Μπήκαμε στο Athens Photo Festival στο Μπενάκη: Δυνατές εικόνες που μιλούν για τον κόσμο μας

Φωτογραφία, φωτογραφία, φωτογραφία. Το βλέμμα, το μυαλό και οι αισθήσεις πλημμυρίζουν από αυτή τη λέξη μόλις περάσεις το κατώφλι του Athens Photo Festival στο Μουσείο Μπενάκη. Κάθε αίθουσα λειτουργεί σαν ένα νέο κάδρο, κάθε έργο σε καλεί να σταθείς λίγο περισσότερο μπροστά του.

Επαγγελματίες και ερασιτέχνες φωτογράφοι, λάτρεις της τέχνης και φίλοι της εικόνας θα βρουν εδώ το απόλυτο σημείο συνάντησης της σύγχρονης φωτογραφίας, με 70 καλλιτέχνες και καλλιτεχνικές ομάδες από 34 χώρες να συνθέτουν ένα πολυφωνικό πανόραμα της διεθνούς σκηνής.

Η φετινή διοργάνωση ακολουθεί μια διαφορετική λογική. Αντί να αναπτύσσεται γύρω από μία κεντρική θεματική, προτείνει επιμέρους φωτογραφικές διαδρομές που διασταυρώνονται και συνομιλούν μεταξύ τους. Κατά τη διάρκεια της ξενάγησης, ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Athens Photo Festival, Μανώλης Μωρεσόπουλος, περιέγραψε τον ρόλο του περισσότερο ως συνοδοιπόρου παρά ως ξεναγού, καλώντας το κοινό να αφήσει στην άκρη την αναζήτηση μιας «σωστής» ερμηνείας.

Η ουσία, όπως εξήγησε, βρίσκεται στο να αναρωτηθούμε ποιον σκοπό καλείται να υπηρετήσει η φωτογραφία σήμερα: να λειτουργήσει ως μαρτυρία, ντοκουμέντο, μυθοπλασία, αρχείο, πολιτική πράξη ή ακόμα και πράξη αντίστασης.

Η μεγάλης κλίμακας εκθεσιακή παραγωγή απλώνεται σε τρεις ορόφους του Μουσείου Μπενάκη, στην Πειραιώς 138, και φέρνει τον επισκέπτη σε επαφή με κάτι πολύ ευρύτερο από μια σειρά φωτογραφιών. Διαδραστικές εγκαταστάσεις, προβολές, αρχειακό υλικό και καλλιτεχνικές εκδόσεις διευρύνουν την εμπειρία της θέασης και ανοίγουν νέους δρόμους προσέγγισης των φωτογραφικών έργων.

Στις πρώτες στάσεις της έκθεσης, στο ισόγειο του μουσείου, ξεχωρίζει η ενότητα αφιερωμένη στο φωτογραφικό βιβλίο. Το Book Program, σε επιμέλεια της Σύλβιας Σαχίνη, προσεγγίζει το φωτογραφικό βιβλίο ως αυτόνομη μορφή καλλιτεχνικής έκφρασης και αφήγησης. Οι επισκέπτες ενθαρρύνονται να αγγίξουν και να ξεφυλλίσουν τις φωτογραφικές εκδόσεις, καθώς αποτελούν οργανικό κομμάτι της έκθεσης. Όπως εξήγησε ο Μανώλης Μωρεσόπουλος, για πολλούς σύγχρονους φωτογράφους το βιβλίο αποτελεί πλέον την πρώτη μορφή μέσα από την οποία αναπτύσσεται ένα έργο, ενώ η έκθεση ακολουθεί ως μια διαφορετική εκδοχή της ίδιας αφήγησης.

Τα έργα – Τι σημαίνει σύγχρονη φωτογραφία;

Με δεκάδες έργα να αναπτύσσονται σε τρεις ορόφους, κάθε επισκέπτης θα συναντήσει εικόνες που θα τον αγγίξουν διαφορετικά. Άλλες θα γεννήσουν ερωτήματα, άλλες θα ανοίξουν νέους ορίζοντες και άλλες θα μείνουν στη μνήμη πολύ μετά την έξοδο από την έκθεση.

Εμείς ξεχωρίσαμε κάποια έργα χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είναι τα πιο ενδιαφέροντα ή σημαντικά.

Στο εντυπωσιακό φωτογραφικό πρότζεκτ “The Last Safe Abortion” η Carmen Winant στρέφει τον φακό της σε όσα συνήθως μένουν αόρατα. Αντί να εστιάζει στην ίδια την άμβλωση, καταγράφει τους ανθρώπους που εργάζονται καθημερινά στις κλινικές γυναικείας υγείας: απαντούν σε τηλεφωνήματα, αποστειρώνουν εργαλεία, οργανώνουν ραντεβού και φροντίζουν τις ασθενείς. Το έργο αναδεικνύει τη φροντίδα ως μια αθόρυβη, αλλά βαθιά πολιτική πράξη.

Τι συμβαίνει όταν ο φωτογράφος δεν μπορεί να βρεθεί στο μέτωπο; Ο Ουκρανός Serhii Melnychenko έδωσε αναλογικές μηχανές μιας χρήσης σε στρατιώτες της πρώτης γραμμής, ζητώντας τους να καταγράψουν οι ίδιοι την καθημερινότητά τους. Μαζί με τις φωτογραφίες, οι συμμετέχοντες επέστρεψαν χειρόγραφες επιστολές και προσωπικά αντικείμενα, δημιουργώντας ένα συγκινητικό αρχείο όπου ο πόλεμος καταγράφεται εκ των έσω, μέσα από τις φωνές εκείνων που τον βιώνουν.

