Π. Κατσαούνου: Γιατί ο εφηβικός εγκέφαλος είναι πιο ευάλωτος στη νικοτίνη

Η ολοένα και συχνότερη εικόνα εφήβων που χρησιμοποιούν ηλεκτρονικά τσιγάρα προκαλεί ανησυχία και εγείρει ερωτήματα σχετικά με τις επιπτώσεις της νικοτίνης στον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο. Πίσω από την ελκυστική εμφάνιση, τα αρώματα και την αντίληψη ότι πρόκειται για λιγότερο επιβλαβή προϊόντα, βρίσκεται μια ουσία με ισχυρή εθιστική δράση, η οποία μπορεί να οδηγήσει στην εγκατάσταση εξάρτησης ήδη από νεαρή ηλικία.

Μιλώντας στον Εθνικό Οργανισμό Δημόσιας Υγείας (ΕΟΔΥ), η Παρασκευή Κατσαούνου, καθηγήτρια Πνευμονολογίας της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ και γενική γραμματέας της Ελληνικής Πνευμονολογικής Εταιρείας, εξηγεί τους μηχανισμούς της εξάρτησης από τη νικοτίνη, τους παράγοντες που ωθούν τους εφήβους στη χρήση καπνικών προϊόντων και τους λόγους για τους οποίους η πρόληψη και η επιστημονική υποστήριξη είναι καθοριστικές.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλείται, το 88% των καπνιστών έχει αναπτύξει την εξάρτηση έως την ηλικία των 18 ετών και το 99% έως τα 26 έτη. Τα ποσοστά αυτά αναδεικνύουν, όπως εξηγεί, την εφηβεία ως μια ιδιαίτερα κρίσιμη περίοδο, κατά την οποία οι κοινωνικές πιέσεις συνδυάζονται με την αυξημένη ευαλωτότητα ενός εγκεφάλου που βρίσκεται ακόμη υπό ανάπτυξη.

Ο ρόλος της παρέας και της οικογένειας

Η πρώτη επαφή ενός εφήβου με το κάπνισμα ή άλλα προϊόντα νικοτίνης συνδέεται με ένα σύνολο κοινωνικών και ψυχολογικών παραγόντων.

Η περιέργεια, η αναζήτηση νέων εμπειριών, η ανάγκη κοινωνικής αποδοχής και η τάση αμφισβήτησης που χαρακτηρίζει την εφηβεία μπορούν να λειτουργήσουν ως αρχικά κίνητρα για τη δοκιμή.

Ωστόσο, σύμφωνα με την κ. Κατσαούνου, δύο από τους σημαντικότερους παράγοντες που συνδέονται με την ανάπτυξη εξάρτησης είναι το κάπνισμα από φίλους και γονείς.

Η επιρροή της παρέας διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο, καθώς η επιθυμία του εφήβου να ενταχθεί σε μια ομάδα ή να γίνει αποδεκτός από τους συνομηλίκους του μπορεί να τον οδηγήσει στη χρήση προϊόντων νικοτίνης.

Αντίστοιχα, το οικογενειακό περιβάλλον και ιδιαίτερα η παρουσία γονέων που καπνίζουν επηρεάζουν τη στάση των παιδιών απέναντι στο κάπνισμα.

Η παγίδα των αρωμάτων και των προϊόντων «μειωμένου κινδύνου»

Ιδιαίτερη αναφορά κάνει η καθηγήτρια Πνευμονολογίας στις στρατηγικές προώθησης των καπνικών προϊόντων και στον τρόπο με τον οποίο αυτές επηρεάζουν τους νέους.

Όπως εξηγεί, η καπνοβιομηχανία έχει χρησιμοποιήσει διαχρονικά διαφορετικές πρακτικές για να προσελκύσει νέες ομάδες καταναλωτών. Στο παρελθόν, για παράδειγμα, η προώθηση των λεπτών τσιγάρων (slim) προς τις νεαρές γυναίκες συνδέθηκε με την καλλιέργεια της αντίληψης ότι το κάπνισμα μπορεί να συμβάλει στον έλεγχο του σωματικού βάρους.

Σήμερα, η έμφαση έχει μετατοπιστεί στα ηλεκτρονικά τσιγάρα και στα προϊόντα που προβάλλονται ως επιλογές «μειωμένου κινδύνου», με τη βιομηχανία να επιχειρεί, σύμφωνα με την ίδια, να παρουσιαστεί ως μέρος της λύσης στο πρόβλημα του καπνίσματος.

