100 ΧΡΟΝΙΑ ΓΚΑΟΥΔΙ: Ο ΑΝΑΤΡΕΠΤΙΚΟΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΑΣ ΤΗΣ ΒΑΡΚΕΛΩΝΗΣ

Εκατό χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τον θάνατο του Αντόνι Γκαουδί (10/6/1926), του Καταλανού αρχιτέκτονα και πολεοδόμου που συνδέθηκε με την ανάδειξη του μοντέρνου στιλ και την εντυπωσιακή πρωτοτυπία των κατασκευών του. Οι δημιουργίες του, που ξεχειλίζουν από φαντασία, περικλείουν μια μεγάλη ενότητα έμπνευσης: πολύχρωμες προσόψεις, κυματιστές φόρμες, δυναμική διακόσμηση, ζωόμορφα και φυτόμορφα μοτίβα.

Η αρχιτεκτονική του, μια σπάνια αισθητική επίθεση, που σήμερα αποτελεί αντικείμενο θαυμασμού για την ιδιαιτερότητά της, συνάντησε το έργο όλων των “περιθωριακών”, που πέρασαν χάρη στον χρόνο και τη συνήθεια, από την απόρριψη στην εξύμνηση. Το Magazine παρουσιάζει ένα μικρό αφιέρωμα σε μια από τις μεγαλύτερες αβανγκάρντ προσωπικότητες, που σφράγισε την εποχή του με τη χειμαρρώδη έκφραση του ποιητικού εσωτερικού του κόσμου.

Η ΑΒΑΝΓΚΑΡΝΤ (ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑ)

Είναι αδύνατο να μιλήσουμε για την εποχή του Γκαουδί χωρίς να αναφερθούμε σε μια ατελείωτη σειρά από πρωτοπορίες (avant-guardes). Ο όρος, που είναι στρατιωτικής προέλευσης, σημαίνει εμπροσθοφυλακή. Χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά στα τέλη του 18ου αιώνα στη Γαλλία, όμως γρήγορα πέρασε τόσο στην πολιτική όσο και στον πολιτισμό. Η εμφάνιση μιας αβανγκάρντ σημαίνει το πέρασμα από το παλιό στο καινούργιο. Εδώ η τάξη αμφισβητείται από τις ανατρεπτικές δυνάμεις που ωθούν προς τα εμπρός, προς την καινοτομία.

Κατά τον 19ο αιώνα, η χειραφέτηση ορισμένων καλλιτεχνών από τα θεσμικά πρότυπα της καθεστηκυίας τάξης, οδήγησε στην αποδέσμευση από τα κυριότερα χαρακτηριστικά της ακαδημαϊκής ζωγραφικής, όπως ήταν η λατρεία της απεικονιστικής “τελειότητας” και η κυριαρχία των “υποχρεωτικών” θεμάτων (σκηνές από την ιστορία, την Αγία Γραφή, τη μυθολογία). Στην πορεία, προέκυψε μια συνολικά δημιουργική τάση απαλλαγής από τους ακαδημαϊκούς κώδικες της αισθητικής, προβάλλοντας νέες αναζητήσεις με τελείως νέους κανόνες.

Όλο αυτό οδήγησε σε μια γνήσια συμβολική επανάσταση, με εκπροσώπους όπως ο ιμπρεσιονισμός, ο κυβισμός και ο σουρεαλισμός. Πέρα από το πεδίο της ζωγραφικής, η αβανγκάρντ έκανε την εμφάνισή της και σε άλλες τέχνες (με την ευρύτερη έννοια του όρου), από τη γλυπτική, την ποίηση και το μυθιστόρημα, μέχρι τη μουσική, την αρχιτεκτονική και την πολεοδομία, εισάγοντας θέματα, φόρμες, χρώματα και μορφές ανυπακοής, που προκάλεσαν αναταραχή στο “αστικό” κοινό.

