ΜΠΗΚΑΜΕ ΣΤΙΣ ΓΥΝΑΙΚΕΙΕΣ ΦΥΛΑΚΕΣ ΕΛΕΩΝΑ: ΚΑΙ ΟΙ ΚΡΑΤΟΥΜΕΝΕΣ ΠΗΡΑΝ ΤΟΝ ΛΟΓΟ

Δεν είναι η πρώτη φορά που μπαίνω σε φυλακή για να δω θέατρο. Σε καμία ωστόσο εμπειρία δεν αποκτάς ανοσία. Ίσως γι΄αυτό κάθε φορά νιώθω το ίδιο ρήγμα ανάμεσα σε αυτό που ονομάζουμε “έξω” και σε αυτό που κρατάμε θαμμένο “μέσα”.

Η διαδρομή προς τις Γυναικείες Φυλακές Ελεώνα στη Θήβα ήταν καλοκαιρινή, σχεδόν γαλήνια. Εξοχή, πράσινο, ανοιχτός ουρανός. Κι έπειτα, απότομα, τομές στο τοπίο: συρματοπλέγματα, μυτερά σύρματα, περίφραξη που δεν επιτρέπει καμία παρεξήγηση. Δεν υπάρχει ουδετερότητα εδώ. Καταλαβαίνεις πως περνάς σε έναν χώρο εγκλεισμού πριν καν φτάσεις στην πύλη.

Εκεί, το Εθνικό Θέατρο σε συμπαραγωγή με το Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου και σε συνεργασία με τη Γενική Γραμματεία Αντεγκληματικής Πολιτικής του Υπουργείου Προστασίας του Πολίτη και τα Σχολεία του Σωφρονιστικού Καταστήματος Γυναικών Ελεώνα Θηβών, παρουσιάζουν στις 13, 14, 27 και 28 Ιουνίου την παράσταση ΓΥΝΑΙ, σε σύλληψη και σκηνοθεσία του Στάθη Γράψα.

Μέχρι να ξεκινήσει η παράσταση, μας οδηγούν στο σχολείο δεύτερης ευκαιρίας της φυλακής. Στην είσοδο, με χρωματιστά γράμματα, γράφει “καλή κοινωνία”. Από κάτω δύο καρτοτηλέφωνα. Σαν ειρωνεία ή σαν υπόσχεση που δεν ξέρει αν θα τηρηθεί ποτέ.

Οι τοίχοι είναι γεμάτοι ζωγραφιές, τοιχογραφίες, χειροτεχνίες. Δύο εικόνες τραβούν το βλέμμα: Και οι δύο απεικόνιζαν την “Οδό Ονείρων” του Μάνου Χατζιδάκι. Από το ταβάνι κρέμονται χριστουγεννιάτικα στολίδια με ευχές. Διαβάζω σε μία κάρτα “και του χρόνου σπίτια μας”. Το βλέμμα μου μένει εκεί στα άγουρα αυτά γράμματα. Η φράση αυτή δεν διαβάζεται απλώς. Καρφώνεται στο μυαλό και μένει εκεί.

Από ηχείο μεγάλων διαστάσεων, εντός του σωφρονιστικού συγκροτήματος, ακούγεται ραπ μουσική σε υψηλή ένταση. Το τραγούδι των Κοινών Θνητών («είναι δύσκολος ο δρόμος και μαλάκας ο αστυνόμος») αναγνωρίζεται άμεσα, δημιουργώντας ένα στιγμιαίο, σχεδόν αμήχανο χαμόγελο σε όλους μας.

Η ειρωνεία της σκηνής δεν διατυπώνεται ρητά, αλλά προκύπτει από το ίδιο το περιβάλλον: ο στίχος περί αστυνομίας αντηχεί μέσα σε έναν χώρο που ορίζεται από την παρουσία της, τους ελέγχους και τα συρματοπλέγματα που καθορίζουν κάθε μετακίνηση.

Μπαίνω στη σχολική αίθουσα. Βιβλία Δημοτικού παντού: αλφαβητάρια, τετράδια, παιδικά χρώματα που καλύπτουν τραπέζια και ράφια σαν να επιχειρούν να επαναφέρουν μια ηλικία που δεν υπάρχει πια. Στον τοίχο, κολλημένο, «το συμβόλαιο της τάξης μας». Οι ίδιες φράσεις που συναντά κανείς σε σχολικές αίθουσες παιδιών: «Είμαστε επιμελείς, κάνουμε διάλογο, διαβάζουμε τα μαθήματά μας, προσέχουμε στο μάθημα».