Τα διαφορετικά αρώματα και η προβολή των προϊόντων αυτών ως λιγότερο επιβλαβών ενισχύουν την ελκυστικότητά τους, ιδιαίτερα μεταξύ των εφήβων, δημιουργώντας συχνά μια παραπλανητική αίσθηση ασφάλειας.

Η κ. Κατσαούνου προειδοποιεί ότι η χρήση ηλεκτρονικού τσιγάρου από εφήβους που δεν έχουν καπνίσει στο παρελθόν συνδέεται με σημαντικά αυξημένη πιθανότητα να ξεκινήσουν το συμβατικό κάπνισμα μέσα στον επόμενο χρόνο.

Υπό αυτό το πρίσμα, τα ηλεκτρονικά τσιγάρα ενδέχεται να λειτουργήσουν ως πύλη εισόδου στη χρήση νικοτίνης και στην ανάπτυξη εξάρτησης.

Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν εισπνέεται η νικοτίνη

Η νικοτίνη συγκαταλέγεται στις πλέον εθιστικές ουσίες, με την κ. Κατσαούνου να επισημαίνει ότι η εξαρτησιογόνος δράση της είναι ιδιαίτερα ισχυρή, ακόμη και σε σύγκριση με άλλες ουσίες.

Για να εξηγήσει πώς εγκαθίσταται η εξάρτηση, αναφέρεται στον μηχανισμό ανταμοιβής του εγκεφάλου.

Όταν η νικοτίνη εισπνέεται, φτάνει γρήγορα στον εγκέφαλο και συνδέεται με συγκεκριμένους υποδοχείς, τους νικοτινικούς υποδοχείς ακετυλοχολίνης α4β2. Οι υποδοχείς αυτοί παρουσιάζουν, σύμφωνα με την ίδια, οκτώ φορές μεγαλύτερη συγγένεια με τη νικοτίνη σε σχέση με τον φυσικό νευροδιαβιβαστή τους, την ακετυλοχολίνη.

Όπως εξηγεί, μόλις τρεις εισπνοές μπορούν να οδηγήσουν στην κατάληψη του 75% αυτών των υποδοχέων, ενώ η κατανάλωση ενός ολόκληρου τσιγάρου μπορεί να προκαλέσει σχεδόν πλήρη κορεσμό τους.

Η ενεργοποίησή τους οδηγεί στην απελευθέρωση ντοπαμίνης, μιας ουσίας που συνδέεται με την ευχαρίστηση και την ανταμοιβή, δημιουργώντας μια πρόσκαιρη αίσθηση ικανοποίησης και χαλάρωσης.

Με τη συνεχή έκθεση στη νικοτίνη, ωστόσο, ο εγκέφαλος αρχίζει να προσαρμόζεται. Οι συγκεκριμένοι υποδοχείς απευαισθητοποιούνται, ενώ παράλληλα αυξάνονται σε αριθμό, μεταβάλλοντας τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί το σύστημα ανταμοιβής.

Αυτό έχει ως αποτέλεσμα οι φυσιολογικές δραστηριότητες που προσφέρουν ευχαρίστηση, όπως το φαγητό ή η κοινωνική συναναστροφή, να μην προκαλούν πλέον την ίδια αίσθηση ικανοποίησης.

Έτσι, η χρήση νικοτίνης σταδιακά παύει να συνδέεται μόνο με την αναζήτηση ευχαρίστησης και μετατρέπεται σε ανάγκη αποφυγής των συμπτωμάτων στέρησης.

Σε αυτά περιλαμβάνονται το άγχος, η ευερεθιστότητα, η αϋπνία, η δυσκολία συγκέντρωσης και η έντονη επιθυμία για νέα χρήση νικοτίνης.

Γιατί ο εφηβικός εγκέφαλος είναι πιο ευάλωτος

Η ιδιαίτερη επικινδυνότητα της νικοτίνης κατά την εφηβεία συνδέεται με το γεγονός ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος εξακολουθεί να αναπτύσσεται και να ωριμάζει μέχρι περίπου την ηλικία των 20-25 ετών.

Όπως εξηγεί η κ. Κατσαούνου, γύρω στα 11-12 χρόνια ξεκινά μια φυσιολογική διαδικασία αναδιοργάνωσης των εγκεφαλικών συνδέσεων, γνωστή ως «συναπτικό κλάδεμα».

Κατά τη διαδικασία αυτή απομακρύνονται οι λιγότερο χρήσιμες νευρωνικές συνδέσεις και ενισχύονται εκείνες που είναι απαραίτητες για την αποτελεσματικότερη επεξεργασία πληροφοριών και τη λήψη αποφάσεων.