Οι πρωτοποριακές πρακτικές προσδιορίστηκαν ουσιαστικά μέσα από την ανατρεπτική τους δύναμη, ξεπερνώντας εμπόδια πολλών μορφών: κώδικες και αισθητικές ιεραρχίες, ιδεολογικές βεβαιότητες, ηθικά ταμπού κλπ. Ένας τέτοιος “ελεύθερος στοχαστής”, ανατρεπτικός και πρωτοπόρος, του οποίου η σιωπηλή επανάσταση χρειάστηκε χρόνο για να γίνει αντιληπτή και να αφομοιωθεί, υπήρξε ο Αντόνι Γκαουδί. Πριν περάσουμε όμως στην πεφωτισμένη και φυσική του πολυπλοκότητα, είναι αναγκαίο να κάνουμε μια σύντομη αναφορά στη “νεωτερικότητα” και τον “καταλανικό μοντερνισμό”, τα δυο κινήματα που ενέπνευσαν το έργο του μεγάλου Καταλανού αρχιτέκτονα.

ΤΟ ΚΙΝΗΜΑ ΤΗΣ ΝΕΩΤΕΡΙΚΟΤΗΤΑΣ

Ένα ομοιογενές σύνολο προτάσεων που έχουν το χάρισμα μιας δύναμης που μπορεί να εξηγεί ως έναν βαθμό τις καλλιτεχνικές πρακτικές της αβανγκάρντ, χωρίς όμως να αποκλείει νέες προσεγγίσεις. Ένα πλέγμα θέσεων, αντιλήψεων και κινημάτων, τα οποία εμφανίστηκαν στην τέχνη, την πολιτική και τη φιλοσοφία στα τέλη του 19ου αιώνα με τον όρο “μοντερνισμός”, βρήκαν τελικά εφαρμογή σε κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα, όπου η εκδήλωση της “νεωτερικότητας” απέκτησε τη βαρύτητα αξίας, που άλλοι επικρότησαν και άλλοι στιγμάτισαν δημόσια.

Με δεδομένο ότι ένα από τα κυριότερα χαρακτηριστικά της σύγχρονης τέχνης, είναι να αυτοαναλύεται κριτικά, ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα, είχε ξεκινήσει η σταδιακή αποκαθήλωση της καθαρά ιστορικής ή έστω αλληγορικής ζωγραφικής και παράλληλα η περιφρόνηση απέναντι στις παραδοσιακές, “ακαδημαϊκές” φόρμες ξεκινώντας από τη γλυπτική και φτάνοντας μέχρι την αρχιτεκτονική. Ένα από τα κινήματα αυτής της καλλιτεχνικής, κοινωνικής και συνολικά πολιτισμικής προσέγγισης, που δεν επηρέασε απλώς, αλλά καθόρισε τη δομή της τοπικής κοινωνίας και την ταυτότητα του λαού της, υπήρξε ο καταλανικός μοντερνισμός.

Ο ΚΑΤΑΛΑΝΙΚΟΣ ΜΟΝΤΕΡΝΙΣΜΟΣ

Ο καταλανικός μοντερνισμός οδήγησε στον εκσυγχρονισμό της Καταλονίας και στην πολιτισμική ένταξή της στην ευρύτερη κουλτούρα της ευρωπαϊκής νεωτερικότητας, σε αντίθεση με την υπόλοιπη Ισπανία (εκτός ίσως της Βαλένθιας), όπου το συγκεκριμένο κίνημα δεν είχε αντίκρισμα, αφού ο στατικός χαρακτήρας της γενικότερης νοοτροπίας του Οίκου των Βουρβόνων δεν άφηνε περιθώρια απαλλαγής από την παραδοσιακή αντίληψη όχι μόνο των τεχνών, αλλά συνολικά της κοινωνικής “μονοχρωμίας”.

