Κοινοτοπία του κακού: Ο ναζί εγκληματίας Άντολφ Άιχμαν ήταν τέρας ή "συνηθισμένος" γραφειοκράτης;

Ο Άντολφ Άιχμαν στη δίκη του το 1961 στην Ιερουσαλήμ
Ο Άντολφ Άιχμαν στη δίκη του το 1961 στην Ιερουσαλήμ 2022 AP

Τι είναι η κοινοτοπία του κακού και πώς ο συνταγματάρχης των SS και "αρχιτέκτονας" του Ολοκαυτώματος, Άντολφ Άιχμαν έφτασε να χαρακτηριστεί ως ανίδεος καριερίστας, που έκανε ό,τι μπορούσε για να ικανοποιήσει τους ανωτέρους του.

* Το άρθρο του δημοσιογράφου Thomas White δημοσιεύτηκε στο Aeon. Τo Αeon, είναι διαδικτυακό περιοδικό, που θέτει μεγάλα ερωτήματα, αναζητώντας φρέσκες απαντήσεις και μια νέα οπτική στην κοινωνική πραγματικότητα, την επιστήμη, τη φιλοσοφία και τον πολιτισμό. Το NEWS 24/7 αναδημοσιεύει κάθε εβδομάδα μια ιστορία για όσους λατρεύουν την πρωτότυπη σκέψη πάνω σε παλιά και νέα ζητήματα.

Μπορεί κάποιος να κάνει κακό χωρίς να είναι κακός; Αυτή ήταν το αινιγματικό ερώτημα που αντιμετώπισε η φιλόσοφος Χάνα Άρεντ όταν μετέδιδε για το The New Yorker το 1961 τη δίκη του Άντολφ Άιχμαν για εγκλήματα πολέμου, του ναζί υπεύθυνου για την οργάνωση της μεταφοράς εκατομμυρίων Εβραίων και άλλων σε διάφορα στρατόπεδα συγκέντρωσης για υποστήριξη της Τελικής Λύσης των Ναζί.

Η Άρεντ βρήκε τον Άιχμαν έναν συνηθισμένο, μάλλον μειλίχιο, γραφειοκράτη, ο οποίος, σύμφωνα με τα λόγια της, ήταν "ούτε διεστραμμένος ούτε σαδιστής", αλλά "τρομακτικά φυσιολογικός". Ενήργησε χωρίς κανένα άλλο κίνητρο εκτός από το να προχωρήσει επιμελώς την καριέρα του στη ναζιστική γραφειοκρατία. Ο Άιχμαν δεν ήταν ένα ανήθικο τέρας, κατέληξε στο συμπέρασμα στη μελέτη της για την υπόθεση, Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil (1963). Αντιθέτως, έκανε κακές πράξεις χωρίς κακές προθέσεις, γεγονός που συνδέεται με την "επιπολαιότητά" του, μια απεμπλοκή από την πραγματικότητα των κακών πράξεών του. Ο Άιχμαν "δεν κατάλαβε ποτέ τι έκανε" λόγω της "αδυναμίας… να σκεφτεί από τη σκοπιά κάποιου άλλου". Ελλείψει αυτής της συγκεκριμένης γνωστικής ικανότητας, "διέπραξε εγκλήματα υπό συνθήκες που του καθιστούσαν σχεδόν αδύνατο να γνωρίζει ή να αισθάνεται ότι [έκανε] λάθος".

Η Άρεντ ονόμασε αυτά τα συλλογικά χαρακτηριστικά του Άιχμαν "η κοινοτοπία του κακού": δεν ήταν εγγενώς κακός, αλλά απλώς ρηχός και ανίδεος, ένας "συμμετέχων", σύμφωνα με τα λόγια ενός σύγχρονου ερμηνευτή της θέσης της Άρεντ: ήταν ένας άνθρωπος που παρασύρθηκε στο Ναζιστικό Κόμμα, σε αναζήτηση σκοπού και κατεύθυνσης, όχι από βαθιά ιδεολογική πίστη. Στην αφήγηση της Άρεντ, ο Άιχμαν μάς θυμίζει τον πρωταγωνιστή στο μυθιστόρημα του Αλμπέρ Καμύ The Stranger (1942), ο οποίος σκοτώνει ξαφνικά και τυχαία έναν άνδρα, αλλά μετά δεν νιώθει τύψεις. Δεν υπήρχε καμία συγκεκριμένη πρόθεση ή προφανές κακό κίνητρο: η πράξη απλώς "συνέβη".

