Όπως σημειώνει το BBC, η τραγωδία αντιμετωπίστηκε από μεγάλο μέρος της σερβικής κοινωνίας ως σύμβολο της διαφθοράς και της κρατικής αμέλειας. Οι επικριτές της κυβέρνησης συνέδεσαν τις κακοτεχνίες στην ανακαίνιση του σταθμού με ένα σύστημα δημοσίων έργων που θεωρούσαν αδιαφανές και στενά συνδεδεμένο με την εξουσία.

Η Χέλενα Ιβάνοβ, του think tank Henry Jackson Society, δήλωσε στο BBC ότι η κατάρρευση του στεγάστρου ήταν ουσιαστικά «η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι», προκαλώντας ένα κύμα κινητοποιήσεων που κατάφερε να αγγίξει τη σερβική κοινωνία σε βαθμό που κανένα κόμμα της αντιπολίτευσης δεν είχε πετύχει προηγουμένως..

Στις 22 Νοεμβρίου 2024, φοιτητές της Σχολής Δραματικών Τεχνών στο Βελιγράδι δέχθηκαν επίθεση ενώ πραγματοποιούσαν σιωπηλή διαμαρτυρία για τα θύματα του Νόβι Σαντ. Η απάντησή τους ήταν να καταλάβουν τη σχολή.

Μέσα σε λίγες εβδομάδες, οι καταλήψεις είχαν εξαπλωθεί στα περισσότερα πανεπιστήμια της χώρας.

Χωρίς αρχηγούς, με συνελεύσεις

Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του κινήματος ήταν η άρνησή του να αποκτήσει έναν αναγνωρίσιμο αρχηγό.

Όπως ανέφεραν φοιτητές και καθηγητές στο Reuters, κάθε κατειλημμένη σχολή λειτουργούσε μέσα από τις λεγόμενες «plenums», ανοιχτές συνελεύσεις στις οποίες οι φοιτητές μπορούσαν να μιλήσουν και να ψηφίσουν.

Ακόμη και όσοι εκπροσωπούσαν δημόσια το κίνημα εναλλάσσονταν συστηματικά. Σύμφωνα με το Reuters, η επιλογή αυτή είχε στόχο να αποτρέψει τη δημιουργία ενός κεντρικού προσώπου που θα μπορούσε να στοχοποιηθεί από την κυβέρνηση ή τα φιλοκυβερνητικά μέσα ενημέρωσης.

Οι αρχικές απαιτήσεις των φοιτητών ήταν τέσσερις:

• να δημοσιοποιηθούν όλα τα έγγραφα για την ανακατασκευή του σταθμού του Νόβι Σαντ,
• να εντοπιστούν και να διωχθούν όσοι επιτέθηκαν σε διαδηλωτές,
• να αποσυρθούν οι κατηγορίες εις βάρος συλληφθέντων,
• να αυξηθεί κατά 20% η χρηματοδότηση της ανώτατης εκπαίδευσης.

Η κυβέρνηση υποστήριξε ότι είχε ικανοποιήσει τις απαιτήσεις. Οι φοιτητές απάντησαν ότι αυτό δεν είχε συμβεί.

Από τις σχολές στους δρόμους

Μέσα στο 2025, οι κινητοποιήσεις έπαψαν να αποτελούν αποκλειστικά φοιτητική υπόθεση.

Όπως καταγράφει το BBC, στο κίνημα προσχώρησαν αγρότες, ηθοποιοί, καθηγητές, δικαστικοί και πολίτες από διαφορετικά κοινωνικά και πολιτικά περιβάλλοντα.

Η κορύφωση ήρθε στις 15 Μαρτίου 2025, όταν το Βελιγράδι φιλοξένησε τη μεγαλύτερη αντικυβερνητική διαδήλωση στην ιστορία της Σερβίας.

Σύμφωνα με την ανεξάρτητη οργάνωση Archive of Public Gatherings, στην κινητοποίηση συμμετείχαν μεταξύ 275.000 και 325.000 άνθρωποι. Το υπουργείο Εσωτερικών έδωσε σημαντικά χαμηλότερο αριθμό, υπολογίζοντας το πλήθος σε περίπου 107.000.