Ο “modernisme catalá” εκφράστηκε σε όλες τις τέχνες, έχοντας ως στόχο τη ρήξη με το παρελθόν και τις αξίες της Αναγέννησης, τη διεκδίκηση της καλλιτεχνικής ελευθερίας μέσα από ένα ριζικό ρήγμα με τον ακαδημαϊσμό και τον ιστορικισμό. Το κίνημα αυτό γεννήθηκε μέσα από τις ανάγκες μιας νέας εποχής, διαρρηγνύοντας κάθε σχέση με τη λογική των ρυθμών που είχε κυριαρχήσει στον 19ο αιώνα, προβάλλοντας όχι ως εναλλακτική επιλογή, αλλά ως άποψη αφύπνισης, ένα δυνατό φαντασιακό και μοντέρνο επαναστατικό σχέδιο.

Η Διεθνής Έκθεση της Βαρκελώνης το 1888, θεωρείται ως η αφετηρία του καταλανικού μοντερνισμού. Η κατεδάφιση των τειχών της πόλης και η νέα διάθεση ανανέωσης και επέκτασης του πολεοδομικού ιστού της πρωτεύουσας (αλλά και των υπόλοιπων καταλανικών πόλεων) από την ισχυρή καταλανική αστική τάξη, αποτέλεσαν το ιδανικό σκηνικό που επέτρεψε την εφαρμογή των νέων τάσεων στην αρχιτεκτονική και τις διακοσμητικές τέχνες.

Δυο δεκαετίες νωρίτερα, το 1867, ο επίσης Καταλανός πολιτικός μηχανικός, Ιλδεφόνς Σερδά, είχε δημοσιεύσει στη Μαδρίτη τη “Γενική Θεωρία της Πολεοδομίας” (Teoría General de la Urbanización), ένα θεμελιώδες κείμενο της ευρωπαϊκής πολεοδομίας, για να στηρίξει την πρότασή του για επέκταση της Βαρκελώνης. Όπως και άλλες ευρωπαϊκές πόλεις (Παρίσι, Βιέννη, Βρυξέλλες, Γλασκώβη), η Βαρκελώνη που βρισκόταν στο κέντρο μιας πλούσιας βιομηχανικής περιοχής, γινόταν το “εργαστήριο” μιας καινούργιας αντίληψης για την πολεοδομία, με τις φαρδιές και δενδροφυτεμένες λεωφόρους της, τους δημόσιους χώρους της ανοιχτούς στον λαό, με την αστική της υποδομή που προοριζόταν για την άνεση των κατοίκων της.

ΟΙ ΕΚΠΡΟΣΩΠΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΑΛΑΝΙΚΗΣ “ART NOUVEAU”

Πάνω στα σχέδια του Σερδά, στα τέλη του 19ου αιώνα χτίστηκε στη Βαρκελώνη η συνοικία Eixample (που σημαίνει επέκταση), αποτελούμενη από οικοδομικά τετράγωνα 113 Χ 113 μέτρων που χωρίζονται από λεωφόρους πλάτους 20 μέτρων. Τα δυο πιο γνωστά κτίρια μέσα στην Εϊσάμπλε, είναι  έργα του Γκαουδί, η Κάζα Μιλά και η Κάζα Μπατγιό, αμφότερα στην οδό Passeig de Grácia. Οι σημαντικότεροι εκπρόσωποι του καταλανικού “art nouveau” στην αρχιτεκτονική, υπήρξαν οι Αντόνι Γκαουδί, Τζουζέπ Πουτς ι Καδαλφάκ και Γιουίς Ντουμένακ ι Μουντανέ.

Όσο η Βαρκελώνη μεταμορφωνόταν ριζικά ώστε να προσαρμοστεί στις χωροταξικές και δημογραφικές συνέπειες της εκβιομηχάνισης, πρόσφερε στον νεαρό Γκαουδί μια καλή ευκαιρία για να ασκήσει τη δημιουργική φαντασία του, κυρίως επειδή οι αρχιτέκτονες της πόλης – σε αντίθεση με τον ακαδημαϊσμό της Μαδρίτης – είχαν επιβάλλει στον δικό τους σχεδιασμό ένα ιδιαίτερο στιλ, εμπνευσμένο από ζωντανές οργανικές μορφές, το οποίο εναρμονιζόταν με τον προσωπικό του λυρισμό.

