Η Πολιτική Οικονομία και οι κοινωνικές τάξεις του “Θεοκρατικού” Ιράν

Η οικονομία είναι το παν. Οκ και το «εποικοδόμημα» παίζει ρόλο. Αλλά ας μείνουμε στα βασικά. Η δομή της ιρανικής οικονομίας και οι αλλαγές της την περίοδο 1989-2026 (παρακάμπτω τη μεταβατική περίοδο 1979-1989), ερμηνεύουν ένα μεγάλο μέρος των πολιτικών αλλαγών και της εσωτερικής απονομιμοποίησης του θεοκρατικού καθεστώτος. Αυτή κρατά από καιρό, παρά την όψιμη εικόνα ενίσχυσης του καθεστώτος μετά τον πόλεμο.

Η ιρανική οικονομία έχει έναν εξαγωγικό τομέα, την ενέργεια (συν μερικά ορυκτά). Η πορεία του καθορίζει τη ροή των εισαγωγών. Η βιομηχανία είναι σημαντική, αλλά εσωστρεφής και αναχρονιστική. Τα τοπικά αυτοκίνητα, απαρχαιωμένα μοντέλα Ρενώ, παράγονται σε ένα παλιό εργοστάσιο της, που ξέμεινε. Η γεωργία είναι μικροεμπορευματική και σε κάποιους τομείς συνεταιριστική. Και μετά είναι οι πολλές οικονομικές δραστηριότητες, που συνδέονται με το «μπαζάρ», -μικροεμπορικές και μικροβιοτεχνικές.

Ποιός ελέγχει τα μέσα παραγωγής; Το κράτος, ελλείψει ιδιωτικού τομέα, θα ήταν η φυσιολογική απάντηση, αλλά δεν ισχύει. Οι θρησκευτικοί ή παράλληλοι φορείς είναι η απάντηση. Ούτε ιδιωτικές, ούτε κρατικές είναι οι επιχειρήσεις στο Ιράν. Ας το εξηγήσουμε.

Ο δολοφονηθείς Πρόεδρος, ο Αγιατολάχ Αλί Χαμενέι, είχε ενισχύσει στη μακρά θητεία του, δύο σώματα που παρέκαμπταν τους κρατικούς θεσμούς και αναφέρονταν απευθείας στο πρόσωπο του. Τους «Φρουρούς της Επανάστασης» (200.000 μέλη) που παρέκαμπταν τον στρατό (800.000) και την «Ηθική Αστυνομία» που παρέκαμπτε την αστυνομία. Αυτό είναι σύνηθες σε καταπιεστικά καθεστώτα που θέλουν να ελέγχουν τους πολιτικούς αντιπάλους του. Παραμένουν δύσπιστα στους παραδοσιακούς θεσμούς (στρατό, αστυνομία) και φτιάχνουν παράλληλους «πιστούς» θεσμούς. Συμπληρωματικά είναι και η περίφημη πολιτοφυλακή Μπασίτζ, (600.000 μέλη) με το εκτενές δίκτυο ελέγχου των γειτονιών, που επίσης ελέγχεται από τους Φρουρούς.

Μόνο που οι Φρουροί της Επανάστασης εξελίχθηκαν, υπό τον δολοφονηθέντα Πρόεδρο, σε ένα τεράστιο αυτόνομο οικονομικό μηχανισμό. Με διαφορά τον πιο σημαντικό στην ιρανική οικονομία. Ελέγχουν μέσω ενός δικτύου εταιρειών περίπου το ένα τρίτο της ιρανικής οικονομίας. Επαναλαμβάνω το ένα τρίτο της οικονομίας. Ενέργεια, τηλεπικοινωνίες, τράπεζες, κατασκευές, υποδομές, σούπερ-μάρκετ, κ.ο.κ. Μάλιστα την περίοδο του μοναδικού «ρεφορμιστή Προέδρου» Χαταμί (1997-2005) που με ένα πρόγραμμα ιδιωτικοποιήσεων επιδίωξε να προσελκύσει ξένα κεφάλαια, οι Φρουροί της Επανάστασης πήραν πάνω από τις μισές προς ιδιωτικοποίηση εταιρείες, -μάλλον λίγο «βίαια».