Μέχρι τότε, όπως σημειώνει το BBC, η κυβέρνηση είχε ήδη αρχίσει να αισθάνεται την πίεση. Τον Ιανουάριο του 2025 ο τότε πρωθυπουργός παραιτήθηκε, δηλώνοντας ότι στόχος ήταν η αποκλιμάκωση των εντάσεων.

Από τους δρόμους στις κάλπες

Στις 5 Μαΐου 2025 οι φοιτητές ζήτησαν τη διεξαγωγή πρόωρων εκλογών.

Τον Ιούνιο παρουσίασαν τους κανόνες με τους οποίους θα συγκροτούσαν το ψηφοδέλτιό τους. Η βασική επιλογή τους ήταν ιδιαίτερα ασυνήθιστη: κανένας φοιτητής δεν θα ήταν υποψήφιος.

Το BBC σημειώνει ότι αυτή ήταν μια συνειδητή πολιτική απόφαση, καθώς οι ίδιοι εκτιμούσαν ότι ένα ψηφοδέλτιο αποτελούμενο αποκλειστικά από πολύ νέους ανθρώπους χωρίς επαγγελματική ή θεσμική εμπειρία ενδεχομένως να δυσκολευόταν να πείσει ευρύτερα στρώματα της κοινωνίας.

Αντίθετα, οι φοιτητές αναζήτησαν ανθρώπους από διαφορετικούς επαγγελματικούς χώρους, οι οποίοι θα μπορούσαν να μεταφέρουν το κίνημα από τον δρόμο στους θεσμούς.

Όπως χαρακτηριστικά ανέφεραν οι ίδιοι, δεν αναζητούσαν ανθρώπους που «δείχνουν καλύτερα σε μια αφίσα».

Υποψήφιοι της «Φοιτητικής Λίστας» πανηγυρίζουν στη σκηνή μαζί με μέλη του προσωπικού μετά το κλείσιμο των καλπών στις βουλευτικές εκλογές στο Βελιγράδι, Σερβία, την Κυριακή 25 Οκτωβρίου 2026. (AP Photo/Petr David Josek)

Ποιοι βρίσκονται στη Φοιτητική Λίστα

Στη λίστα των 250 υποψηφίων περιλαμβάνονται καθηγητές, γιατροί, καλλιτέχνες, αγρότες, οικονομολόγοι και προσωπικότητες της δημόσιας ζωής.

Πρώτος στο ψηφοδέλτιο ήταν ο καρδιολόγος από το Νόβι Σαντ Ίλια Σρντάνοβιτς.

Μιλώντας στο BBC λίγες ημέρες πριν από τις εκλογές, ο Σρντάνοβιτς υποστήριξε ότι «η ιστορία ξαναγράφεται» και ότι η δυναμική του κινήματος είναι πλέον αδύνατο να ανακοπεί.

«Προσφέρουμε στους πολίτες μας τις βασικές αξίες μιας πολιτισμένης κοινωνίας, τις οποίες αυτό το προηγούμενο καθεστώς τους στέρησε», είπε.

Η θέση του στην κορυφή του ψηφοδελτίου, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι θεωρείται αυτομάτως υποψήφιος πρωθυπουργός.

Σύμφωνα με το BBC, μεταξύ των προσώπων της λίστας βρίσκονται ο πρώην διεθνής μπασκετμπολίστας Ντέγιαν Μποντίρογκα, ο γνωστός ηθοποιός Τίχομιρ Στάνιτς, ο τραγουδιστής της όπερας Νίκολα Μίκιτς και ο πρώην διοικητής της Εθνικής Τράπεζας της Σερβίας Ντέγιαν Σόσκιτς.

Το όνομα του Σόσκιτς έχει ήδη συζητηθεί σε σχέση με την πρωθυπουργία, σύμφωνα με το BBC, καθώς έχει τοποθετηθεί δημόσια για τις οικονομικές μεταρρυθμίσεις που θεωρεί αναγκαίες για τη χώρα.

Η αντιπολίτευση έκανε χώρο στους φοιτητές

Η δυναμική του κινήματος οδήγησε και σε αναδιάταξη του παραδοσιακού αντιπολιτευτικού χώρου.

Σύμφωνα με τη σερβική ιστοσελίδα 021.rs, αρκετά κόμματα επέλεξαν να μην κατεβάσουν δικό τους ψηφοδέλτιο, ώστε να στηρίξουν τη Φοιτητική Λίστα.

