Βίκυ Μηνά: “Η συμπερίληψη δεν πρέπει να μένει μια όμορφη παιδαγωγική διακήρυξη”

Διαβάζεται σε 13'
Βίκυ Μηνά: “Η συμπερίληψη δεν πρέπει να μένει μια όμορφη παιδαγωγική διακήρυξη”

Η ειδική παιδαγωγός και συγγραφέας Βίκυ Μηνά μιλά στο NEWS 24/7 για όσα εξακολουθούν να χωρίζουν τη θεωρία από την πράξη στην Ειδική Αγωγή, τη δύναμη της αποδοχής και το πρώτο της βιβλίο, «Εάν η αγάπη είχε πρόσωπο…», που επιχειρεί να κοιτάξει πέρα από τα κοινωνικά στερεότυπα.

Αν η αγάπη είχε πρόσωπο, πώς θα έμοιαζε; Ίσως με εκείνο ενός παιδιού που απλώνει αυθόρμητα το χέρι σε έναν συμμαθητή του προσκαλώντας τον να παίξουν ή με κάποιον που διεκδικεί το δικαίωμα να αγαπά και να αγαπιέται χωρίς όρους. Για τη Βίκυ Μηνά, ειδική παιδαγωγό και συγγραφέα, η συμπερίληψη δεν είναι μια αφηρημένη έννοια. Είναι οι μικρές στιγμές που αλλάζουν τον κόσμο μας, μέσα κι έξω από τη σχολική αίθουσα.

Με αφορμή το πρώτο της βιβλίο, «Εάν η αγάπη είχε πρόσωπο…», και τη διάκρισή της στα Special Education Awards, μιλά στο NEWS 24/7 για τη διαφορετικότητα, τα στερεότυπα και όλα εκείνα που μας κάνουν να νιώθουμε πως πραγματικά ανήκουμε κάπου.

Η Ειδική Αγωγή πέρα από τις θεωρίες και τις διακηρύξεις

Για τη Βίκυ Μηνά, η εκπαίδευση και η συγγραφή δεν αποτελούν δύο ασύνδετες πλευρές της ζωής της. Αντίθετα, συναντιούνται στην ανάγκη της για επικοινωνία, δημιουργικότητα και ουσιαστική επαφή με τους ανθρώπους. Συστήνοντας τον εαυτό της, επιλέγει να σταθεί πρώτα σε εκείνα που αγαπά περισσότερο.

«Είμαι ειδική παιδαγωγός στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση και συγγραφέας. Αγαπώ πολύ τη δουλειά μου, γιατί συνδυάζει την εκπαίδευση, τη δημιουργικότητα και την ουσιαστική επαφή με τα παιδιά. Παράλληλα, η συγγραφή είναι για εμένα ένας τρόπος να εκφράζομαι και να δίνω χώρο στη φαντασία και στις ιδέες μου. Θα έλεγα πως με χαρακτηρίζει η αγάπη μου για τα παιδιά, τις λέξεις και τις όμορφες ιστορίες που μπορούν να γεννηθούν μέσα απ’ αυτά.»

Η επιλογή της να ασχοληθεί με την Ειδική Αγωγή δεν προέκυψε τυχαία. Στον πυρήνα της βρίσκεται η πεποίθηση ότι κανένα παιδί δεν πρέπει να στερείται ευκαιρίες και ότι η εκπαίδευση οφείλει να προσαρμόζεται στον μαθητή, αναγνωρίζοντας τις δυνατότητές του.

«Αυτό που με ώθησε να ασχοληθώ με την Ειδική Αγωγή ήταν η επιθυμία μου να βρίσκομαι δίπλα σε κάθε παιδί, αναγνωρίζοντας τη μοναδικότητά του και τις δικές του δυνατότητες. Πιστεύω πως κάθε παιδί αξίζει να έχει τις ευκαιρίες και την υποστήριξη που χρειάζεται για να εξελιχθεί, να πιστέψει στον εαυτό του και να ανακαλύψει τις δυνατότητές του. Για εμένα, η Ειδική Αγωγή δεν είναι απλώς ένα επάγγελμα, αλλά μια καθημερινή ευκαιρία να κάνεις τη διαφορά στη ζωή ενός παιδιού», εξηγεί.

