Το σχολικό κυλικείο ως αποδιοπομπαίος τράγος

Στις 7:30 το πρωί, πριν χτυπήσει το πρώτο κουδούνι, σε χιλιάδες σχολεία της χώρας είναι ήδη αναμμένο ένα φως: του κυλικείου. Πίσω από τον πάγκο στέκεται ένας άνθρωπος που ξέρει ποιο παιδί δεν πρόλαβε να φάει πρωινό, ποιο έχει δυσανεξία στη λακτόζη, ποιο ξέχασε το χαρτζιλίκι του και θα το φέρει αύριο. Φέτος η κυβέρνηση διάλεξε να αντιμετωπίσει αυτόν ακριβώς τον άνθρωπο σαν να ήταν το βασικό πρόβλημα της υγείας των παιδιών μας.

Κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει ότι η παιδική παχυσαρκία είναι ένα υπαρκτό και σοβαρό πρόβλημα. Σύμφωνα με την πιο πρόσφατη έρευνα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, η Ελλάδα είναι ανάμεσα στις τέσσερις χώρες της Ευρώπης με την υψηλότερη παχυσαρκία σε παιδιά 7 έως 9 ετών. Η Πολιτεία οφείλει να δράσει. Το ερώτημα είναι πώς δρα. Η απάντηση του Υπουργείου Υγείας, με την υπουργική απόφαση Δ1β/Γ.Π.οικ. 21739/2026, ήταν η πιο εύκολη: ρύθμισε μέχρι το τελευταίο γραμμάριο ό,τι πωλείται μέσα στο σχολείο, εκεί όπου το κράτος ήδη ελέγχει τα πάντα, και δεν άγγιξε τίποτα από όσα βρίσκονται έξω από την πόρτα του.

Τέσσερις μήνες, τρία κείμενα

Η χρονολογία μιλά από μόνη της. Η απόφαση υπογράφεται στις 11 Μαΐου και δημοσιεύεται στις 2 Ιουνίου (ΦΕΚ Β΄ 3060), με ρητή εντολή το σχολικό έτος 2026-2027 να ξεκινήσει με τους νέους κανόνες. Οι διαχειριστές δεν ενημερώθηκαν και δεν κλήθηκαν σε καμία διαβούλευση. Έμαθαν για την απόφαση όταν δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ. Τους επιβλήθηκε. Από εκεί και πέρα είχαν ένα καλοκαίρι για να αλλάξουν προμηθευτές, συνταγές και εξοπλισμό. Στις 9 Σεπτεμβρίου, δύο μέρες πριν από τον αγιασμό, το Υπουργείο εκδίδει ερμηνευτική εγκύκλιο με την ένδειξη «εξαιρετικά επείγον». Στις 15 Σεπτεμβρίου, με τα σχολεία ήδη ανοιχτά, νέα απόφαση (ΦΕΚ Β΄ 5578) αντικαθιστά τυπικά ολόκληρο το Παράρτημα με τον κατάλογο των επιτρεπόμενων προϊόντων. Στην ουσία όμως αλλάζει ελάχιστα πράγματα και αφήνει άθικτα τα πραγματικά προβλήματα.

Και τα προβλήματα αυτά δεν είναι θεωρητικά. Το Παράρτημα ζητά προϊόντα που σήμερα απλώς δεν υπάρχουν στην αγορά. Για παράδειγμα, στο σάντουιτς και στο τοστ επιτρέπει γαλοπούλα μόνο ως ψητό ή βραστό κρέας και όχι ως αλλαντικό, αλλά τέτοιο προϊόν σε μορφή κρέατος δεν διατίθεται. Το ίδιο ισχύει για το ρυζόγαλο και την κρέμα σε μερίδα έως 150 γραμμάρια και για το φρέσκο γάλα σε ατομική συσκευασία έως 250 ml: τα σημειώνει το Παράρτημα, αλλά οι προμηθευτές δεν τα έχουν. Ο κανόνας γράφτηκε χωρίς να ελέγξει κανείς αν μπορεί να εφαρμοστεί. Όταν μια ρύθμιση χρειάζεται εγκύκλιο και τροποποίηση μέσα σε έξι μέρες και παρ’ όλα αυτά ζητά προϊόντα που δεν πωλούνται, το πρόβλημα δεν το έχουν όσοι καλούνται να την εφαρμόσουν. Το έχουν όσοι την έγραψαν.

