ΚΙΝΔΥΝΕΥΟΥΜΕ ΑΠΟ ΤΟΝ ΛΑΓΟΚΕΦΑΛΟ;
Πόσο δικαιολογημένος είναι ο μεγάλος πανικός που έχει ξεσπάσει τις τελευταίες μέρες γύρω από την εμφάνιση του λαγοκέφαλου στις ελληνικές θάλασσες; Το NEWS 24/7 συνομιλεί με επιστήμονες του πεδίου για να διαλευκάνει το πόσο μεγάλο είναι το πρόβλημα και τι μπορεί να γίνει για τον περιορισμό του.
Το τελευταίο διάστημα τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και το διαδίκτυο έχουν πλημμυρίσει από βίντεο ψαράδων που βγάζουν λαγοκέφαλους από την θάλασσα και καταγγέλουν το όλο και πιο συχνό φαινόμενο.
Ένας ψαράς βάζει μπροστά στα μεγάλα δόντια του ψαριού ένα τενεκεδάκι αναψυκτικού και δείχνει πως το δαγκώνει, άλλος δείχνει το μέγεθος του και άλλος δείχνει πόσους έχει βγάλει.
@stathakis_adventures SOS Λαγοκεφαλοι τέρατα! #viral #fyp #mpesforyouuugamwww #fishing #mpesfypgamw
Μετά την μεγάλη δημοσιότητα που πήρε το θέμα, ακόμα και ο Ερυθρός Σταυρός δημοσίευσε οδηγίες σε περίπτωση τραυματισμού από λαγοκέφαλο- μιας και έχει ισχυρό δάγκωμα.
Πράγματι η όλο και πιο συχνή εμφάνιση ξενικών ειδών είναι κάτι που ανησυχεί ιδιαίτερα τους επιστήμονες εδώ και χρόνια. Όμως είναι δικαιολογημένος όλος αυτός ο πανικός;
Οι επιστήμονες με τους οποίους επικοινωνήσαμε στο πλαίσιο αυτού του ρεπορτάζ τονίζουν ότι η διάσταση που έχει πάρει το φαινόμενο είναι υπερβολική. Όπως καταλήγουν, ο λαγοκέφαλος ενέχει κινδύνους περισσότερο για το οικοσύστημα και την αλιεία παρά για τους λουόμενους.
«Προφανώς κανένας μας δεν μπορεί να αποκλείσει το ενδεχόμενο του να συμβεί οτιδήποτε όταν είμαστε στη φύση. Πρέπει να προσέχουμε όταν μπαίνουμε στην θάλασσα. Αλλά όλος αυτός ο πανικός που έχει δημιουργηθεί για μένα είναι υπερβολικός» θα μας πει η Παρασκευή Καραχλέ, βιολόγος – ιχθυολόγος και διευθύντρια ερευνών στο ΕΛΚΕΘΕ με ερευνητικά ενδιαφέροντα στα ξενικά είδη.
«Όπως και άλλα πλάσματα, έτσι και ο λαγοκέφαλος είναι ένας οργανισμός ο οποίος βρίσκεται στη θάλασσα και όταν μπαίνουμε μπορεί να τον ενοχλήσουμε. Πρέπει να είμαστε προσεχτικοί. Αυτό το ξέρουμε για όλα τα είδη, το λέμε και για τα δελφίνια για παράδειγμα», σημειώνει και ο Μιχάλης Μαργαρίτης, υπεύθυνος σε θέματα αλιείας της WWF Ελλάς.
ΕΜΦΑΝΙΣΤΗΚΕ ΤΟΣΟ ΞΑΦΝΙΚΑ Ο ΛΑΓΟΚΕΦΑΛΟΣ;
Ο λαγοκέφαλος είναι ένα ξενικό είδος στην χώρα μας, δηλαδή δεν υπήρχε στα νερά μας αντιθέτως «εισέβαλε» από την Ερυθρά θάλασσα με την διάνοιξη της διώρυγας του Σουέζ, όπως συνέβη και με άλλα είδη από τις περιοχές του Ινδο – Ειρηνικού.
Είναι ένα ψάρι που απαγορεύεται να διατεθεί στην αγορά καθώς θεωρείται εξαιρετικά τοξικό, οδηγώντας ακόμη και στον θάνατο όταν καταναλώνεται από τον άνθρωπο.