Ωστόσο, ανάμεσα στην επιθυμία ενός εκπαιδευτικού να προσφέρει ουσιαστική υποστήριξη και στις πραγματικές συνθήκες του σχολείου παρεμβάλλονται συχνά σημαντικά εμπόδια. Η έλλειψη χρόνου, κατάλληλων μέσων και επαρκούς υποστήριξης καθιστά ακόμη δυσκολότερη μια δουλειά που απαιτεί εξατομικευμένη προσέγγιση και συνεχή προσαρμογή.

«Θεωρώ πως μία από τις μεγαλύτερες δυσκολίες σήμερα είναι να μπορέσει ο εκπαιδευτικός να ανταποκριθεί ουσιαστικά στις διαφορετικές ανάγκες κάθε παιδιού, μέσα σ’ ένα εκπαιδευτικό περιβάλλον που συχνά έχει περιορισμούς σε χρόνο, μέσα και υποστήριξη. Χρειάζεται συνεχής προσαρμογή, υπομονή, ευελιξία και πολλή δημιουργικότητα. Το μεγαλύτερο στοίχημα, όμως, είναι να μην περιορίζεται η προσπάθειά μας στην κάλυψη των μαθησιακών αναγκών, αλλά να βοηθάμε κάθε παιδί να νιώθει αποδεκτό, ισότιμο και ικανό να εξελιχθεί.»

Στη σχολική τάξη, όμως, οι ρόλοι δεν είναι πάντα τόσο ξεκάθαροι όσο φαίνονται. Εκείνος που διδάσκει γίνεται συχνά μαθητής και τα παιδιά, με τον δικό τους ανεπιτήδευτο τρόπο, προσφέρουν μαθήματα ζωής που κανένα παιδαγωγικό εγχειρίδιο δεν μπορεί να χωρέσει.

«Η επαφή μου με τα παιδιά με έχει διδάξει πάνω απ’ όλα να βλέπω τον κόσμο μέσα από διαφορετικές ματιές. Να μη βιάζομαι να κρίνω, να αναγνωρίζω τη μοναδικότητα κάθε παιδιού και να καταλαβαίνω πως η πρόοδος δεν έχει τον ίδιο ρυθμό για όλους. Μου έχουν μάθει πως πολλές φορές τα πιο μικρά βήματα κρύβουν τις μεγαλύτερες νίκες και πως η υπομονή, η αποδοχή και η αγάπη μπορούν να κάνουν πραγματικά τη διαφορά. Τελικά, συνειδητοποιώ πως μέσα από την προσπάθειά μου να διδάξω, μαθαίνω κι εγώ καθημερινά από εκείνα.»

«Δεν αρκεί να βρίσκονται όλα τα παιδιά στην ίδια αίθουσα»

Πέρα όμως από τα πολύτιμα μαθήματα που της προσφέρουν τα παιδιά, η καθημερινότητά της στην Ειδική Αγωγή τής επιτρέπει να βλέπει και τις λιγότερο φωτεινές πλευρές του εκπαιδευτικού συστήματος. Κυρίως, την απόσταση που εξακολουθεί να χωρίζει όσα ευαγγελιζόμαστε για ένα σχολείο ανοιχτό σε όλους από όσα πραγματικά συμβαίνουν μέσα στις τάξεις.