Η γλώσσα της παιδικότητας λειτουργεί εδώ ως παράδοξο πλαίσιο πάνω σε ενήλικες ζωές ήδη ραγισμένες. Τίποτα στον χώρο δεν προδίδει την ηλικία όσων τον χρησιμοποιούν. Κι όμως, πρόκειται για σχολείο φυλακής: σχολείο δεύτερης ευκαιρίας μέσα σε συνθήκες στέρησης της ελευθερίας, όπου η εκπαίδευση συνυπάρχει με τον εγκλεισμό χωρίς να μπορεί να τον αναιρέσει.

Όταν έρχεται η ώρα, μας οδηγούν στην αίθουσα εκδηλώσεων. Περνάμε διαδοχικά σιδερένιες πόρτες, υπογραμμίζοντας τη συνεχή μετάβαση από έναν ελεγχόμενο χώρο σε έναν ακόμη πιο ελεγχόμενο.
Από τα κάγκελα του διαδρόμου κοιτάζω προς τα έξω. Σε έναν μεγάλο περιφραγμένο χώρο, ελάφια λιάζονται στο φως. Ακίνητα, ήρεμα, σχεδόν ανέμελα. Η εικόνα, σε πρώτη ανάγνωση, μοιάζει γαλήνια, όμως και αυτή η γαλήνη είναι κατασκευασμένη από όρια.

Για μια στιγμή, το τοπίο αποκτά διπλή ανάγνωση: σχεδόν ονειρικό στην επιφάνεια, απολύτως κυριολεκτικό στη δομή του. Τα ζώα κινούνται μέσα σε περίφραξη χωρίς να την αντιλαμβάνονται ως τέτοια, ενώ το βλέμμα από τη δική μας πλευρά αναγνωρίζει την κοινή συνθήκη εγκλεισμού. Η ελευθερία εμφανίζεται έτσι όχι ως απόλυτη έννοια, αλλά ως υπό όρους τοπίο, οριοθετημένο και για τους μέσα και για τους έξω.

Και οι κρατούμενες πήραν τον λόγο

Στην αίθουσα εκδηλώσεων η ατμόσφαιρα είναι ηλεκτρισμένη. Στη θέση μου υπάρχει ένα καρτελάκι: “Αναστασία”. Μου εξηγούν ότι είναι μία από τις δολοφονημένες γυναίκες. Και ότι στο τέλος πρέπει να φωνάξω το όνομά της.

Όταν ο νόμος του ισχυρού αφήνει το σκοτεινό του ίχνος στις κοινωνίες, τους θεσμούς και τις ανθρώπινες σχέσεις, όταν οι γυναίκες αντιμετωπίζονται ως “ανίσχυρες”, αδύναμες, ευάλωτες, τότε το αίτημα για ανθρωπιά, αλληλοσεβασμό και αναγνώριση του διαφορετικού δεν είναι διακήρυξη. Είναι ρήγμα που απλώς δεν κλείνει.

Με όχημα το σώμα τους, μια ομάδα “ανίσχυρων” γυναικών, έχοντας έρθει αντιμέτωπη με το πιο σκληρό πρόσωπο της πατριαρχίας, καταθέτει επί σκηνής τη δική της αλήθεια. Σαν σύγχρονος χορός, θρηνεί για τις γυναίκες που κακοποιήθηκαν, για εκείνες που χάθηκαν, για όσες στερήθηκαν τη φωνή τους, για όσες σώπασαν. Η ατομική εμπειρία μετατρέπεται σε συλλογική συνείδηση.

Η παράσταση ΓΥΝΑΙ διατρανώνει μια αλήθεια που δεν επιδέχεται εξωραϊσμό: η βία κατά των γυναικών δεν είναι “κοινωνικό φαινόμενο” ούτε παρέκκλιση. Είναι δομή, σύστημα. Εγγράφεται μέσα στις ίδιες έμφυλες σχέσεις εξουσίας που τη γεννούν, τη νομιμοποιούν και τη συντηρούν.

Η παράσταση που ακολουθεί δεν μοιάζει με παράσταση με τη συνηθισμένη έννοια. Οι φυλακισμένες ηθοποιοί είναι εκεί ψυχή τε και σώματι. Χωρίς φίλτρο. Η παρουσία τους δεν παίζεται, κατατίθεται.
Και αυτό φαίνεται παντού: στο βλέμμα που χάνεται και ξαναβρίσκεται, στη φωνή που σπάει, στην κίνηση που δεν κρύβει τίποτα. Δεν είναι απλώς “καλύτερες από επαγγελματίες”, είναι κάτι άλλο: είναι μέσα στον ρόλο χωρίς την πολυτέλεια της αποστασιοποίησης.