Δεν είναι όμως η πρώτη φορά που εντοπίζονται λαγοκέφαλοι στην χώρα μας. Η πρώτη καταγραφή χρονολογείται το 2005. Έκτοτε, όπως και όλα τα άλλα ξενικά είδη που έχουν εισέλθει στα νερά μας (λεοντόψαρο, μπλε καβούρι, γερμανός κ.α), εξαπλώνονται ανενόχλητα στις θάλασσες μας καθώς δεν υπάρχουν θηρευτές για να τα περιορίσουν και η αύξηση της θερμοκρασίας της θάλασσας στην Μεσόγειο έχει δημιουργήσει τις κατάλληλες συνθήκες για να παραμένουν.
Σε αντίθεση με τα εμπορικά είδη, που δηλώνονται υποχρεωτικά από τους ψαράδες, δεν υπάρχει υποχρέωση καταγραφής των ξενικών ειδών. Επομένως, επίσημα στοιχεία για τον πληθυσμό του λαγοκέφαλου στην χώρα μας, δεν έχουμε. Κυρίως βασιζόμαστε στα όσα μεταφέρουν οι ψαράδες από την εμπειρία τους, αλλά και σε κάποια λίγα δεδομένα από επιστημονικά προγράμματα.
«Στο ΕΛΚΕΘΕ έχουμε καταγραφές παρουσίας ξενικών ειδών, πχ ότι εμφανίστηκε ένας λαγοκέφαλος σε κάποια τοποθεσία, αλλά δεν καταγράφονται ποσότητες. Το ότι υπάρχει καταγραφή σε κάποιο μέρος μπορεί να σημαίνει ότι ήταν ένα-δύο ψάρια και όχι απαραίτητα ολόκληρο κοπάδι, που να δημιουργήσει πανικό» εξηγεί η Καραχλέ.
Οι περισσότεροι λαγοκέφαλοι στην χώρα μας εμφανίζονται στην Κρήτη και στα Δωδεκάνησα, με σταδιακή αύξηση των καταγραφών στις Κυκλάδες, στην Ανατολική Πελοπόννησο, στην Εύβοια και Αττική, και σποραδικά βορειότερα.
«Τα τελευταία χρόνια έχουμε ενδείξεις ότι αυξάνεται ο λαγοκέφαλος, δεν υπάρχουν επαρκή επιστημονικά στοιχεία» τονίζει η Καραχλέ.
Ένα βασικό πρόβλημα που εντοπίζει αυτή την στιγμή ο Γιάννης Γιώβος, υπεύθυνος διατήρησης της περιβαλλοντικής οργάνωσης iSea,είναι ότι η συζήτηση έχει εκτοπιστεί από εκεί που θα έπρεπε να είναι. «ο ότι αυτά τα ξενικά είδη έχουν αύξηση πληθυσμών, ξεκινάει από το γεγονός ότι δεν έχουμε υγιείς θάλασσες» τονίζει..
Ανοίγοντας την συζήτηση των επιδοτήσεων
Όπως ευκολα μπορεί κανείς να παρατηρήσει στον Τύπο, μετά την μεγάλη έκταση που έχουν πάρει τα περιστατικά εμφάνισης, οι αλιείς ζητούν επιδοτήσιες, καθώς ο λαγοκέφαλος καταστρέφει τον εξοπλισμό τους και μειώνει τις ψαριές τους.
Τέτοιο πρόγραμμα επιδοτήσεων από την ΕΕ εφαρμόζεται στην Κύπρο, στο οποίο οι ψαράδες επιδοτούνται για τους λαγοκέφαλους που έπιασαν. Μετά την ψαριά, οι λαγοκέφαλοι συγκεντρώνονται από τις οργανώσεις των αλιέων, ζυγίζονται (για να υπολογιστεί η επιδότηση) και οδηγούνται σε καύση.
Τα αποτελέσματα του προγράμματος δεν είναι τόσο ενδεικτικά, αφού όπως τονίζουν οι επιστήμονες τα βιολογικά συστήματα είναι πολύ περίπλοκα και με μια μικρή αλλαγή μπορεί ο πληθυσμός του λαγοκέφαλου είτε να αυξηθεί, είτε να μειωθεί.
«Δεν έχει λειτουργήσει όμως για την μείωση του πληθυσμού του λαγοκέφαλου» λέει ο Γιώβος απο πληροφορίες που έχει λάβει από συναδέλφους του στο πεδίο «λένε ότι εξακολουθούν να έχουν ακόμα πάρα πολλούς τα τελευταία δύο χρόνια».