Το Αεροδρόμιο της Τεχεράνης, που μία τουρκική εταιρεία είχε κερδίσει στο διαγωνισμό για τη διαχείριση του, βρέθηκε «υπό κατάληψη» από τους Φρουρούς, μέχρι να πάρει τη σύμβαση, ιρανική εταιρεία φιλική προς αυτούς. Το ίδιο συνέβη με την επίσης τουρκική Turcocell που είχε κερδίσει την κινητή τηλεφωνία. Καλές οι καταλήψεις της αμερικάνικης πρεσβείας (ειδικά όταν καταλήγουν στην επαίσχυντη συμφωνία με τις ΗΠΑ, Ιράν-Κόντρας για τον πόλεμο κατά των Σαντινίστας), αλλά ακόμα καλύτερες είναι οι «καταλήψεις προς προσπορισμό».

Οι εταιρείες των Φρουρών, έχουν καθολική φοροαπαλλαγή από το κράτος, έτσι πρακτικά χρηματοδοτούν τους Φρουρούς και στη συνέχεια οι Φρουροί χρηματοδοτούν τον Θρησκευτικό ηγέτη και αυτός μετά δαπανά τους πόρους στο «θρησκευτικό του έργο». Κοινώς το πλεόνασμα διαχέεται από τις εταιρείες στους Φρουρούς και από τους Φρουρούς στον Ηγέτη. Αυτή η παράλληλη δομή εκτός κράτους, ανεξέλεγκτη, αδιαφανής, αναπόφευκτα διεφθαρμένη, αποτελεί το βασικότερο μηχανισμό οικονομικής αναπαραγωγής της «οικονομικής ελίτ» του Ιράν.

Ο μηχανισμός αυτός ενισχύθηκε πολύ μετά τις «νόθες εκλογές» του 2005 και την εκλογή του σκληροπυρηνικού Αχμεντινετζάντ (2005-2013). Ο «φτωχός και τίμιος» αρχηγίσκος, δεν ταυτίστηκε μόνο με τη νέα «Μεγάλη Ιδέα» της Προεδρίας του, τη «μετατροπή του Ιράν σε πυρηνική δύναμη», αλλά προχώρησε στη μεγαλύτερη ανάδιανομή εντός της οικονομίας υπέρ των οικονομικών δικτύων των Φρουρών της Επανάστασης.

Οι άλλοι θεσμοί, μαζί και το κράτος, διαχειρίζονται, αλλά εντός κάποιων κανόνων, μέρος της υπόλοιπης οικονομίας. Η γραφειοκρατία είναι αρκούντως επαρκής με παλιά παράδοση. Ως ηγεμονική τάξη, από οικονομική άποψη, ας πούμε η «μεγαλοαστική τάξη», παραμένουν οι μουλάδες, με τα δεκάδες προσωπικά θρησκευτικά ιδρύματα, που με τη σειρά τους ελέγχουν τμήματα της οικονομίας και κοινωνικούς θεσμούς. Οι κατοικίες τους, «κυβερνητικών» και «αντιπολιτευόμενων» μουλάδων, θυμίζουν γαλλικές αριστοκρατικές κατοικίες με πλήρες υπηρετικό προσωπικό.

Η επόμενη μεγάλη κοινωνική ομάδα και παραδοσιακός σύμμαχος, από την εποχή του Σάχη, του ισλαμικού κινήματος, είναι η μικροεμπορευματική τάξη των «μπαζάρ» που ανήκουν στην ιδιωτική οικονομία, εν πολλοίς στην παραοικονομία. Εκ των πραγμάτων στηρίζονται στις εισαγωγές και την εσωτερική κατανάλωση. Άρα είναι ευάλωτες στην διακυμάνσεις της οικονομίας. Οι οικονομικές κρίσεις χτυπάναι αυτά τα στρώματα με μεγάλη ένταση. Η πρόσφατη πληθωριστική έκρηξη, συνέπεσε με την απόπειρα φορολόγησης τους, καθώς κατέρρεαν τα κρατικά έσοδα από την ενέργεια, που χρηματοδοτούν τον προϋπολογισμό. Έτσι έγινε προσπάθεια αύξησης των φορολογικών εσόδων (που είναι μόλις 9% του ΑΕΠ). Για πρώτη φορά οι εμπορικές τάξεις βγήκαν μαζικά στους δρόμους.