«Θεωρώ πως το μεγαλύτερο χάσμα βρίσκεται ανάμεσα στο να λέμε ότι όλα τα παιδιά έχουν ισότιμη θέση στο σχολείο και στο να φροντίζουμε πραγματικά, ώστε αυτό να συμβαίνει στην πράξη. Η συμπερίληψη δεν σημαίνει απλώς ότι όλα τα παιδιά βρίσκονται στην ίδια σχολική αίθουσα, αλλά ότι έχουν ουσιαστικές ευκαιρίες να συμμετέχουν, να εκφράζονται και να νιώθουν ότι ανήκουν στην ομάδα. Δυστυχώς, συχνά η έλλειψη κατάλληλων υποδομών, η περιορισμένη υποστήριξη και η ανεπαρκής συνεργασία δυσκολεύουν αυτήν την προσπάθεια. Πιστεύω πως η συμπερίληψη δεν πρέπει να μένει μια όμορφη παιδαγωγική διακήρυξη, αλλά να γίνεται καθημερινή πράξη, μέσα από μικρές αλλά ουσιαστικές αλλαγές στη σχολική ζωή», αναφέρει η κ. Μηνά.

Σε αυτή τη διαδικασία, ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει ο τρόπος με τον οποίο τα ίδια τα παιδιά αντιλαμβάνονται τη διαφορετικότητα. Είναι πράγματι πιο ανοιχτά στην αποδοχή από τους ενήλικες ή οι προκαταλήψεις μεταφέρονται από γενιά σε γενιά μέσα από την οικογένεια και το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον;

«Θεωρώ πως τα παιδιά έχουν συχνά μια αυθόρμητη αποδοχή της διαφορετικότητας, καθώς δεν προσεγγίζουν απαραίτητα τους άλλους μέσα από στερεότυπα και προκαταλήψεις. Είναι πολλές φορές οι αντιλήψεις και οι συμπεριφορές που διαμορφώνουν μέσα από το οικογενειακό και κοινωνικό τους περιβάλλον, οι οποίες και επηρεάζουν τη στάση τους. Πιστεύω, λοιπόν, πως τα παιδιά μπορούν να μας διδάξουν πολλά γύρω από την αποδοχή, αρκεί κι εμείς οι ενήλικες να τους δίνουμε τα κατάλληλα ερεθίσματα και να αποτελούμε οι ίδιοι θετικά πρότυπα», απαντά η κ. Μηνά.

Η πραγματική αποδοχή, άλλωστε, δεν εκδηλώνεται απαραίτητα μέσα από μεγάλες χειρονομίες ή εντυπωσιακές πρωτοβουλίες. Μπορεί να αποτυπώνεται σε μια απλή κίνηση μέσα στην τάξη, σε ένα παιχνίδι ή σε μια αυθόρμητη πράξη αλληλεγγύης ανάμεσα στους μαθητές. Αυτές ακριβώς οι στιγμές είναι που, σύμφωνα με τη Βίκυ Μηνά, αποκαλύπτουν την ουσία της συμπερίληψης.

«Θεωρώ πως τέτοιες στιγμές υπάρχουν πολλές, συχνά στις πιο απλές και καθημερινές εκδηλώσεις των παιδιών. Μια στιγμή που ένα παιδί προσκαλεί αυθόρμητα έναν/μία συμμαθητή/συμμαθήτριά του στο παιχνίδι, που του προσφέρει τη βοήθειά του ή που το αντιμετωπίζει ως ισότιμο μέλος της ομάδας, μπορεί να σου θυμίσει τι πραγματικά σημαίνει αποδοχή. Για μένα, πραγματική αποδοχή δεν είναι απλώς να ανεχόμαστε τη διαφορετικότητα, αλλά να τη θεωρούμε κάτι φυσικό, χωρίς να χρειάζεται να την εξηγούμε ή να την ξεχωρίζουμε. Και ίσως αυτό είναι το πιο όμορφο μάθημα που μπορούν να μας δώσουν τα παιδιά.»