Όπως εξηγεί ο ίδιος, το γεγονός ότι οι θάλασσες μας έχουν υποστεί τεράστια υπεραλίευση, έχει οδηγήσει στο να μην υπάρχουν μεγάλοι θηρευτές, που θα ισσοροπούσαν τον πληθυσμό του λαγοκέφαλου. «Με μια μελέτη που κάναμε με ερευνητές από όλη την Μεσόγειο βρήκαμε ότι υπάρχουν θηρευτές που τρώνε λαγοκέφαλους. Είδαμε ότι οι κυνηγοί, ένα είδος ψαριού, τρώνε λαγοκέφαλο. Οι ζαργάνες τρώνε λαγόκέφαλους. Όταν εμείς λοιπόν τα βγάζουμε από το οικοσύστημα τους δεν μπορούν να βοηθήσουν» σημειώνει τονίζοντας ότι πέρα από την κλιματική αλλαγή, και οι ίδιοι οι καταναλωτές έχουμε ευθύνη απέναντι στο τι ψάρια επιλέγουμε. «Ας μην φάμε το ροφό, τον κυνηγό και τον μπακαλιάρο, ας φάμε κάποιο άλλο είδος, ας φάμε ένα ξενικό, ας φάμε ένα μπλε καβούρι» λέει.
Παράλληλα, όπως τονίζει η παράκτια ανάπτυξη και ρύπανση έχουν ως αποτέλεσμα να έχουμε λιγότερο υγιή οικοσυστήματα με λιγότερα ψάρια, με «αποτέλεσμα αυτά τα νέα είδη με το που έρχονται, να έχουν ανταγωνιστικό πλεονέκτημα και να μπορούν να ανατρέψουν την ισορροπία ενός οικοσυστήματος».
ΓΙΑΤΙ ΕΙΝΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΚΟΣ Ο ΛΑΓΟΚΕΦΑΛΟΣ;
Όπως τονίσαμε και νωρίτερα, ένα από τα βασικά προβλήματα που δημιουργεί ο λαγοκέφαλος στους παράκτιους αλιείς. Καταστρέφει αλιευτικά εργαλεία (όπως δίχτυα και παραγάδια) και μειώνει τις ψαριές με εμπορεύσιμα είδη, αφού τα τρώει το ίδιο.
«Υπάρχουν φωτογραφίες από μπαρμπούνια ή άλλα ψάρια εμπορικά τα οποία είναι δαγκωμένα και μισοφαγωμένα. Οι αλιείς χάνουν εισόδημα, χάνουν εργατοώρες για να μπαλώσουν δίχτυα, να ξαναφτιάξουν τα παραγάδια. Υπάρχει τεράστιο οικονομικό κόστος για τους ψαράδες» σημειώνει η Καραχλέ.
Πέρα από τα οικονομικά προβλήματα όμως, δημιουργεί και σοβαρά περιβαλλοντικά ζητήματα στα θαλάσσια οικοσυστήματα μας.
Το βασικό πρόβλημα με τον λαγοκέφαλο, όπως και με τα άλλα ξενικά είδη, είναι ότι τρώνε τα ψάρια – που όχι μόνο μπορούμε να φάμε οι άνθρωποι και να εμπορευτούν οι αλιείς – αλλάζοντας τις ισσοροπίες στο οικοσύστημα.
«Στο Νότιο Αιγαίο το χταπόδι έχει σχεδόν εξαφανιστεί. Το χταπόδι είναι ένας αγαπημένος μεζές του λαγοκέφαλου. Οι επιστήμονες εικάζουν ότι μπορεί να είναι και αυτός ο λόγος» λέει ο Μαργαρίτης.
Ακόμη ένα σημείο στο οποίο πρέπει να επιστήσουμε την προσοχή μας είναι ότι σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να καταναλωθεί από τον άνθρωπο. Ο λαγοκέφαλος και τα συγγενικά του είδη περιέχουν μια ισχυρή νευροτοξίνη, που μπορεί, αν κάποιος την καταναλώσει σε ικανή ποσότητα, να αποβεί μοιραία. «Οι πλειονότητα των ερασιτεχνών που βγαίνουν όλο το χρόνο στην θάλασσα, γνωρίζουν τον λαγοκέφαλο. Τώρα όμως, επειδή το καλοκαίρι μπορεί στις διακοπές του κάποιος να πάρει μια πετονιά και να ψαρέψει, πρέπει να υπάρχει μεγάλη προσοχή και να μην τρώμε κάτι που δεν ξέρουμε. Επειδή είναι ιδιαίτερα τοξικός, απαγορεύεται να καταναλωθεί» τονίζει στην κουβέντα μας η Καραχλέ.
ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΠΕΡΙΟΡΙΣΤΕΙ Η ΕΞΑΠΛΩΣΗ ΤΟΥ;
Σε αντίθεση λοιπόν με το λεοντόψαρο και το μπλε καβούρι για τα οποία γίνονται προσπάθειες να γίνει γνωστή η κατανάλωσή τους ο λαγοκέφαλος δεν μπορεί να καταναλωθεί. Αρα ποιά είναι η λύση;
«Ασχέτως από το αν μπορούμε να τα καταναλώσουμε, ποτέ δεν θα φτάσουμε σε μεγάλα επίπεδα ελέγχου γιατί πάρα πολύ απλά αυτό έχει να κάνει και με την φυσική θήρευση» εξηγεί ο Γιώβας.
Σε αυτό το πλαίσιο έχουν υπάρξει πιλοτικές προσπάθειες για να αξιοποιηθεί ο λαγοκέφαλος και με άλλους τρόπους. Ένας από αυτούς είναι το πρόσφατο πρόγραμμα του ΕΛΚΕΘΕ, LagoMeal, στο οποίο χρησιμοποιήσαν τον λαγοκέφαλο ως πρώτη ύλη για ιχθυάλευρα.
«Τα πρώτα αποτελέσματα που είχαμε στην πιλοτική προσπάθειά μας να μετατρέψουμε τον λαγοκέφαλο σε ιχθυάλευρα ήταν αρκετά ενθαρρυντικά. Εκεί που υπάρχει αβεβαιότητα είναι στο πόσες ποσότητες υπάρχουν. Δεν ξέρουμε αν υπάρχουν ικανές ποσότητες ώστε όλο αυτό το εγχείρημα να είναι και οικονομικά προσοδοφόρο για μια εταιρεία που θα αναλάμβανε να κάνει ιχθυάλευρα έτσι» περιγράφει η Καραχλέ, συμπληρώνοντας ότι υπάρχουν και άλλες πιλοτικές προσεγγίσεις που έχουν υπάρξει όπως είναι η αξιοποίηση της τοξίνης του λαγοκέφαλου στην φαρμακοβιομηχανία για την δημιουργία ισχυρού αναλγητικού για τους καρκινοπαθείς και η αξιοποίηση για κρέμες προσώπου που λειτουργούν σαν φυσικό μπότοξ.
ΘΑ ΠΑΡΕΙ ΜΕΤΡΑ Η ΕΛΛΑΔΑ;
Πρόταση για Σχέδιο Δράσης για την αντιμετώπιση του λαγοκέφαλου, έχει εκπονηθεί από το ΕΛΚΕΘΕ από το 2024. Όπως μας εξηγεί η Καραχλέ, αυτό έγινε μετά από πρόσκληση και χρηματοδότηση από τον ΟΦΥΠΕΚΑ και ανάμεσα στις προτάσεις βρίσκεται το να συσταθεί πρόγραμμα παρακολούθησης του λαγοκέφαλου, καταγραφής των ζημιών που προκαλούν στους ψαράδες, ακόμα και ένα επίσημο σύστημα καταγραφής δηλητηριάσεων ή επιθέσεων..
Μέχρι την στιγμή που γράφεται αυτό το ρεπορτάζ δεν έχει γίνει επίσημα γνωστό αν η Ελλάδα θα λάβει το οποιοδήποτε μέτρο για την περιορισμό της εξάπλωσης του λαγοκέφαλου.
«Θα πρέπει να κάτσουμε σε ένα τραπέζι όλοι και να εξετάσουμε τι ακριβώς έχει γίνει από άλλες χώρες» τονίζει ο Μαργαρίτης από την WWF. «Πρέπει να δούμε που έχει πετύχει, που έχει αποτύχει, ποια ακριβώς ήταν τα βήματα που ακολουθήθηκαν, για να μπορέσουμε να τα αξιολογήσουμε και να λάβουμε μέτρα. Πρέπει να δούμε σε ποιές περιοχές βρίσκεται ο λαγοκέφαλος σε μεγάλους αριθμούς και από κει και μετά μπορούμε να ενεργήσουμε. Πρέπει να δούμε, ποιές είναι οι προτάσεις που βρίσκονται στο τραπέζι. Είναι λύση η στοχευμένη αλιεία; Θέλει μήπως στοχευμένη αλιεία σε συγκεκριμένα σημεία, συγκεκριμένες εποχές για να μπορέσει να δείξει κάποιο αποτέλεσμα; Όλα αυτά πρέπει να εξεταστούν πριν ληφθούν αποφάσεις».