“Καμία δαπάνη για τον προϋπολογισμό”

Και οι δύο αποφάσεις βεβαιώνουν, με τη γνωστή στερεότυπη φράση, ότι «δεν προκύπτει πρόσθετη δαπάνη σε βάρος του κρατικού προϋπολογισμού». Αυτό είναι αλήθεια, όχι όμως επειδή η δαπάνη εξαφανίστηκε, αλλά επειδή την πληρώνει κάποιος άλλος. Βιτρίνες ψύξης και θερμοθάλαμοι για τις θερμοκρασίες που ορίζει η απόφαση, ατομικές συσκευασίες, ακριβότερες πρώτες ύλες, μερίδες ζυγισμένες στο γραμμάριο και στο χιλιοστόλιτρο: όλα αυτά τα σηκώνει ένας μικρός επαγγελματίας. Ανέλαβε το κυλικείο με μίσθωση από τον Δήμο, μέσα από δημόσιο πλειοδοτικό διαγωνισμό, όταν ίσχυε ένα εντελώς διαφορετικό πλαίσιο. Οι όροι άλλαξαν στη μέση της σύμβασης, το μίσθωμα όμως τρέχει κανονικά. Δουλεύει μόνο όσες μέρες λειτουργούν τα σχολεία, και μετά τις αργίες, τις εκδρομές και τις εξετάσεις οι μέρες αυτές δεν ξεπερνούν τις 150 τον χρόνο. Ο τζίρος του μικραίνει ήδη από την ακρίβεια, το ενεργειακό κόστος και τη μείωση των μαθητών, και πρόσβαση σε χρηματοδότηση πρακτικά δεν έχει.

Τα αποτελέσματα φαίνονται ήδη. Διαχειριστές παραιτούνται και κυλικεία κλείνουν, γιατί δεν μπορούν να σηκώσουν το βάρος ενός πλαισίου που δεν υπήρχε όταν υπέγραψαν. Και πάνω από το κεφάλι τους κρέμονται εξοντωτικά πρόστιμα, από 200 έως 5.000 ευρώ για κάθε παράβαση, ενώ η ίδια η απόφαση παραπέμπει και σε ποινικές διατάξεις. Για ένα κυλικείο με δεκάδες προϊόντα στο ράφι, κάθε έλεγχος γίνεται λοταρία. Το κράτος νομοθετεί, ο διαχειριστής πληρώνει, και στον προϋπολογισμό γράφεται «μηδέν».

Μέσα στην αυλή γραμμάρια, έξω από την πόρτα κανένας έλεγχος

Το τοστ με ζαμπόν απαγορεύεται στο σχολικό κυλικείο, και μαζί του κάθε αλλαντικό, ακόμη και η βραστή γαλοπούλα σε φέτες. Το ίδιο τοστ πουλιέται ελεύθερα στον φούρνο απέναντι, στην καντίνα στη γωνία, από το ντελίβερι των ψηφιακών πλατφορμών, που δίνει στα παιδιά την παραγγελία τους πάνω από τα κάγκελα του σχολείου, και από τον 24ωρο αυτόματο πωλητή στον διπλανό δρόμο. Ο μαθητής δεν θα σταματήσει να το τρώει. Απλώς θα το αγοράσει δέκα μέτρα πιο πέρα, από κάποιον που δεν τον γνωρίζει, δεν τον προσέχει και δεν δεσμεύεται από κανένα Παράρτημα. Η αγορά δεν καταργήθηκε. Μετακόμισε.

Υπάρχει και κάτι πιο αποκαλυπτικό, που δε φαίνεται στην πρώτη ανάγνωση: η ίδια απόφαση επιτρέπει αυτόματο πωλητή τροφίμων μέσα στο σχολείο όπου «διαπιστώνεται αδυναμία λειτουργίας σχολικού κυλικείου λόγω έλλειψης κατάλληλου χώρου ή άλλων τεκμηριωμένων λόγων». Εκεί δηλαδή που σήμερα ένας άνθρωπος ζεσταίνει την τυρόπιτα, ελέγχει τη θερμοκρασία και γνωρίζει τις αλλεργίες κάθε παιδιού, αύριο μπορεί να υπάρχει ένα μηχάνημα με κάποιον υγειονομικό υπεύθυνο σε ταμπελάκι στη βάση του. Στους «άλλους τεκμηριωμένους λόγους» χωρά άνετα και το κυλικείο που έκλεισε επειδή δεν έβγαινε. Και η απόφαση εξομοιώνει τον πωλητή με το κυλικείο μόνο ως προς τα προϊόντα, ενώ για μίσθωση και διατίμηση δεν λέει λέξη. Εύλογα αναρωτιέται κανείς ποιος κερδίζει από αυτή την αλλαγή. Πάντως όχι ο μαθητής.