Αυτή δεν ήταν η πρώτη, κάπως επιφανειακή εντύπωση της Άρεντ για τον Άιχμαν. Ακόμη και 10 χρόνια μετά τη δίκη του στο Ισραήλ, έγραψε το 1971:

"Μου έκανε εντύπωση η έκδηλη ρηχότητα του πράττοντα [δηλαδή του Άιχμαν] που καθιστούσε αδύνατο να εντοπίσω το αδιαμφισβήτητο κακό των πράξεών του σε οποιοδήποτε βαθύτερο επίπεδο ριζών ή κινήτρων. Οι πράξεις ήταν τερατώδεις, αλλά ο δράστης – τουλάχιστον ο πολύ αποτελεσματικός που δικάζεται τώρα – ήταν αρκετά κανονικός, συνηθισμένος και ούτε δαιμονικός ούτε τερατώδης".

Η θέση της κοινοτοπίας του κακού ήταν αφορμή για διαμάχη. Για τους επικριτές της Άρεντ, φαινόταν απολύτως ανεξήγητο ότι ο Άιχμαν θα μπορούσε να είχε παίξει βασικό ρόλο στη γενοκτονία των Ναζί, αλλά να μην είχε κακές προθέσεις. Ο Γκέρσομ Σόλεμ, συνάδελφος φιλόσοφος (και θεολόγος), έγραψε στην Άρεντ το 1963 ότι η διατριβή της για την κοινοτοπία του κακού ήταν απλώς ένας χαρακτηρισμός που "δεν με εντυπωσιάζει, σίγουρα, ως προϊόν βαθιάς ανάλυσης". Η Μέρι ΜακΚάρθι, μυθιστοριογράφος και καλή φίλη της Άρεντ, εξέφρασε την απόλυτη αδυναμία κατανόησής της: "[Μου] φαίνεται ότι αυτό που λέτε είναι ότι ο Άιχμαν στερείται μιας εγγενούς ανθρώπινης ιδιότητας: ικανότητας σκέψης, συναίσθησης – συνείδησης. Αλλά τότε δεν είναι απλώς ένα τέρας;".

Η διαμάχη συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Ο φιλόσοφος Άλαν Γουλφ, στο Political Evil: What It Is and How to Combat It (2011), επέκρινε την Άρεντ ότι "ψυχολογεί" – δηλαδή αποφεύγει – το ζήτημα του κακού ως κακού οριοθετώντας το στο περιορισμένο πλαίσιο της ύπαρξης του Άιχμαν. Ο Γουλφ υποστήριξε ότι η Άρεντ επικεντρώθηκε πάρα πολύ στο ποιος ήταν ο Άιχμαν, παρά στο τι έκανε ο Άιχμαν. Για τους κριτικούς της Άρεντ, αυτή η εστίαση στην ασήμαντη, συνηθισμένη ζωή του Άιχμαν φαινόταν να είναι μια "παράλογη παρέκκλιση" από τις κακές του πράξεις.

Άλλοι πρόσφατοι κριτικοί έχουν τεκμηριώσει τα ιστορικά λάθη της Άρεντ, που την οδήγησαν να μην διακρίνει ένα βαθύτερο κακό στον Άιχμαν, όταν ισχυρίστηκε ότι το κακό του "αψηφούσε τη σκέψη", όπως έγραψε η Άρεντ στον φιλόσοφο Καρλ Γιάσπερς τρία χρόνια μετά τη δίκη. Η ιστορικός Ντέμπορα Λίπσταντ, που ήταν κατηγορούμενη στη δίκη το 2000 που κίνησε ο Ντέιβιντ Ίρβινγκ για συκοφαντική δυσφήμιση για την άρνηση του Ολοκαυτώματος, παραθέτει τεκμηρίωση που έδωσε στη δημοσιότητα η ισραηλινή κυβέρνηση για χρήση στη νομική διαδικασία. Αποδεικνύεται, υποστηρίζει η Λίπσταντ στο The Eichmann Trial (2011), ότι η χρήση του όρου "συνηθισμένος" από την Άρεντ ήταν εσφαλμένη:

"Τα απομνημονεύματα [του Άιχμαν] που κυκλοφόρησε το Ισραήλ για χρήση στη δίκη μου αποκαλύπτουν τον βαθμό στον οποίο η Άρεντ έκανε λάθος για τον Άιχμαν. Διαποτίζονται από εκφράσεις της ναζιστικής ιδεολογίας… [Ο Άιχμαν] αποδέχτηκε και υποστήριξε την ιδέα της φυλετικής αγνότητας".