Στο Just in Case #2 ένα κλειδί γίνεται το σύμβολο της απώλειας. Ο Almir Batniji συγκεντρώνει κλειδιά από κατοίκους που εκτοπίστηκαν από τη Γάζα μετά το 2023 και τα συνδυάζει με ονόματα, ημερομηνίες και προσωπικές μαρτυρίες. Τα καθημερινά αυτά αντικείμενα παύουν να ανοίγουν πόρτες και μετατρέπονται σε φορείς μνήμης, θυμίζοντας πως πίσω από κάθε στατιστικό στοιχείο υπάρχει μια ζωή που διακόπηκε βίαια.

Στο Floating Ocean η Ιρανή Sara Abbaspour κινείται στα όρια ανάμεσα στον ιδιωτικό και τον δημόσιο χώρο, στο ορατό και το αόρατο. Μέσα από πορτρέτα, τοπία και αστικά στιγμιότυπα, το δεκαετές πρότζεκτ της χαρτογραφεί έναν κόσμο σε διαρκή μετάβαση, όπου η προσωπική μεταμόρφωση συναντά τις κοινωνικές αλλαγές.

Στο ανάπτυγμα της ξενάγησης ο Μ. Μωρεσόπουλος στάθηκε ιδιαίτερα σε μια μετατόπιση της σύγχρονης φωτογραφίας. Πολλοί δημιουργοί φωτογραφίζουν πλέον κοινότητες στις οποίες ανήκουν οι ίδιοι ή τόπους στους οποίους επιστρέφουν έπειτα από χρόνια εκτοπισμού. Το προσωπικό βίωμα συναντά το πολιτικό και η εικόνα αποκτά τη δύναμη μιας εσωτερικής μαρτυρίας.

Τι σημαίνει πραγματικά εμπιστοσύνη; Η Jinyong Lian στο Trust Me δημιουργεί σκηνοθετημένες εικόνες όπου η οικειότητα και η εξουσία συνυπάρχουν διαρκώς. Οικιακοί χώροι, χειρονομίες και σώματα συνθέτουν σκηνές που ισορροπούν ανάμεσα στη φροντίδα και τον έλεγχο, αφήνοντας τον θεατή να αναρωτηθεί πόσο εύθραυστες είναι οι σχέσεις πάνω στις οποίες χτίζεται η συλλογική ζωή.

Η Maria Quigley στο Eighteen Moments of Spring εξερευνά τον τρόπο με τον οποίο η τηλεοπτική εικόνα μετατρέπεται σε προσωπική μνήμη. Επιστρέφοντας στο διαμέρισμα της γιαγιάς της στην Αγία Πετρούπολη, φωτογραφίζει επί μήνες την εικόνα της ρωσικής κρατικής τηλεόρασης πάνω σε φωτοευαίσθητο χαρτί, δημιουργώντας ένα ιδιότυπο αρχείο όπου η προπαγάνδα, η οικογενειακή ιστορία και οι παιδικές αναμνήσεις συμπλέκονται με τρόπο σχεδόν υπνωτιστικό.

Φεύγοντας από το Μουσείο Μπενάκη, συνειδητοποιείς ότι το Athens Photo Festival σε προσκαλεί φέτος να παρατηρήσεις τον κόσμο με μεγαλύτερη προσοχή. Οι εικόνες γίνονται αφορμές για να μιλήσουν για τη μνήμη, την ταυτότητα, τον πόλεμο, τη φροντίδα, την απώλεια και την ελπίδα. Όπως είπε χαρακτηριστικά ο Μανώλης Μωρεσόπουλος στη διάρκεια της ξενάγησης, «αλλάζουν οι καλλιτέχνες, αλλάζουμε κι εμείς, αλλάζει και το μέσο». Υπάρχει όμως ένα μεγάλο κοινό πρόθυμο να σταθεί, να παρατηρήσει και να αφιερώσει χρόνο στη φωτογραφία ως μορφή τέχνης.

Πρόγραμμα Νέοι Έλληνες Φωτογράφοι

Παράλληλα με το Κεντρικό Πρόγραμμα, το Athens Photo Festival φιλοξενεί την έκθεση «Νέοι Έλληνες Φωτογράφοι», σε επιμέλεια της Μαρίλιας Φωτοπούλου. Η έκθεση λειτουργεί ως βήμα για τη νέα γενιά της ελληνικής φωτογραφίας, παρουσιάζοντας το έργο 14 δημιουργών έως 35 ετών, οι οποίοι επιλέχθηκαν ανάμεσα σε περίπου 400 συμμετοχές που κατατέθηκαν μέσω ανοιχτής πρόσκλησης. Το πρόγραμμα δίνει έμφαση στην ανάδειξη νέων φωνών και στη δημιουργία ευκαιριών δικτύωσης και εξέλιξης της καλλιτεχνικής τους πορείας.

***Το Athens Photo Festival διοργανώνεται από το Ελληνικό Κέντρο Φωτογραφίας και φιλοξενείται στο Μουσείο Μπενάκη / Πειραιώς 138 έως τις 26 Ιουλίου. Η φετινή διοργάνωση είναι αφιερωμένη στη μνήμη του Σταύρου Μωρεσόπουλου, ιδρυτή του Ελληνικού Κέντρου Φωτογραφίας και ανθρώπου που σφράγισε την πορεία του φεστιβάλ επί δεκαετίες.