Η πρόληψη δεν γίνεται στον πάγκο του κυλικείου

Η παιδική παχυσαρκία έχει πολλές αιτίες: το εισόδημα της οικογένειας, τον τρόπο ζωής, την έλλειψη άθλησης, τις οθόνες, τη διαφήμιση, τη γειτονιά. Είναι τουλάχιστον παράδοξο να ψάχνουμε την αιτία της μόνο στο σχολικό κυλικείο. Πρόληψη σημαίνει οργανωμένη αγωγή υγείας στα σχολεία, παρουσία του ΕΣΥ, φυσική αγωγή που δεν θυσιάζεται και στήριξη στις οικογένειες. Σημαίνει πολιτική με διάρκεια και κόστος, όχι μια απόφαση που ζυγίζει κουλούρια.

Η Ευρώπη έχει ήδη δείξει πώς γίνεται αυτό σωστά. Στην Ολλανδία, το Κέντρο Διατροφής (Voedingscentrum) στέλνει δωρεάν συμβούλους στα σχολεία δευτεροβάθμιας και επαγγελματικής εκπαίδευσης, δίνει δωρεάν εργαλείο με το οποίο κάθε κυλικείο ελέγχει τα προϊόντα του και θέτει κλιμακωτούς στόχους, ενώ τα σχολεία του κρατικού προγράμματος «Υγιές Σχολείο» (Gezonde School) μπορούν να πάρουν και χρηματοδότηση. Εκεί η πολιτική βούληση ήρθε μαζί με εφόδια. Εδώ ήρθε μόνο με κυρώσεις.

Οι προτάσεις υπάρχουν

Ο κλάδος των κυλικείων δεν ήρθε στη συζήτηση με άδεια χέρια. Ήδη από το 2023 οι διαχειριστές ζητούσαν, με επιστημονική τεκμηρίωση, να εμπλουτιστεί ο κατάλογος, με πρόνοια για τα παιδιά που χρειάζονται προϊόντα χωρίς γλουτένη ή λακτόζη. Η ΓΣΕΒΕΕ έχει καταθέσει εδώ και τρία χρόνια πρόταση για «σχολικό πρωινό» με κουπόνι που θα εξαργυρώνεται μόνο στο σχολικό κυλικείο. Και από την πρώτη μέρα της νέας απόφασης, οι συλλογικοί φορείς των διαχειριστών καταθέτουν υπομνήματα, ζητούν συναντήσεις και μιλούν δημόσια. Οι προτάσεις είναι γραπτές και βρίσκονται ήδη στα γραφεία των αρμόδιων Υπουργείων. Λείπει η πολιτική βούληση.

Έξι μέτρα που μπορούν να γίνουν αύριο

• Αναθεώρηση του Παραρτήματος με προϊόντα που υπάρχουν στην αγορά και ρεαλιστική μεταβατική περίοδο.
• Αναπροσαρμογή των μισθωμάτων για τις συμβάσεις που υπογράφηκαν υπό το προηγούμενο πλαίσιο.
• Υποχρεωτικός διάλογος με τους διαχειριστές πριν από κάθε αλλαγή, όχι εκ των υστέρων.
• Κρατικό πρόγραμμα στήριξης κατά το ολλανδικό πρότυπο, με σχολικό πρωινό και κουπόνι που εξαργυρώνεται στο κυλικείο.
• Κανόνες και γύρω από το σχολείο: αποστάσεις για ταχυφαγεία και 24ωρους πωλητές, κυρώσεις για πωλήσεις σε μαθητές στις ώρες λειτουργίας και για παραδόσεις από τα κάγκελα.
• Αυτόματος πωλητής μόνο με τους ίδιους όρους με το κυλικείο: ίδια τρόφιμα, ίδια μίσθωση, ίδια διατίμηση.

Η κυβέρνηση οφείλει μια καθαρή απάντηση, χωρίς προσχήματα. Θέλει σχολικά κυλικεία με ανθρώπους πίσω από τον πάγκο ή αποφάσισε και εδώ να τελειώσει με τη μικρή επιχείρηση; Αν θέλει το πρώτο, ας καθίσει στο τραπέζι. Αν θέλει το δεύτερο, ας έχει τουλάχιστον το θάρρος να το πει.

Τα παιδιά μας δεν θα γίνουν πιο υγιή επειδή το κουλούρι τους ζυγίζεται στο γραμμάριο μέσα στην αυλή, όταν έξω από την πόρτα πωλούνται όλα. Μέχρι να αποφασίσει η Πολιτεία να κάνει πραγματική πρόληψη, το σχολικό κυλικείο θα επιβαρύνεται με μια πολιτική που ήθελε να δείχνει αποτελεσματική χωρίς να κοστίζει, και ο λογαριασμός θα πηγαίνει εκεί που πάει πάντα: στον μικρό επαγγελματία πίσω από τον πάγκο.

*Ο Νίκος Ανέστης είναι δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω και μέλος του Εθνικού Συμβουλίου της Ελληνικής Αριστερής Συμπαράταξης του Αλέξη Τσίπρα