Η Λίπσταντ υποστηρίζει επίσης ότι η Άρεντ απέτυχε να εξηγήσει γιατί ο Άιχμαν και οι συνεργάτες του θα είχαν προσπαθήσει να καταστρέψουν στοιχεία για τα εγκλήματα πολέμου τους, αν πράγματι αγνοούσε την αξιόποινη πράξη του.

Στο Eichmann Before Jerusalem (2014), η Γερμανίδα ιστορικός Μπετίνα Στάνγκνετ αποκαλύπτει μια άλλη πλευρά εκτός από τον κοινότοπο, φαινομενικά απολίτικο άνδρα, που απλώς συμπεριφερόταν όπως κάθε άλλος "συνηθισμένος" γραφειοκράτης με προσανατολισμό στην καριέρα. Βασιζόμενη σε κασέτες ηχητικών συνεντεύξεων του Άιχμαν από τον ναζί δημοσιογράφο Βίλεμ Σάσεν, η Στάνγκνετ δείχνει τον Άιχμαν ως έναν αυτοαποκαλούμενο, επιθετικό ναζί ιδεολόγο, αφοσιωμένο έντονα στις ναζιστικές πεποιθήσεις, ο οποίος δεν έδειξε τύψεις ή ενοχές για τον ρόλο του στην Τελική Λύση - ένα ριζικά κακό στέλεχος του Τρίτου Ράιχ που ζει μέσα στο απατηλά κανονικό κέλυφος ενός αδιάφορου γραφειοκράτη. Μακριά από το να είναι "επιπόλαιος", ο Άιχμαν είχε πολλές σκέψεις – σκέψεις γενοκτονίας, που πραγματοποιήθηκαν για λογαριασμό του αγαπημένου του Ναζιστικού Κόμματος. Στις κασέτες, ο Άιχμαν παραδέχτηκε ένα είδος δυϊσμού Τζέκιλ και Χάιντ:

"Εγώ, «ο προσεκτικός γραφειοκράτης», ήμουν εγώ, ναι όντως. Αλλά… αυτός ο προσεκτικός γραφειοκράτης ακολουθείτο από έναν… φανατικό [Ναζί] πολεμιστή, που αγωνιζόταν για την ελευθερία του αίματός μου, που είναι το εκ γενετής δικαίωμα μου…".

Η Άρεντ έχασε εντελώς αυτή τη ριζικά κακή πλευρά του Άιχμαν όταν έγραψε 10 χρόνια μετά τη δίκη ότι "δεν υπήρχε κανένα σημάδι σε αυτόν σταθερών ιδεολογικών πεποιθήσεων ή συγκεκριμένων κακών κινήτρων". Αυτό απλώς υπογραμμίζει την κοινοτοπία – και την αναλήθεια – της θέσης της κοινοτοπίας του κακού. Και παρόλο που η Άρεντ δεν είπε ποτέ ότι ο Άιχμαν ήταν απλώς ένα αθώο "γρανάζι" στη ναζιστική γραφειοκρατία, ούτε υπερασπίστηκε τον Άιχμαν ότι "απλώς ακολουθούσε εντολές" – και οι δύο συνηθισμένες παρεξηγήσεις των ευρημάτων της για τον Άιχμαν – οι επικριτές της, συμπεριλαμβανομένων των Γουλφ και Λίπσταντ, παραμένουν ανικανοποίητοι.

Τι πρέπει λοιπόν να συμπεράνουμε σχετικά με τον ισχυρισμό της Άρεντ ότι ο Άιχμαν (όπως και άλλοι Γερμανοί) έκανε κακό χωρίς να είναι κακός;

Το ερώτημα είναι ένα παζλ γιατί η Άρεντ έχασε την ευκαιρία να διερευνήσει το ευρύτερο νόημα του ιδιαίτερου κακού του Άιχμαν, μη επεκτείνοντας τη μελέτη της για αυτόν σε μια ευρύτερη έρευνα της φύσης του κακού. Στο The Origins of Totalitarianism (1951), που δημοσιεύτηκε πολύ πριν από τη δίκη του Άιχμαν, η Άρεντ ανέφερε:

"Είναι εγγενές σε ολόκληρη τη [δυτική] φιλοσοφική μας παράδοση ότι δεν μπορούμε να αντιληφθούμε ένα «ριζοσπαστικό κακό»…".