Τα πλήθη των μαυροφορεμένων γυναικών, των σκληροπυρηνικών ενδυματολογικά του Τσαντόρ, που μοιρολογούσαν στην πλατεία τη δολοφονία από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, του Θρησκευτικού Ηγέτη Χαμείνι, και που τώρα τον κήδευσαν, ανήκουν στο εκτενές δίκτυο οικονομικού ελέγχου και προσπορισμού της οικονομίας (των οικογενειών των Φρουρών, των εταιρειών που ελέγχουν, των ανθρώπων, που ζουν, επιβιώνουν ή πλουτίζουν από το καθεστώς). Δεν υποτιμώ το θρησκευτικό συναίσθημα, αλλά φαντάζει πιο στέρεο εφόσον συνδυάζεται με την υλικότητα των «ευκατάστατων στρωμάτων» του Ιράν. Μερικές δεκάδες χιλιάδες Φρουροί, οι οικογένειες τους, μερικές δεκάδες χιλιάδες που ελέγχουν τις εταιρείες των, φαντάζει καλύτερο από το θρησκευτικό συναίσθημα. Αυτήν την υλικότητα υπερασπίζονται και με το δίκιο τους. Κάθε αλλαγή ή άνοιγμα της οικονομίας, κάθε μεταρρύθμιση θα σήμαινε το τέλος της.

Αυτό δημιουργεί δύο προβλήματα. Ο εξοβελισμός των υπολοίπων, και η επαναλαμβανόμενη καταστολή των εξεγέρσεων. Φανταστείτε αυτές τις γενιές των νέων φοιτητών μορφωμένων και με προοπτική να βλέπουν μπροστά τους το «τείχος των θρησκευτικών και παραστρατιωτικών εταιρειών», δεσμευμένων για τα παιδιά των Φρουρών, των συγγενών και φίλων. Το brain drain από το Ιράν, την τελευταία δεκαετία, είναι περίπου 150.000 ετησίως που φεύγουν από τη χώρα. Κοινώς πάνω από ένα εκατομμύριο νέοι, με σπουδές, έχουν εγκαταλήψει το Ιράν, κινούμενοι προς πάσα κατεύθυνση. Σκεφτείτε τις μεγάλες μάζες μεροκαματιάρηδων, εργατών με μόνιμη ή ασταθή απασχόληση, να εξαρτώνται από τις διακυμάνσεις της οικονομίας και τις ανεξέλεγκτες επιλογές οικονομικής πολιτικής της θρησκευτικής ηγεσίας.

Η οικονομία αναπόφευκτα είναι πιεσμένη από το πολυετές οικονομικό εμπάργκο από τη Δύση, που κλιμακώθηκε μετά την ακύρωση της Συμφωνίας του Ομπάμα από τον Τραμπ. Αυτό όμως δεν αφορά την τρέχουσα ροή πετρελαίου. Αυτό απορροφάται από την Κίνα και άλλες οικονομίες. Η αμερικανική εμμονή αφορά πρωτίστως τα αποθέματα φυσικού αερίου του Ιράν που είναι τα μεγαλύτερα στον κόσμο. Η εκμετάλλευση τους, θα σήμαινε το τέλος του αμερικανικού LNG στην Ευρώπη και αλλού.