Ανάμεσά τους ήταν το Δημοκρατικό Κόμμα, το Πράσινο-Αριστερό Μέτωπο, το Κίνημα Ελεύθερων Πολιτών και ο συνασπισμός People’s Serbia.

Άλλες πολιτικές δυνάμεις, μεταξύ των οποίων το κόμμα του Ντράγκαν Τζίλας, αποφάσισαν να συμμετάσχουν αυτόνομα στις εκλογές.

Τι υπόσχονται

Το πρόγραμμα της Φοιτητικής Λίστας επικεντρώνεται κυρίως στην καταπολέμηση της διαφθοράς και στην αποκατάσταση της λειτουργίας των θεσμών.

Όπως αναφέρει το BBC, το κίνημα έχει παρουσιάσει πρόγραμμα 11 σημείων.

Μεταξύ άλλων, ζητά τη δημιουργία ειδικής αστυνομικής μονάδας για υποθέσεις διαφθοράς, την απομάκρυνση από το υπουργείο Εσωτερικών στελεχών που παραβίασαν τους κανόνες κατά την καταστολή διαδηλώσεων ή συνδέονται με το οργανωμένο έγκλημα, καθώς και τον τερματισμό της πρακτικής τοποθέτησης κομματικών στελεχών στις διοικήσεις δημόσιων επιχειρήσεων.

Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνει και στα μέσα ενημέρωσης, ζητώντας μεταρρύθμιση του σερβικού μιντιακού τοπίου και απεξάρτηση της δημόσιας ραδιοτηλεόρασης από την πολιτική επιρροή.

Σύμφωνα με το Nacionale, στο πρόγραμμά τους περιλαμβάνονται επίσης αυστηρότεροι κανόνες στις δημόσιες συμβάσεις, ανεξάρτητος έλεγχος των μεγάλων κατασκευαστικών έργων, καλύτερη χρηματοδότηση της εκπαίδευσης και της υγείας, στήριξη των αγροτών, αύξηση του κατώτατου μισθού και διακοπή του σχεδίου εξόρυξης λιθίου στο Jadar.

Το Reuters έχει επισημάνει ότι το κίνημα έχει μιλήσει λιγότερο αναλυτικά για τη μελλοντική σχέση της Σερβίας με την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Η θέση τους για το Κόσοβο

Στο εξαιρετικά ευαίσθητο ζήτημα του Κοσόβου, η Φοιτητική Λίστα δεν απομακρύνεται από τη βασική γραμμή της σερβικής πολιτικής.

Όπως δήλωσε η υποψήφια Μιλένα Πέτροβιτς στο KoSSev, το μνημόνιο της λίστας χαρακτηρίζει το Κόσοβο «αναπαλλοτρίωτο και αναπόσπαστο μέρος» της Σερβίας.

Την ίδια ώρα, το κίνημα ανέφερε στο εβδομαδιαίο περιοδικό Vreme ότι το σύνθημα «Το Κόσοβο είναι Σερβία» δεν θα αποτελούσε βασικό προεκλογικό του μήνυμα, επιμένοντας ότι τόσο κρίσιμα ζητήματα δεν θα πρέπει να αποφασίζονται «πίσω από κλειστές πόρτες».

Ο υποψήφιος Γιουγκοσλάβ Γκάσιτς, ο οποίος διδάσκει στην ιατρική σχολή που λειτουργεί υπό σερβικό έλεγχο στη Βόρεια Μιτρόβιτσα, δήλωσε στην εφημερίδα Danas ότι μια νέα κυβέρνηση θα πρέπει αρχικά να εξετάσει όλες τις υπογεγραμμένες και μη συμφωνίες μεταξύ Βελιγραδίου και Πρίστινας.

Παράλληλα, υποστήριξε ότι οι εναπομείναντες σερβικοί θεσμοί στο Κόσοβο πρέπει να διατηρηθούν.

Ο Βούτσιτς και η «έγχρωμη επανάσταση»

Καθώς το κίνημα μεγάλωνε, η στάση του Βούτσιτς έγινε ολοένα πιο επιθετική.

Όπως έχει μεταδώσει το Associated Press, ο Σέρβος ηγέτης χαρακτήρισε επανειλημμένα τις κινητοποιήσεις απόπειρα «έγχρωμης επανάστασης» που οργανώνεται από το εξωτερικό.