ΤΟ ΞΕΚΙΝΗΜΑ ΤΟΥ ΓΚΑΟΥΔΙ

Στη διάρκεια των χρόνων της μαθητείας του, ο Γκαουδί εξοικειώθηκε με το θεωρητικό έργο του Εζέν Βιολέ λε Ντυκ (Γάλλου αρχιτέκτονα και συγγραφέα, 1814-1879), κυρίως όσον αφορά στη συντήρηση των καθεδρικών ναών. Πάντως, σε συμφωνία με τα κοινωνικά του πιστεύω, ξεκίνησε με την κατασκευή το 1879 ενός συνεταιριστικού συγκροτήματος εργατικών κατοικιών στο Ματαρό (πόλη 30 χλμ βορειοανατολικά της Βαρκελώνης).

Μετά τη γνωριμία του το 1878 με τον Καταλανό μαικήνα της βιομηχανίας Εουσέμπι Γκουέιγ ι Μπασιγαλουπί, ο Γκαουδί άρχισε να κατασκευάζει πολλές κατοικίες για εύπορους ιδιώτες. Όπως και οι συνάδελφοί του, παρτιζάνοι μιας “νέας τέχνης” (art nouveau), αναζητώντας και ο ίδιος μια καινοτόμο αρχιτεκτονική κατοικιών, παγίωσε σε αυτά τα κτίσματα την τεχνοτροπία του, ένα πολύχρωμο μείγμα από γοτθικές αναφορές και μεσογειακές παραδόσεις (Κάζα Βισένς & Κάζα Καλβέτ).

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ

Ο Γκαουδί ταυτίστηκε με τις φιλελεύθερες ιδέες του χρηματοδότη του, στο σπίτι του οποίου συγκεντρωνόταν όλη η καταλανική διανόηση και έγινε ο επίσημος εργολάβος του, δημιουργώντας κηπουπόλεις (Οικισμός Γκουέιγ στη Σάντα Κολόμα δε Σερβεγιό και Πάρκο Γκουέιγ στη Βαρκελώνη), αλλά και πολυκατοικίες με μια κοινωνική διάσταση. Σε μια από αυτές, την Κάζα Μιλά, οι καπνοδόχοι σε σχήμα τεράτων είναι μια ελεύθερη απόδοση της παράδοσης των μεσαιωνικών υδρορροών.

Διεκδικούσε επίσης, χωρίς να βλέπει κάποια αντίφαση σε αυτό, μια σύμπτωση έμπνευσης με τους μυστικιστές χτίστες του Μεσαίωνα, που τους φανταζόταν προσηλωμένους σε όλη τους τη ζωή, στην πραγματοποίηση ενός αριστουργήματος. Ασχολήθηκε έτσι, στη διάρκεια όλης της καριέρας του, με τη θρησκευτική αρχιτεκτονική. Άλλωστε, τόσο ο ίδιος, όσο και ο προστάτης και χορηγός του, Γκουέιγ ι Μπασιγαλουπί, ήταν αφοσιωμένοι Καθολικοί.

Το 1887 ανέλαβε την επίβλεψη της ανέγερσης της κρύπτης του ναού της Σαγράδα Φαμίλια (της Αγίας Οικογένειας), το 1908 έχτισε το παρεκκλήσι του Οικισμού Γκουέιγ και από το 1910 άρχισε να ασχολείται συστηματικά με την ανέγερση του πλέον χαρακτηριστικού τοπόσημου της Βαρκελώνης – στο οποίο είχε παρέμβει για πρώτη φορά το 1884 – μέχρι του σημείου να γίνει η Σαγράδα Φαμίλια το απόλυτο έμβλημα του έργου του. Μέχρι τον θάνατό του, επινόησε σε αυτό το εργοτάξιο, το οποίο καθοδηγούσε βήμα-βήμα, σχήματα που πηγάζουν από τον γοτθικό ρυθμό.