Το καθεστώς εν μέσω των οικονομικών πιέσεων και της ταξικής πόλωσης υποσχέθηκε τη μέριμνα για τα φτωχότερα στρώματα. Το εκτενές καθολικό δίκτυο επιδοτήσεων και πληρωμών σε χρήμα στα νοικοκυριά, που εισήγαγε ο Αχμεντινετζάντ, προκειμένου να «εξευμενίσει» τα χαμηλό-εισοδηματικά στρώματα, αποδείχθηκε ασταθές, ευάλωτο σε κάθε πληθωριστική κρίση που προκύπτει από τις μεταβαλλόμενες ισοτιμίες. Το «οικογενειακό επίδομα για όλους», που θεωρητικά αποτελούσε τον κύριο εισοδηματικό μηχανισμό ενίσχυσης των φτωχών τάξεων, έχει εδώ και χρόνια εξανεμιστεί. Το σύστημα της μαζικής κοινωνικής κατοικίας δε που υποσχέθηκε ο Αχμεντινετζάντ, απλά κατέρρευσε πριν καν ξεκινήσει.

Οι διαδοχικές εξεγέρσεις, φοιτητικές, νεανικές, εργατικές, ακόμα και πολιτισμικές εδράζονται στο γεγονός ότι το σύμβολο του «μαύρου Τσαντόρ», δεν είναι το σύμβολο της πατριώτισσας, θρησκευόμενης, υποτακτικής στην πατριαρχία γυναίκας, αυταρχικής απέναντι στις άλλες μη θρησκευόμενες γυναίκες, -που είναι, αλλά συμβολίζει ταυτόχρονα κάτι βαθύτερο, «τις ευκατάστατες τάξεις» της ιρανικής κοινωνίας, κοινώς τον ίδιο τον «πλούτο». Η 16χρονη κοπέλα που πέθανε στα χέρια της «ηθικής αστυνομίας», βλέπει στο τσαντόρ τη διττή φύση της καταπίεσης, της ανελευθερίας, της επιβολής, αλλά και το «σύμβολο του διασφαλισμένου πλούτου».

Το καθεστώς αποδείχθηκε χάρτινος τίγρης μετά τις διαδοχικές ήττες. Άπλωσε τις επεμβάσεις σε άλλες χώρες (Λίβανος, Συρία, Υεμένη, Παλαιστίνη, Ιράκ κλπ), ως περιφερειακή δύναμη, εξήγαγε το ίδιο το οικονομικό μοντέλο της σε αυτές (Χεζμπολλάχ, Χαμάς, κλπ) και προκάλεσε «ρεκόρ Εμφυλίων Πολέμων». Το διπλό μέτωπο είναι με το Ισραήλ και με τη Σαουδική Αραβία. Δεν ξέρω για ποιούς από τους δύο το «μίσος» είναι μεγαλύτερο. Αλλά βιώνει διαδοχικές ήττες και εξευτελισμούς. Και έστειλε δεκάδες χιλιάδες στον τάφο, στην τελευταία εξέγερση.

Η επίθεση στο Ιράν του «πασιφιστή» Αμερικανικού Προέδρου επικυρώνει πρακτικά την πιο επιθετική και φιλοπόλεμη περίοδο των ΗΠΑ για δεκαετίες, με αεροπορικές επιθέσεις σε οκτώ χώρες, ναυτικούς αποκλεισμούς δύο χωρών, απειλές πολεμικών επεμβάσεων σε τουλάχιστον άλλες τρεις. Όλα αυτά εντός ενός έτους. Και φυσικά το «γενοκτονικό» Ισραήλ, που η μαζική δολοφονία Παλιστινίων έχει πάρει πρωτόγνωρες διαστάσεις. Μόλις πρόσφατα το Αμερικανικό Κονγκρέσο και η Βουλή ζητούν διερεύνηση για 9 Αμερικανούς πολίτες, -παλαιστίνιους με αμερικανική υπηκοότητα, που δολοφονήθηκαν από μασκοφόρους εποίκους στη Δυτική Όχθη, τους τελευταίους 6 μήνες. Αν οι έποικοι μασκοφόροι δολοφονούν ανεξέλεγκτα παλαιστίνιους με αμερικανική υπηκοότητα, ας φανταστούμε τι γίνεται με τον τοπικό πληθυσμό.