Το Reuters έχει επίσης καταγράψει κατηγορίες του Βούτσιτς ότι παράγοντες από την Κροατία και το Μαυροβούνιο χρηματοδοτούσαν το κίνημα.

Οι φοιτητές απέρριψαν εξαρχής τους ισχυρισμούς ότι οι κινητοποιήσεις οργανώθηκαν ή χρηματοδοτήθηκαν από ξένες δυνάμεις.

Ακόμη και μετά την αναγνώριση της εκλογικής του ήττας, σύμφωνα με το BBC, ο Βούτσιτς επανέλαβε ατεκμηρίωτους ισχυρισμούς ότι το κίνημα είχε τη στήριξη ευρωπαϊκών χωρών και του λεγόμενου «αμερικανικού βαθύ κράτους».

Η συμβολική πτώση του «Ćaciland»

Η εκλογική ήττα του Βούτσιτς είχε και ισχυρούς συμβολισμούς.

Όπως περιγράφει το BBC, στο Βελιγράδι υποστηρικτές της Φοιτητικής Λίστας κατέβασαν τους μεταλλικούς φράχτες γύρω από το αποκαλούμενο Ćaciland, τον φιλοκυβερνητικό καταυλισμό που είχε στηθεί στο Pioneers Park, μπροστά από το σερβικό κοινοβούλιο.

Το πλήθος φώναζε «ο Βούτσιτς φεύγει», ενώ οι φοιτητές έγραψαν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης: «Η Σερβία είναι ελεύθερη».

Ποιος θα κυβερνήσει τώρα

Η μεγάλη ιδιαιτερότητα της επόμενης ημέρας είναι ότι οι ίδιοι οι φοιτητές δεν θα βρίσκονται στη Βουλή.

Όπως σημειώνει το BBC, η επιλογή τους ήταν από την αρχή να μην είναι υποψήφιοι αλλά να επιλέξουν πολίτες που θα μεταφέρουν τις διεκδικήσεις τους στους θεσμούς.

Οι ίδιοι περιγράφουν τους εκλεγμένους αντιπροσώπους ως ανθρώπους στους οποίους «ανατέθηκε να μεταφέρουν ένα μέρος του αγώνα που δώσαμε στους δρόμους μέσα στους θεσμούς».

Το μεγάλο ερώτημα είναι πλέον ποιος θα αναλάβει την πρωθυπουργία.

Ο Ίλια Σρντάνοβιτς βρίσκεται στην κορυφή της λίστας, αλλά δεν θεωρείται απαραίτητα ο επικρατέστερος για τη θέση. Το όνομα του Ντέγιαν Σόσκιτς έχει επίσης συζητηθεί, χωρίς η Φοιτητική Λίστα να έχει ανακοινώσει επισήμως υποψήφιο πρωθυπουργό.

Από μια τραγωδία στην πολιτική ανατροπή

Σε λιγότερο από δύο χρόνια, ένα φοιτητικό κίνημα που ξεκίνησε ζητώντας απαντήσεις για τον θάνατο 16 ανθρώπων στο Νόβι Σαντ εξελίχθηκε σε εθνικό κίνημα κατά της διαφθοράς και τελικά σε εκλογική δύναμη.

Όπως παρατηρεί η Γκορντάνα Ντέλιτς, επικεφαλής του προγράμματος Βαλκανίων του German Marshall Fund of the United States, μιλώντας στο BBC, οι εκλογές μετατράπηκαν ουσιαστικά σε δημοψήφισμα για το πολιτικό μέλλον της Σερβίας.

Η μεγάλη πρόκληση για το κίνημα αρχίζει τώρα.

Μέχρι σήμερα η δύναμή του βασίστηκε στην απουσία αρχηγών, στην οριζόντια λήψη αποφάσεων και στην καχυποψία απέναντι στην παραδοσιακή κομματική πολιτική. Τώρα καλείται να μετατρέψει αυτή την κουλτούρα διαμαρτυρίας σε λειτουργία κυβέρνησης.

Και μαζί με αυτήν, να απαντήσει στο πιο δύσκολο ερώτημα της επόμενης ημέρας: μπορεί ένα κίνημα που οργανώθηκε για να λειτουργεί χωρίς ηγέτες να κυβερνήσει μια χώρα;