Οι γυναίκες αυτές συγκλονίζουν. Όχι γιατί “ερμηνεύουν καλά”, αλλά γιατί ραγίζουν βεβαιότητες και μιλούν με το σώμα για τη μνήμη. Γιατί διεκδικούν την αναγνώριση των πολλαπλών και συχνά αθέατων ρόλων τους και μέσα από τη συνύπαρξή τους, συγκροτούν μια σπάνια μορφή αλληλεγγύης που δεν είναι θεωρητική, αλλά απόλυτα κυριολεκτική.

Οι γυναίκες αυτές μας κοιτουν επίμονα στα μάτια και ζητούν το βλέμμα μας. Όχι το φευγαλέο, το σταθερό. Ζητούν να αποδομήσουμε κάθε έμφυλη ιεραρχία, να σταθούμε απέναντι στη βία χωρίς υπεκφυγές και να δούμε τις γυναίκες ως όντα ισότιμα: φορείς μνήμης, εμπειρίας και επιθυμίας.

Το συνειδητοποιείς όταν οι νεαρές αυτές κοπέλες δεν μπορούν να συγκρατήσουν τα δάκρυά τους. Όταν φωνάζουν στον κακοποιητή τους “Όχι πάλι, φύγε”. Και μετά, στη σιωπή του χειροκροτήματος, και ακόμη περισσότερο στη συζήτηση που ακολουθεί, εκεί όπου οι λέξεις δεν είναι πλέον ρόλοι, αλλά άνθρωποι.

Είμαι πια βέβαιη πως η τέχνη του θεάτρου, μέσα σε αυτό το πλαίσιο, γίνεται κάτι περισσότερο από έκφραση. Γίνεται μέτρο “σωφρονισμού” με την πιο βαθιά έννοια: όχι τιμωρίας, αλλά συνειδητοποίησης.

Το λειτούργημα που ασκεί ο Στάθης Γράψας

Ο Στάθης Γράψας υπηρετεί εδώ και χρόνια ένα έργο που δεν μετριέται σε παραστάσεις και διαδικασίες, αλλά σε σχέσεις εμπιστοσύνης που χτίζονται αργά, μέσα σε έναν χώρο όπου τίποτα δεν είναι δεδομένο. Η παρουσία του στις φυλακές δεν έχει τον χαρακτήρα της εξωτερικής παρέμβασης, μοιάζει περισσότερο με σταθερή επιστροφή σε έναν κοινό τόπο ευθύνης, όπου η τέχνη αποκτά υλικό βάρος και ανθρώπινη συνέπεια.

Οι γυναίκες που συμμετέχουν τον κοιτούν στα μάτια με έναν τρόπο που ξεπερνά τη σκηνική συνθήκη. Είναι βλέμμα που δεν ζητά απλώς καθοδήγηση, αλλά αναγνώριση. Σε αυτή τη σιωπηλή ανταλλαγή, ο Στάθης Γράψας δεν λειτουργεί ως απόσταση, αλλά ως παρουσία που αντέχει να σταθεί δίπλα τους — και αυτό ακριβώς το “δίπλα” είναι που μετατρέπει την τέχνη σε πράξη βαθιάς, σχεδόν σπάνιας, ανθρώπινης εγγύτητας.

Και για επίλογο ένας…σκαντζόχοιρος

Φεύγοντας από τις φυλακές και περπατώντας προς το αυτοκίνητο, στον δρόμο έξω από το συγκρότημα των φυλακών, βλέπω έναν σκαντζόχοιρο. Τεράστιος, απόλυτα εναρμονισμένος με το τοπίο, κινείται αργά στο χώμα.

Δεν έχει γύρω του σίδερα. Είναι ελεύθερος με την πιο άμεση έννοια της λέξης. Κι όμως, μόλις αντιλαμβάνεται την παρουσία μου, σταματά, τεντώνεται, γίνεται μια μάζα από αγκάθια και έπειτα μαζεύεται απότομα, ακίνητος, σε στάση άμυνας.

Η εικόνα λειτουργεί αντιστροφικά: ο χώρος είναι ελεύθερος, αλλά το σώμα δεν είναι ήρεμο. Η απουσία περιορισμού δεν σημαίνει και απουσία φόβου.

Και μένει το ερώτημα: η ελευθερία δεν είναι μόνο το να μην υπάρχει φράχτης γύρω μας, αλλά και το αν μπορούμε να ζούμε χωρίς να κινούμαστε συνεχώς αμυντικά μέσα στον ίδιο μας τον χώρο.