Για περισσότερο από έναν αιώνα, ο ημιτελής χαρακτήρας του κτιρίου, αντί να ενοχλεί οπτικά, δυνάμωνε ακόμα περισσότερο την εντύπωση που άφηνε στον επισκέπτη. Η ριζική μεταμόρφωση των αρχικών σχεδίων του Φρανθίσκο δε Πάουλα δελ Βιγιάρ, με το ιδιόμορφο και πρωτοφανές μηχανικό στιλ του Γκαουδί, συνδύασε τη γοτθική τέχνη και μορφές μοντερνισμού, με φιλόδοξες διαρθρωτικές κολόνες και αψίδες, σε δυσθεώρητες κλίμακες και ακατανόητες φόρμες, που ξάφνιαζαν επί πολύ καιρό τους ιστορικούς της αρχιτεκτονικής, που προσπαθούσαν μάταια να ταξινομήσουν και να ονομάσουν το έργο του Καταλανού δημιουργού.

Η δυναμική προσωπικότητα του Γκαουδί και τα έργα του, συνδυάστηκαν με τεχνολογικές καινοτομίες, εξίσου σημαντικές με τις αισθητικές. Έτσι, η άφθονη χρήση της πέτρας δεν τον εμπόδισε να συλλάβει τα αρχιτεκτονικά του σχήματα σε συνάρτηση με τους νόμους της στατικής και τις δυνάμεις που ασκούνται στο σύνολο της κατασκευής. Σε πολλά από τα κτίσματά του, ιδιαίτερα στον ναό του οικισμού Γκουέιγ στη Σάντα Κολόμα δε Σερβεγιό, ο Γκαουδί χρησιμοποίησε τις κολόνες που έχουν κλίση προς τα μέσα, οι οποίες έγιναν το σήμα κατατεθέν των αρχιτεκτονικών συνθέσεών του.

Η εξέλιξη του Γκαουδί μέσα από το έργο του, οδήγησε την προσωπική του “επαναστατική” πορεία πέρα από μια εφήμερη μόδα. Η Βαρκελώνη εκμεταλλεύτηκε την ανατρεπτική του διάθεση και την επιθυμία του να δημιουργήσει ταυτόχρονα μια χαρακτηριστική “τοπική” αρχιτεκτονική, καθώς και εντελώς νέες εκφραστικές φόρμες, με αποτέλεσμα το μοναδικό του στιλ να είναι αδιαχώριστο από την εντεινόμενη επιβεβαίωση της καταλανικής ταυτότητας κατά την τελευταία 30ετία του 19ου αιώνα και στο ξεκίνημα του 20ου.

Η ΠΑΡΑΚΑΤΑΘΗΚΗ ΤΟΥ ΓΚΑΟΥΔΙ

Ο ίδιος ο Σαλβαδόρ Νταλί, τον Δεκέμβριο του 1933, μέσα από το περιοδικό “Minotaure” – όργανο του κινήματος του σουρεαλισμού – αναγνωρίζει στον Γκαουδί “την τρομακτική και εδώδιμη ομορφιά της αρχιτεκτονικής modern style”, καταλήγοντας ότι “πρόκειται για μια χωρίς προηγούμενο επανάσταση του αισθήματος της πρωτοτυπίας”. Η “ερωτική” χρήση του χώρου από τον καταλανικό μοντερνισμό, βρήκε αμέσως απήχηση στους σουρεαλιστές, οι οποίοι στήριζαν κάθε προσπάθεια απεμπλοκής από την τυποποίηση.

Ο Γκαουδί θέλησε να πραγματοποιήσει αυτό που ο 19ος αιώνας αναζήτησε με επιμονή στη δημιουργική προοπτική του, ένα στιλ που ήταν η έκφραση της εποχής του. Και πέτυχε ένα μοναδικό νεωτεριστικό στοιχείο ρήξης, υπόδειγμα ενός κινήματος, μιας επανάστασης, φορέα μιας νέας τάσης, ενός νέου στάτους της τέχνης. Ξεφεύγοντας από την παραδοσιακή ιστορική-ακαδημαϊκή διαδικασία, επανασυνδέθηκε με την πλαστικότητα και πέτυχε την απόλυτη συμφωνία ανάμεσα στη μορφή και τον προορισμό.

