Γιατί οι καύσωνες στην Ευρώπη είναι τόσο θανατηφόροι

Οι ακραίες θερμοκρασίες που σαρώνουν το δυτικό τμήμα της Ευρώπης αναμένεται να κοστίσουν τη ζωή σε εκατοντάδες, πιθανόν και χιλιάδες ανθρώπους.  Αν και η πρώτη επίσημη εκτίμηση του απολογισμού των θυμάτων θα χρειαστεί εβδομάδες, Ισπανοί ερευνητές εκτιμούν πως τουλάχιστον 210 άνθρωποι έχουν πεθάνει εξ αιτίας του καύσωνα, μόνο για το διάστημα μεταξύ Κυριακής και Τετάρτης.

Όπως αναφέρει το POLITICO σε εκτενές του αφιέρωμα, στη Γαλλία, οι τραγωδίες λόγω έντονης ζέστης αρχίζουν να γίνονται πρωτοσέλιδα: Ένας ηλικιωμένος άνδρας που εργαζόταν σε εξωτερικό χώρο άφησε την τελευταία του πνοή την Κυριακή. Δύο νήπια υπέστησαν ανακοπή καρδιάς μέσα σε ένα αυτοκίνητο τη Δευτέρα, και ένα τρίχρονο αγόρι βρέθηκε νεκρό την Τετάρτη, επίσης μέσα σε κλειστό αυτοκίνητο, όπου φέρεται να είχε κρυφτεί από τους γονείς του αντί να πάει για ύπνο όπως του είχαν ζητήσει.

Το γεγονός ότι οι ακραίες θερμοκρασίες σκοτώνουν δεν θα έπρεπε να εκπλήσσει τις ευρωπαϊκές αρχές. Το 2003, η ζέστη στοίχισε τη ζωή σε περίπου 70.000 ανθρώπους, αναγκάζοντας τότε τις κυβερνήσεις να εκπονήσουν επείγοντα σχέδια δράσης.

Κι όμως, δύο δεκαετίες μετά, οι θάνατοι από τον καύσωνα εξακολουθούν να αγγίζουν τις δεκάδες χιλιάδες κάθε χρόνο. Παρότι είναι δύσκολο να καταγραφούν οι ακριβείς αριθμοί, οι εκτιμήσεις καταδεικνύουν πως ο αριθμός των Ευρωπαίων που χάνουν τη ζωή τους από τη ζέστη είναι δυσανάλογα υψηλός σε σχέση με τον υπόλοιπο πλανήτη.

Οι αιτίες

Η γήρανση του πληθυσμού και η ραγδαία άνοδος της θερμοκρασίας, σε μια ήπειρο όπου η χρήση κλιματιστικού αποτελεί την εξαίρεση και όχι τον κανόνα, είναι οι βασικές αιτίες πίσω από αυτόν τον βαρύ απολογισμό. Στην πραγματικότητα, όμως, τα μέτρα προστασίας των πολιτών απέναντι στα ολοένα και πιο θερμά καλοκαίρια παραμένουν απελπιστικά πίσω από τις πραγματικές ανάγκες.

“Το μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης εξακολουθεί να στερείται συστηματικής προετοιμασίας για μια κρίση που πλέον επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο”, δήλωσε στο POLITICO ο Χανς Κλούγκε, περιφερειακός διευθυντής του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για την Ευρώπη. “Συνεχίζουμε να αντιμετωπίζουμε τον καύσωνα ως ένα απλό καιρικό φαινόμενο και όχι ως μια χρόνια απειλή για τη δημόσια υγεία”.

Καθώς η κλιματική αλλαγή καθιστά τα κύματα καύσωνα πιο συχνά και πιο έντονα, οι ειδικοί προειδοποιούν ότι η Ευρώπη πρέπει να λάβει άμεσα και δραστικά μέτρα για να προστατεύσει τους ανθρώπους της.

“Η ζέστη έχει εξελιχθεί στον πλέον επικίνδυνο και επείγοντα κίνδυνο για τη δημόσια υγεία στην Ευρώπη”, δήλωσε η Φλερ Μονάσο, επικεφαλής του Κλιματικού Κέντρου του Ερυθρού Σταυρού και της Ερυθράς Ημισελήνου για την Ευρώπη. “Πρόκειται για ζήτημα ζωής και θανάτου”.

Η υπερβολική ζέστη αποτελεί παγκόσμια απειλή. Ο ΠΟΥ εκτιμά ότι κατά τις δύο πρώτες δεκαετίες του αιώνα μας, ο πλανήτης θρήνησε περίπου 489.000 θανάτους ετησίως λόγω υψηλών θερμοκρασιών.

Ωστόσο, οι αριθμοί που αφορούν την Ευρώπη είναι σοκαριστικοί. Αν και η ήπειρος φιλοξενεί λιγότερο από το 10% του παγκόσμιου πληθυσμού, συγκεντρώνει πάνω από το ένα τρίτο των θανάτων που απέδωσε ο ΠΟΥ στη ζέστη μεταξύ 2000 και 2019.

