Remigration: η επικίνδυνη λέξη

Η λέξη remigration ήρθε για να μείνει. Την έφερε στο κέντρο της πολιτικής συζήτησης η AfD, η Εναλλακτική για τη Γερμανία. Δεν είναι μια γερμανική λέξη. Διαβάζεται με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις ευρωπαϊκές γλώσσες. Τη λέξη βέβαια την ξέραμε. Τη χρησιμοποιούσαμε με ουδέτερη σημασία για την επιστροφή μεταναστών στη χώρα από την οποία είχαν φύγει.

Οι λέξεις όμως αλλάζουν όταν ένα καινούργιο νόημα τις καταλαμβάνει. Και το νόημα πρώτα καταλαμβάνει τις λέξεις και ύστερα την κοινωνία.

Γιατί, αν σκεφτόμαστε με λέξεις —και πώς αλλιώς;— σκεφτόμαστε μέσα από τα νοήματά τους. Οι λέξεις είναι αλγόριθμοι. Οι πρώτοι και ισχυρότεροι. Οργανώνουν τον κόσμο γύρω μας, μας λένε τι να φοβόμαστε, ποιον να εμπιστευόμαστε, ποιος είναι «δικός μας» και ποιος ξένος. Οι λέξεις κάνουν πολιτική. Ή καλύτερα: χωρίς λέξεις πολιτική δεν γίνεται.

Δεν χρειάζεται κάποιος να μας διατάξει τι να σκεφτόμαστε. Αρκεί να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε στη γλώσσα του.

Αυτό συνέβη με τη remigration. Μια παλιά και σχετικά ουδέτερη λέξη καταλήφθηκε από την ευρωπαϊκή άκρα Δεξιά και κυρίως από το κίνημα όσων συγκροτούν την πολιτική τους κυρίως, αν όχι αποκλειστικά, γύρω από την εθνική ή/και δυτική ταυτότητα. Των ταυτοτιστών, των εθνικιστών, των φανατικών της δυτικής ταυτότητας. Η λέξη όμως άλλαξε περιεχόμενο.

Δεν σημαίνει πλέον απλώς την επιστροφή κάποιου στη χώρα από την οποία μετανάστευσε. Δεν είναι ο νόστος ούτε ο επαναπατρισμός. Ούτε έχει εθελοντική σημασία. Σημαίνει ένα βίαιο πολιτικό σχέδιο: να φύγουν ή να απελαθούν, από τις ευρωπαϊκές κοινωνίες, μεγάλοι αριθμοί ανθρώπων μεταναστευτικής προέλευσης.

Οι λέξεις, όπως τα μικρόβια, αναπτύσσονται σε οικοσυστήματα. Η remigration αναπτύχθηκε μέσα σε ένα περιβάλλον που έχει τη δική του θεωρία: τον λεγόμενο «εθνοπλουραλισμό». Η λέξη ακούγεται αθώα, ακόμη και ανεκτική. Όλοι οι λαοί, λέει, έχουν δικαίωμα στη διαφορετικότητά τους. Αλλά, προσοχή! O καθένας στον τόπο του. Οι πολιτισμοί δεν πρέπει να αναμειγνύονται. Η διαφορά μετατρέπεται έτσι σε διαχωρισμό. Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο: όλοι έχουν δικαίωμα να είναι διαφορετικοί, αρκεί να είναι διαφορετικοί αλλού.

Οι λέξεις μεταφέρουν συναισθηματικά φορτία. Και η λέξη remigration μεταφέρει απειλή, κίνδυνο. Θεωρείται το αντίδοτο στη θεωρία της Μεγάλης Αντικατάστασης των λευκών πληθυσμών από έγχρωμους, του δυτικού πολιτισμού από τον ισλαμικό, των προλεταρίων με εργασιακά δικαιώματα από τους λαθρομετανάστες που δουλεύουν για ένα κομμάτι ψωμί.

Η remigration δεν αφορά μόνο τους μετανάστες χωρίς χαρτιά. Στις ριζοσπαστικότερες εκδοχές της αφορά ανθρώπους που ζουν νόμιμα στις ευρωπαϊκές χώρες, ενδεχομένως ακόμη και πολίτες τους, όταν θεωρείται ότι δεν έχουν «αφομοιωθεί». Κι εδώ βεβαια χωράει μεγάλη αυθαιρεσία. Δεν πρόκειται επομένως απλώς για αυστηρότερη μεταναστευτική πολιτική. Αλλάζει το ίδιο το ερώτημα: όχι πλέον ποιος δικαιούται να εισέλθει σε μια χώρα, αλλά ποιος δικαιούται να ανήκει σ’ αυτήν.

Και εδώ η λέξη αποκτά τη σκοτεινή γοητεία της. Υπόσχεται ότι οι άνθρωποι που θεωρούνται ξένοι θα εξαφανιστούν από δίπλα μας. Ο γείτονας, ο συνάδελφος, ο μαθητής, ο καταστηματάρχης.

Οι ευρωπαϊκές κοινωνίες, ύστερα από δεκαετίες μετακινήσεων και αναμείξεων, υποτίθεται ότι μπορούν να επιστρέψουν σε κάποια αρχική πολιτισμική καθαρότητα.

Δεν είναι η πρώτη φορά που εμφανίζεται αυτή η φαντασίωση. Στην Ευρώπη του Μεσοπολέμου η ιδέα ότι τα κοινωνικά προβλήματα μπορούν να λυθούν με την απομάκρυνση ολόκληρων πληθυσμών προηγήθηκε των πολιτικών εξόντωσης.

Πριν από την «Τελική Λύση», οι Ναζί εξέταζαν ακόμη και το σχέδιο μαζικής μεταφοράς των Εβραίων στη Μαδαγασκάρη.

Η ιστορική αναλογία δεν σημαίνει ότι οι σημερινές συνθήκες είναι ίδιες. Άλλωστε οι υποστηρικτές της remigration είναι θαυμαστές σήμερα του ισραηλινού απαρχάιντ απέναντι στους Παλαιστίνιους.

Μας υπενθυμίζει όμως πόσο επικίνδυνη μπορεί να γίνει η φαντασίωση μιας κοινωνίας που θα θεραπευτεί αν εξαφανιστούν από αυτήν οι ανεπιθύμητοι. Θα ξαναδούμε λοιπόν μπροστά μας τη λέξη remigration.

Το επικίνδυνο δεν είναι μόνο αυτό που προτείνει. Είναι ότι, πριν γίνει πολιτική, ζητά να γίνει μια λέξη με την οποία μπορούμε να σκεφτόμαστε. Και όταν μια κοινωνία αρχίσει να σκέφτεται ποιοι άνθρωποι πρέπει να εξαφανιστούν από δίπλα της, ένα μεγάλο μέρος της πολιτικής αλλαγής έχει ήδη συντελεστεί.

Η πολιτική καρδιά της remigration είναι «ποιος δικαιούται να ανήκει πού;». Όταν μια λέξη αλλάζει σημασία, τότε αρχίζει να αλλάζει μαζί της το πεδίο του πολιτικά νοητού.

Το επικίνδυνο δηλαδή με τη remigration δεν είναι μόνο αυτό που προτείνει. Είναι ότι, πριν γίνει πολιτική, ζητά να γίνει μια λέξη με την οποία μπορούμε να σκεφτόμαστε.