Από τη σχολική τάξη στη συγγραφή

Η ανάγκη να αφηγείται ιστορίες υπήρχε στη ζωή της πολύ πριν αποκτήσει την ιδιότητα της συγγραφέα. Η γραφή λειτούργησε αρχικά ως προσωπικό μέσο έκφρασης, για να εξελιχθεί σταδιακά σε έναν ακόμη τρόπο επικοινωνίας με τον κόσμο.

«Η συγγραφή μπήκε στη ζωή μου αρκετά φυσικά, μέσα από την αγάπη μου για τις λέξεις, τις ιστορίες και τη δημιουργία. Ήταν πάντα ένας τρόπος να εκφράζω σκέψεις, συναισθήματα και εικόνες που είχα στο μυαλό μου. Με τον καιρό, έγινε κάτι περισσότερο από ένα δημιουργικό ενδιαφέρον. Έγινε ένας δικός μου τρόπος επικοινωνίας με τον κόσμο, ένας χώρος όπου η φαντασία συναντά την πραγματικότητα.»

Η συμπερίληψη, έχει τον δικό της ρόλο και στη συγγραφική πορεία της κ. Μηνά. Πρόκειται άλλωστε για μια έννοια που, για την ίδια, δεν εξαντλείται στην αποφυγή των διακρίσεων, αλλά προϋποθέτει κάτι βαθύτερο: το δικαίωμα κάθε ανθρώπου να είναι ο εαυτός του χωρίς να χρειάζεται να απολογείται γι’ αυτό.

«Για μένα, συμπερίληψη σημαίνει να έχει κάθε άνθρωπος τη δυνατότητα να είναι ο εαυτός του, χωρίς να χρειάζεται να αλλάξει για να γίνει αποδεκτός. Σημαίνει να αναγνωρίζουμε τη μοναδικότητα του καθενός, να σεβόμαστε τις ανάγκες και τις ιδιαιτερότητές του και να δημιουργούμε χώρους όπου όλοι έχουν φωνή, θέση και ουσιαστική συμμετοχή. Πιστεύω πως δεν αρκεί απλώς να χωράμε όλοι στον ίδιο χώρο· σημασία έχει να νιώθουμε πως πραγματικά ανήκουμε σε αυτόν.»

«Εάν η αγάπη είχε πρόσωπο…»: Μια ιστορία απέναντι στα στερεότυπα

Αυτή η αντίληψη για την αποδοχή αποκτά μια διαφορετική μορφή στο πρώτο της βιβλίο, «Εάν η αγάπη είχε πρόσωπο…». Μέσα από τη λογοτεχνία, η Βίκυ Μηνά επιχειρεί να προσεγγίσει τις κοινωνικές προκαταλήψεις, τις ταυτότητες και τους αόρατους περιορισμούς που εξακολουθούν να καθορίζουν ποιος θεωρείται αποδεκτός και ποιος βρίσκεται στο περιθώριο.

Η αφετηρία της ιστορίας της ήταν η ανάγκη να μιλήσει για την αγάπη χωρίς τους όρους που συχνά της επιβάλλει η κοινωνία.

«Η ανάγκη γεννήθηκε από την επιθυμία μου να μιλήσω για την αγάπη πέρα από τα στερεότυπα, τις προκαταλήψεις και τα κοινωνικά όρια που συχνά θέτουμε στους ανθρώπους. Ήθελα να δημιουργήσω μια ιστορία που να αγγίζει τον αναγνώστη, να τον προβληματίζει και να τον κάνει να δει τον κόσμο λίγο διαφορετικά. Για εμένα, η συγγραφή αυτού του βιβλίου ήταν ένας τρόπος να δώσω φωνή σε σκέψεις και συναισθήματα που θεωρώ πως αξίζει να ακουστούν.»