Τα στοιχεία δείχνουν ξεκάθαρα ότι στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης, η θνησιμότητα που σχετίζεται με τον καύσωνα ακολουθεί σταθερά ανοδική πορεία από το 2000 και μετά.

Η κατάσταση δεν έχει βελτιωθεί καθόλου τη δεκαετία του 2020. Κατά τη διάρκεια των τελευταίων τεσσάρων ετών, η Ευρώπη έχει χάσει περισσότερους από 200.000 ανθρώπους εξαιτίας των υψηλών θερμοκρασιών, σύμφωνα με τον ΠΟΥ. Μόνο το 2022, πάνω από 60.000 Ευρωπαίοι έχασαν τη ζωή τους από αιτίες που σχετίζονται με τη ζέστη.

Ένας από τους παράγοντες που εκτοξεύουν τον αριθμό των θανάτων κατά τη διάρκεια των ευρωπαϊκών καυσώνων είναι ο γηράσκων πληθυσμός της ηπείρου.

Η υπερθέρμανση καταπονεί την καρδιά και τα ζωτικά όργανα, καθώς ο οργανισμός πασχίζει να ρίξει τη θερμοκρασία του. Οι ηλικιωμένοι, και ειδικά όσοι αντιμετωπίζουν χρόνια προβλήματα υγείας, είναι οι πλέον ευάλωτοι κατά τη διάρκεια των καυσώνων και θρηνούν τα περισσότερα θύματα.

Από την άλλη, τα ευρωπαϊκά κτίρια, όπου οι πολίτες περνούν σχεδόν το 90% της ζωής τους, μετατρέπονται σε παγίδες θερμότητας.

Στη Βόρεια Ευρώπη, οι κατασκευές έχουν σχεδιαστεί για να κρατούν τη ζέστη τον χειμώνα – όχι για να μένουν δροσερές το καλοκαίρι. Καθώς ο πλανήτης υπερθερμαίνεται, αυτή η αρχιτεκτονική ιδιαιτερότητα εξελίσσεται σε θανάσιμο κίνδυνο.

Η επιτροπή για την κλιματική αλλαγή του Ηνωμένου Βασιλείου προειδοποιεί ότι το 92% των υφιστάμενων κατοικιών κινδυνεύει με υπερθέρμανση έως το 2050. Στο δε Παρίσι, οι εμβληματικές τσίγκινες στέγες μετατρέπουν τα διαμερίσματα σε πραγματικούς φούρνους.

“Χτίσαμε τις πόλεις μας για το κλίμα μιας άλλης εποχής”, δήλωσε ο Γερούν Κλουκ, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Εφαρμοσμένων Επιστημών του Άμστερνταμ, ο οποίος ερευνά την κλιματική ανθεκτικότητα των αστικών κέντρων.

“Οι προσομοιώσεις που τρέξαμε δείχνουν ότι όλο και περισσότερα σπίτια θα γίνονται ανυπόφορα ζεστά, ακόμη κι αν επιστρατεύσουμε συστήματα σκίασης και εξαερισμού”, πρόσθεσε.

“Κάποια στιγμή στο μέλλον, η χρήση ενεργητικής ψύξης σε αυτά τα κτίρια θα είναι μονόδρομος”, είπε.

Ευρώπη χωρίς κλιματιστικά

Αν και η αγορά κλιματιστικών κερδίζει έδαφος, η χρήση τους παραμένει σπάνια στην Ευρώπη. Μόλις το ένα πέμπτο των ευρωπαϊκών νοικοκυριών διαθέτει κλιματισμό, την ώρα που στις ΗΠΑ το ποσοστό αυτό αγγίζει το 90%.

Και το πρόβλημα δεν περιορίζεται στα σπίτια: εργοστάσια, σχολεία, τρένα, ακόμα και νοσοκομεία στερούνται επαρκούς ψύξης.

Οι θάνατοι λόγω καύσωνα στους χώρους εργασίας έχουν εκτοξευθεί κατά 42% στην ΕΕ από το 2000. Το γεγονός αυτό ώθησε την Ευρωπαϊκή Συνομοσπονδία Συνδικάτων να ζητήσει από τις Βρυξέλλες να κατοχυρώσουν νομοθετικά τα υποχρεωτικά διαλείμματα για “ανάσες δροσιάς” καθώς και ανώτατα όρια θερμοκρασίας στην εργασία. Αυτή την εβδομάδα, χιλιάδες σχολεία έβαλαν λουκέτο λόγω των ανυπόφορων θερμοκρασιών στις αίθουσές τους, ενώ το Βέλγιο απέσυρε από την κυκλοφορία τρένα που δεν διέθεταν κλιματισμό, και μια γαλλική κλινική ανακοίνωσε τον θάνατο ασθενούς επειδή το δωμάτιο νοσηλείας του είχε μετατραπεί σε καμίνι.