Αντί να χρησιμοποιήσει την υπόθεση Άιχμαν ως τρόπο για να προωθήσει την κατανόηση της παράδοσης του ριζοσπαστικού κακού, η Άρεντ αποφάσισε ότι το κακό του ήταν κοινότοπο, δηλαδή "αψηφούσε τη σκέψη". Ακολουθώντας μια στενή νομικιστική, φορμαλιστική προσέγγιση της δίκης – τόνισε ότι δεν διακυβεύονται βαθύτερα ζητήματα πέρα από τα νομικά δεδομένα της ενοχής ή της αθωότητας του Άιχμαν – η Άρεντ αυτομάτως έθεσε τον εαυτό της στην αποτυχία ως προς το βαθύτερο γιατί του κακού του Άιχμαν.

Ωστόσο, στα γραπτά της πριν από το Eichmann in Jerusalem, πήρε στην πραγματικότητα μια αντίθετη θέση. Στο The Origins of Totalitarianism, υποστήριξε ότι το κακό των Ναζί ήταν απόλυτο και απάνθρωπο, όχι ρηχό και ακατανόητο, η μεταφορική ενσάρκωση της ίδιας της κόλασης: "[Η] πραγματικότητα των στρατοπέδων συγκέντρωσης μοιάζει τόσο πολύ με τις μεσαιωνικές εικόνες της Κόλασης".

Δηλώνοντας στα κείμενά της πριν από τη δίκη του Άιχμαν ότι το απόλυτο κακό, όπως αποτυπώθηκε από τους Ναζί, οδηγήθηκε από μια τολμηρή, τερατώδη πρόθεση να καταργήσει την ίδια την ανθρωπότητα, η Άρεντ απηχούσε το πνεύμα φιλοσόφων όπως ο Φρίντριχ Βίλχελμ Γιόζεφ Σέλινγκ και ο Πλάτωνας, που δεν απέφευγαν τη διερεύνηση των βαθύτερων, πιο δαιμονικών πτυχών του κακού. Αλλά αυτή η άποψη άλλαξε όταν η Άρεντ συνάντησε τον Άιχμαν, του οποίου το γραφειοκρατικό κενό δεν υποδήλωνε τέτοιο διαβολικό βάθος, αλλά μόνο πεζό καριερισμό και την "αδυναμία σκέψης". Σε εκείνο το σημείο, η προηγούμενη ευφάνταστη σκέψη της για το ηθικό κακό αποσπάστηκε και γεννήθηκε ο χαρακτηρισμός "κοινοτοπία του κακού". Επιπλέον, η Άρεντ πέθανε το 1975: ίσως αν είχε ζήσει περισσότερο θα μπορούσε να είχε ξεκαθαρίσει τους γρίφους γύρω από τη θέση της κοινοτοπίας του κακού, η οποία εξακολουθεί να μπερδεύει τους κριτικούς μέχρι σήμερα. Αυτό όμως δεν θα το μάθουμε ποτέ.

Έτσι, μας μένει η αρχική της θέση ως έχει. Ποια είναι η βασική σύγχυση πίσω από αυτό; Η Άρεντ δεν συμβίβασε ποτέ τις εντυπώσεις της για τη γραφειοκρατική κοινοτοπία του Άιχμαν με την προγενέστερη έντονη επίγνωσή της για τις κακές, απάνθρωπες πράξεις του Τρίτου Ράιχ. Είδε τον συνηθισμένο λειτουργό, αλλά όχι τον ιδεολογικά κακό πολεμιστή. Το πώς η βαρετή ζωή του Άιχμαν θα μπορούσε να συνυπάρχει με εκείνο το "άλλο" τερατώδες κακό την μπέρδεψε. Ωστόσο, η Άρεντ δεν υποβάθμισε ποτέ την ενοχή του Άιχμαν, τον περιέγραψε επανειλημμένως ως εγκληματία πολέμου και συμφώνησε με την θανατική του ποινή όπως είχε αποφασίστηκε από το ισραηλινό δικαστήριο. Αν και τα κίνητρα του Άιχμαν ήταν, γι' αυτήν, σκοτεινά και αψηφώντας τη σκέψη, οι γενοκτονικές του πράξεις δεν ήταν. Σε τελική ανάλυση, η Άρεντ είδε την αληθινή φρίκη του κακού του Άιχμαν.

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ: Ideas, Aeon Stories, Ναζί
SHARE:

24Media Network