Στο βιβλίο που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μελτέμι, η Βίκυ Μηνά μάς μεταφέρει σε ένα μικρό χωριό, στην κορυφή ενός λόφου, όπου ζουν ο Λουκάς και ο Μάρκος. Ο πρώτος είναι ένας κωφός ξυλουργός και ο δεύτερος ένας δάσκαλος σε αναπηρικό αμαξίδιο, που έχει βιώσει την ενδοοικογενειακή βία. Οι δυο τους είναι ζευγάρι και μοιράζονται μια ζωή στην οποία η αγάπη και η πίστη έχουν μεγαλύτερη σημασία από τις προκαταλήψεις.

Όταν το καντήλι της εκκλησίας σβήνει, αποφασίζουν να ξεκινήσουν ένα δύσκολο ταξίδι προς το μοναστήρι του βουνού, αναζητώντας μια νέα φλόγα. Μια διαδρομή γεμάτη προκλήσεις, που μετατρέπεται σε μια αλληγορία για τη δύναμη της αγάπης, της αλληλεγγύης και της αποδοχής. Μέσα από την ιστορία τους, η συγγραφέας αγγίζει ζητήματα αναπηρίας, σεξουαλικής ταυτότητας, κοινωνικού αποκλεισμού και πίστης, επιχειρώντας να φωτίσει όλα εκείνα που μας ενώνουν, παρά όσα έχουμε μάθει να θεωρούμε ότι μας χωρίζουν.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η επιλογή της κ. Μηνά να τοποθετήσει στο επίκεντρο της αφήγησης πρόσωπα που έρχονται αντιμέτωπα όχι με μία, αλλά με περισσότερες μορφές κοινωνικών στερεοτύπων. Μια επιλογή που αναδεικνύει το γεγονός ότι οι ανθρώπινες ταυτότητες δεν είναι μονοδιάστατες και ότι οι εμπειρίες αποκλεισμού μπορούν να συνυπάρχουν και να αλληλεπιδρούν.

«Πιστεύω πως η ανθρώπινη ταυτότητα δεν αποτελείται από μία μόνο πλευρά. Ένας άνθρωπος μπορεί να βιώνει διαφορετικές μορφές προκατάληψης ή αποκλεισμού ταυτόχρονα και δεν μπορούμε να τον αντιμετωπίζουμε αποσπασματικά. Ήθελα, λοιπόν, να αναδείξω αυτή την πολυπλοκότητα και να δείξω πως, πίσω από κάθε ταυτότητα, υπάρχει ένας άνθρωπος με συναισθήματα, ανάγκες, επιθυμίες και, πάνω απ’ όλα, το δικαίωμα να αγαπά και να αγαπιέται χωρίς όρους.»

Μπορεί, όμως, ένα λογοτεχνικό έργο να επηρεάσει πραγματικά τις κοινωνικές αντιλήψεις; Να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε ανθρώπους και καταστάσεις που δεν γνωρίζουμε ή που έχουμε μάθει να κοιτάζουμε μέσα από προκαθορισμένα στερεότυπα;

Η ίδια δεν αντιμετωπίζει τη λογοτεχνία ως κάποιο μαγικό εργαλείο κοινωνικής αλλαγής. Αναγνωρίζει, ωστόσο, τη δυνατότητά της να ανοίγει δρόμους κατανόησης εκεί όπου ο δημόσιος λόγος και οι ηθικές παραινέσεις συχνά αποτυγχάνουν.

«Πιστεύω πως η λογοτεχνία μπορεί να αποτελέσει ένα πολύ ισχυρό μέσο αλλαγής, όχι απαραίτητα αλλάζοντας άμεσα τις αντιλήψεις όλων, αλλά δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για προβληματισμό και ουσιαστικό διάλογο. Μια ιστορία μπορεί να μας φέρει κοντά σε ανθρώπους και βιώματα που ίσως δεν γνωρίζουμε, να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε διαφορετικές πραγματικότητες και να αμφισβητήσουμε στερεότυπα που θεωρούσαμε δεδομένα. Άλλωστε, κάποιες φορές μια ιστορία μπορεί να αγγίξει έναν άνθρωπο εκεί που ένα ολόκληρο κήρυγμα δεν θα μπορούσε.»