Παρότι πολλοί Ευρωπαίοι παραμένουν επιφυλακτικοί με τα κλιματιστικά λόγω των περιβαλλοντικών επιπτώσεων, αρκετοί αρχίζουν να συμβιβάζονται με την ιδέα ότι είναι απαραίτητα για κτίρια που δεν μπορούν να δροσιστούν με φυσικούς τρόπους.

Οι περισσότερες χώρες προειδοποιούν πλέον τους πολίτες τους για τα κύματα ακραίας ζέστης μέσω ενός συστήματος συναγερμού με χρωματικούς κώδικες. Ορισμένοι δήμοι έχουν κάνει σημαντικά βήματα, επενδύοντας στη δημιουργία κλιματιζόμενων δημόσιων χώρων, ενώ η Γαλλία δαπανά εκατομμύρια ευρώ για τον κλιματισμό των σχολείων.

Ωστόσο, οι πρωτοβουλίες ανά πόλη και περιφέρεια παραμένουν αποσπασματικές. Αυτό σημαίνει ότι ο βαθμός προστασίας των πολιτών από τη ζέστη εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τον τόπο κατοικίας τους. (Στην ΕΕ, ένα κοινό ευρωπαϊκό πλαίσιο για την κλιματική ανθεκτικότητα που αναμένεται αργότερα φέτος, στοχεύει στο να συντονίσει και να εναρμονίσει αυτές τις προετοιμασίες).

Το χειρότερο είναι ότι ο ρυθμός της κλιματικής αλλαγής ξεπερνά κατά πολύ τις υποτυπώδεις προετοιμασίες της ηπείρου, ειδικά από τη στιγμή που η Ευρώπη πλέον θερμαίνεται ταχύτερα από οποιαδήποτε άλλη περιοχή του πλανήτη.

Παρότι οι κυβερνήσεις αρχίζουν να αλλάζουν τους οικοδομικούς κανονισμούς, ώστε τα κτίρια να σχεδιάζονται με γνώμονα τη ζέστη, η θωράκιση εκατομμυρίων κατοικιών απαιτεί χρόνο, προειδοποιεί ο Κλουκ.

Στο μεταξύ, τα καλοκαίρια θα γίνονται όλο και πιο αβίωτα. Έρευνα που δημοσιεύθηκε την Παρασκευή δείχνει ότι η κλιματική αλλαγή έκανε τις υψηλές μεσημεριανές θερμοκρασίες αυτού του έτους δέκα φορές πιο πιθανές να εμφανίζονται από εδώ και μπρος, αλλά και κατά 2°C υψηλότερες σε σχέση με το φονικό καλοκαίρι του 2003.

“Ο καύσωνας του 2003 σόκαρε την Ευρώπη και την κινητοποίησε. Όμως, τα μέτρα εκείνα σχεδιάστηκαν για το κλίμα του 2003”, τόνισε ο Κλούγκε του ΠΟΥ. “Η απειλή έχει πλέον ξεπεράσει κατά πολύ τα αντανακλαστικά μας”.

Οι άλλοι δύο λόγοι που επικαλέστηκε ο Κλούγκε για τους θανάτους είναι ότι οι πλέον ευάλωτοι, όπως οι ηλικιωμένοι, εξακολουθούν να βρίσκονται έξω από το “δίχτυ προστασίας” των κρατών των οποίων τα σχέδια για την αντιμετώπιση της κρίσης, είναι μόνο επί χάρτου.

“Ένα σχέδιο που δεν έχει δοκιμαστεί στην πράξη, δεν έχει στελεχωθεί και δεν έχει χρηματοδοτηθεί, δεν είναι σχέδιο – είναι απλώς ένα χαρτί”, δήλωσε χαρακτηριστικά. “Στο χάσμα ανάμεσα στη θεωρία του εγγράφου και στην πράξη των 45 βαθμών Κελσίου, εκεί ακριβώς χάνονται ανθρώπινες ζωές”. Οι ειδικοί ζητούν σταθερή χρηματοδότηση, αυστηρούς κανόνες και μακροπρόθεσμο σχεδιασμό.

Αυτό μεταφράζεται σε ριζική ανακαίνιση κτιρίων, ενίσχυση του αστικού πρασίνου, λειτουργία δικτύων δροσισμού, προσαρμογή των ωραρίων εργασίας και ενίσχυση των κοινωνικών υπηρεσιών για τη φροντίδα των ανήμπορων πολιτών.

“Τίποτα από όλα αυτά δεν απαιτεί κάποια τεχνολογική επανάσταση”, κατέληξε ο Κλούγκε μιλώντας στο POLITICO. “Απαιτείται συντονισμός, πολιτική βούληση και η παραδοχή ότι η ακραία ζέστη αποτελεί πλέον μόνιμο καθεστώς για τα ευρωπαϊκά καλοκαίρια – και όχι μια αναπάντεχη έκπληξη”.