Η επίθεση των ΗΠΑ-Ισραήλ στο Ιράν είναι προφανώς η πιο αποτρόπαια πράξη. Όχι μόνο είναι εκτός διεθνούς δικαίου, αλλά δεν επιχειρήθηκε καν, επιδεικτικά μάλιστα, η νομιμοποίησης της. Συνοδεύτηκε από την οριστική εγκατάλειψη της αναζήτησης συμμάχων, ευρωπαίων ή άλλων στη Μέση Ανατολή, εκ των πραγμάτων, θέτοντας τον κόσμο στην πιο επικίνδυνη περίοδο της ανεξέλεγκτης δράσης μιας υπερδύναμης που αρνείται να αναγνωρίσει το «περιορισμένο πλέον μπόι» της, αρνείται κοινώς το «αναπόφευκτο τέλος» της.

Μεταξύ μας τώρα, οι ΗΠΑ, παρά τους λεονταρισμούς τους, μετά την ιστορική ήττα στο Βιετνάμ, κοινώς το σημείο καμπής της πάλαι ποτέ Pax Americana, δεν μπορούν να κερδίσουν κανένα πόλεμο. Σέρνονται από αποτυχία σε αποτυχία. Στο Αφγανιστάν ανέτρεψαν του Ταλιμπάν και παρέδωσαν σε αυτούς. Στο Ιράκ ανέτρεψαν το Σαντάμ, που χρησιμοποίησαν κατά του Ιράν με τον 8ετή πόλεμο την επαύριο της ιρανικής επανάστασης, για να οδηγήσουν το Ιράκ στον ISIS και με το τέλος των πολέμων σε μία πολιτική τάξη στο Ιράκ, με ισχυρή σιιτική παρουσία, ελεγχόμενη από το Ιράν. Στη Λιβύη απλά μηδένισε την αμερικανική επιρροή σε μία διχασμένη πλέον, πρακτικά ανύπαρκτη χώρα, και στη Συρία έδωσαν την εξουσία σε «μεταρρυθμιστή» του ISIS, ελεγχόμενο από την Τουρκία. Στο μακρύ κατάλογο προστέθηκε πρόσφατα και το Ιράν.

Αλλά το γεγονός για το θεοκρατικό Ιράν παραμένει. Πρόκειται για την πιο «αντιδραστική οικονομική ελίτ» στον κόσμο. Άντε συγκρίσιμη με της Σαουδικής Αραβίας. Η επίκληση του ιρανικού λαού, που συχνά γίνεται, ειδικά μετά τις πρόσφατες ντε φάκτο «νίκες» κατά των ΗΠΑ-Ισραήλ, είναι λίγο ατυχής. Αυτός βρίσκεται εξοβελισμένος και εσαεί τιμωρημένος από αυτήν την οικονομική ελίτ, χωρίς την παραμικρή χαραμάδα ελπίδας.

Απέχει πλέον από κάθε πολιτική διαδικασία. Από το 70-80% που συμμετείχαν μέχρι τις νόθες εκλογές του 2005, η συμμετοχή στις πιο πρόσφατες εκλογές έχει περιοριστεί στο 25%. Ο ταξικός διχασμός είναι εξόφθαλμος. Οι λαϊκές τάξεις, μουσουλμανικές εξ ορισμού, δεν έκλαψαν τον εκλιπόντα Πρόεδρο. Πουθενά στο Ιράν δεν έγιναν αυθόρμητες λαϊκές πένθιμες συγκεντρώσεις. Η ταξική ρωγμή είναι αθεράπευτη και οριστική. Και το αστυνομοκρατούμενο ή φρουροκρατούμενο κράτος μονόδρομος εδώ και πολύ καιρό.

* Στη μνήμη των Ιρανών στενών φίλων μου, – δύο ζευγάρια, το ένα με παιδί, και δύο ακόμα φίλοι, που σπουδάζαμε μαζί στο Newcastle. Επέστρεψαν το 1981-83 στο Ιράν και πέθαναν, υπό άγνωστες συνθήκες, στις φυλακές ανάμεσα στο 1988-1991. Ήταν μέλη του Τουτέχ.