Η διάκριση στα Special Education Awards και το επόμενο βήμα

Η πρόσφατη διάκρισή της στα Special Education Awards 2025, στην κατηγορία “Δράσεις ενημέρωση και ευαισθητοποίησης”, όπου απέσπασε χάλκινο βραβείο, έρχεται να αναγνωρίσει την προσπάθειά της στον χώρο της Ειδικής Αγωγής και της συμπερίληψης.

Για τη Βίκυ Μηνά, ωστόσο, η σημασία της δεν περιορίζεται στην προσωπική επιβράβευση αλλά αποτελεί και μια υπενθύμιση της αξίας μιας καθημερινής δουλειάς, της οποίας τα αποτελέσματα δεν είναι πάντοτε άμεσα ορατά.

«Είναι σίγουρα μία πολύ ξεχωριστή στιγμή για μένα, γιατί νιώθω πως αναγνωρίζεται μία προσπάθεια που γίνεται καθημερινά, με πολλή αγάπη, αφοσίωση και πίστη στις δυνατότητες κάθε παιδιού. Η διάκριση αυτή αποτελεί μεγάλη τιμή, αλλά και μία υπενθύμιση ότι η δουλειά μας έχει ουσιαστικό αντίκτυπο, ακόμη κι όταν αυτός δεν είναι πάντα άμεσα ορατός. Τη βλέπω, λοιπόν, όχι ως έναν σταθμό ολοκλήρωσης, αλλά ως ένα επιπλέον κίνητρο να συνεχίσω με την ίδια ευαισθησία και διάθεση για προσφορά.»

Όσο για τα επόμενα σχέδιά της, η προτεραιότητά της δεν είναι, τουλάχιστον προς το παρόν, η έκδοση ενός δεύτερου βιβλίου. Η επιστημονική έρευνα και η περαιτέρω εμβάθυνση στα ζητήματα της Ειδικής Αγωγής και της συμπερίληψης βρίσκονται πλέον στο επίκεντρο των επιδιώξεών της, με έναν νέο ακαδημαϊκό στόχο να ανοίγει το επόμενο κεφάλαιο της διαδρομής της.

«Για να είμαι ειλικρινής, αυτήν την περίοδο δεν σκέφτομαι τη συγγραφή ενός δεύτερου βιβλίου. Νιώθω πως το πρώτο μου βιβλίο έχει ακόμη τη δική του διαδρομή να διανύσει και θέλω να του δώσω τον χρόνο και τον χώρο που του αξίζει. Ωστόσο, υπάρχει ήδη ένας νέος και πολύ σημαντικός στόχος που με ενθουσιάζει. Η έναρξη του διδακτορικού μου στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. Είναι ένα νέο ταξίδι γνώσης και έρευνας, που συνδέεται άμεσα με όσα αγαπώ και με απασχολούν στην Ειδική Αγωγή και τη συμπερίληψη. Οπότε, εάν υπάρχει κάτι που ανυπομονώ να ξεκινήσω αυτήν την περίοδο, είναι σίγουρα αυτό!»

Από τη σχολική αίθουσα μέχρι τις σελίδες ενός βιβλίου και από την καθημερινή παιδαγωγική πράξη μέχρι την επιστημονική έρευνα, το νήμα που συνδέει τις διαφορετικές πλευρές της διαδρομής της παραμένει το ίδιο: η ανάγκη να αντιμετωπίζουμε τον άνθρωπο πέρα από τις ετικέτες που του αποδίδουμε. Γιατί, τελικά, το πραγματικό στοίχημα της συμπερίληψης δεν είναι να μάθουμε απλώς να ανεχόμαστε τη διαφορετικότητα αλλά να πάψουμε να θεωρούμε ότι η αποδοχή της αποτελεί μια παραχώρηση.

Ροή Ειδήσεων

Περισσότερα