Επέλεξε συγκεκριμένες μορφές για να εκφράσει θεμελιώδεις έννοιες συμμετρίας και αρμονίας, θέλοντας να εξωτερικεύσει τη θεολογική αλήθεια. Στη Σαγράδα Φαμίλια “δήλωσε” με σαφήνεια ότι ο χώρος αποτελεί αναπαράσταση του κόσμου μέσα από τη στοιχειώδη “αντιπαράθεση” γης και ουρανού σε κατακόρυφη διάταξη, ζητώντας να αφήσουμε το δημιουργικό πάθος στον Καλλιτέχνη. Η εξαγνισμένη έκφραση της πληθωρικής διακόσμησης εντάχθηκε στο ίδιο το σχέδιο, σε μια ατμόσφαιρα, σε έναν τρόπο ζωής, με όλες τις ερμηνείες του εγκόσμιου και του θείου.

Οι αποχρώσεις νεανικότητας και καινοτομίας υπήρξαν οι βάσεις μιας προσπάθειας ανατροπής, μιας αντίδρασης στο ακαδημαϊκό “τέλμα”, το οποίο διαλύθηκε μέσα σε ένα διακοσμητικό παιχνίδι πολυπλοκότητας. Ο Γκαουδί έγινε – και έμεινε – γνωστός μόνο για τις αυτόνομες πηγές του, εκείνες που αποκαλύφθηκαν μέσα από την ίδια τους την πρακτική εφαρμογή. Η θεμελιώδης διάσταση του έργου του ήταν ακριβώς αυτή: ο συγκερασμός των δομών και των ντεκόρ, της ζωής και της τέχνης, της φύσης και της κουλτούρας, όλα αυτά ως αντίδραση στην αυστηρή γεωμετρία της υλικής πραγματικότητας.

Σήμερα, εκατό χρόνια μετά τον θάνατό του – παρασύρθηκε από διερχόμενο τραμ ενώ κατευθυνόταν προς το εργοτάξιο της Σαγράδα Φαμίλια – ο Αντόνι Γκαουδί παραμένει το απόλυτο σύμβολο της καταλανικής art nouveau, ο άνθρωπος που με τα έργα του έδωσε νέα ταυτότητα στη Βαρκελώνη, υπηρετώντας στον υπερθετικό βαθμό τον ανατρεπτικό ρόλο της καλλιτεχνικής πράξης με τα κοινωνικά, αισθητικά και πολιτισμικά του “επιχειρήματα”. Ο οραματιστής αρχιτέκτονας που δημιούργησε μια νέα μυθολογία, εξερευνώντας τις δυνάμεις που θα μπορούσαν να ξεπεράσουν τη “στάσιμη αιωνιότητα”.

Ο τάφος του Γκαουδί βρίσκεται στο παρεκκλήσι της Nuestra Señora del Carmen, στην κρύπτη της Σαγράδα Φαμίλια. Η ταφόπλακά του φέρει την ακόλουθη επιγραφή:
“Antoni Gaudí Cornet. Από το Reus. Σε ηλικία 74 ετών, ένας άνδρας με υποδειγματική ζωή και εξαιρετικός τεχνίτης, ο δημιουργός αυτού του θαυμάσιου έργου, της εκκλησίας, απεβίωσε ευσεβώς στη Βαρκελώνη, στις 10 Ιουνίου του 1926. Από τότε, η τέφρα ενός τόσο μεγάλου ανθρώπου περιμένει την ανάσταση των νεκρών. Είθε να αναπαυθεί εν ειρήνη”.

* Πηγές: gaudi-foundation.org, barcinodesigns.com, sagradafamilia.org, study.com, archaiologia.gr, whc.unesco.org, bbc.co.uk, Larousse-Le siécle rebelle, britannica.com, wiki

* Βίντεο: Τα σημαντικότερα αρχιτεκτονικά έργα του Αντόνι Γκαουδί

* Βίντεο: Η Sagrada Familia του Αντόνι Γκαουδί