Η ανάπτυξη, ωστόσο, δεν πραγματοποιείται ταυτόχρονα σε όλες τις περιοχές του εγκεφάλου.

Οι περιοχές που συνδέονται με τα συναισθήματα, την αναζήτηση ανταμοιβής και τις παρορμήσεις αναπτύσσονται νωρίτερα, ενώ ο προμετωπιαίος φλοιός, που συμμετέχει στη λογική σκέψη, στην αξιολόγηση των συνεπειών και στον έλεγχο των παρορμήσεων, ωριμάζει αργότερα.

Αυτή η αναπτυξιακή ανισορροπία εξηγεί γιατί οι έφηβοι είναι περισσότερο επιρρεπείς στην αναζήτηση έντονων εμπειριών και στη λήψη αποφάσεων χωρίς πλήρη εκτίμηση των κινδύνων.

Η έκθεση στη νικοτίνη κατά τη συγκεκριμένη περίοδο μπορεί, σύμφωνα με την καθηγήτρια, να προκαλέσει σημαντικές και μακροχρόνιες αλλαγές στη λειτουργία των νευρωνικών κυκλωμάτων.

Παραπέμποντας σε πειραματικά δεδομένα από μελέτες σε ζώα, σημειώνει ότι τα έφηβα άτομα εμφανίζουν μεγαλύτερη κατανάλωση νικοτίνης σε σύγκριση με τα ενήλικα, ενώ η πρώιμη έκθεση ενδέχεται να αυξάνει την ευαλωτότητα του εγκεφάλου στις επιδράσεις και άλλων εξαρτησιογόνων ουσιών.

Η ίδια υπογραμμίζει ότι η επίδραση της νικοτίνης στα εγκεφαλικά συστήματα που σχετίζονται με την κρίση και τον αυτοέλεγχο μπορεί να περιορίσει την ικανότητα του εφήβου να αντισταθεί στην εξάρτηση.

Ο μύθος ότι το κάπνισμα μειώνει το άγχος

Μία από τις πιο διαδεδομένες αντιλήψεις για το κάπνισμα είναι ότι συμβάλλει στη χαλάρωση και στην αντιμετώπιση του στρες.

Σύμφωνα με την κ. Κατσαούνου, πρόκειται για μια λανθασμένη αντίληψη, καθώς η προσωρινή ανακούφιση που αισθάνεται ο καπνιστής οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην υποχώρηση των στερητικών συμπτωμάτων που έχει προκαλέσει η ίδια η εξάρτηση.

Με άλλα λόγια, το κάπνισμα δεν αντιμετωπίζει την πραγματική αιτία του άγχους, αλλά ανακουφίζει προσωρινά από τη δυσφορία που δημιουργεί η έλλειψη νικοτίνης.

Η καθηγήτρια επικαλείται μελέτες σύμφωνα με τις οποίες η διακοπή του καπνίσματος για διάστημα έξι μηνών συνδέεται με σημαντική μείωση του αντιλαμβανόμενου στρες.

Η εξάρτηση, επομένως, δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο, στον οποίο ο χρήστης αναζητά επανειλημμένα τη νικοτίνη για να ανακουφιστεί από συμπτώματα που προκαλεί η ίδια η στέρησή της.

Πώς μπορούν να βοηθηθούν οι έφηβοι

Η αντιμετώπιση της εξάρτησης από τη νικοτίνη στην εφηβεία απαιτεί, σύμφωνα με την κ. Κατσαούνου, μια προσέγγιση που βασίζεται στην επιστημονική γνώση, στην πρόληψη και στην ουσιαστική υποστήριξη των νέων.

Όπως επισημαίνει, οι έφηβοι που καπνίζουν δεν έχουν ανάγκη από κηρύγματα, ενοχοποίηση ή επικριτική στάση. Αντίθετα, χρειάζονται κατανόηση και εξειδικευμένη βοήθεια, καθώς η εξάρτηση αποτελεί μια πραγματική βιολογική κατάσταση και όχι απλώς ζήτημα προσωπικής επιλογής ή έλλειψης θέλησης.

Παράλληλα, θεωρεί καθοριστική τη σωστή ενημέρωση των παιδιών και των οικογενειών τους για τους κινδύνους της νικοτίνης, τους μηχανισμούς της εξάρτησης και τα οφέλη της διακοπής.

Η επένδυση στην πρόληψη και στην επιστημονικά τεκμηριωμένη υποστήριξη αποτελεί, όπως τονίζει, βασική προϋπόθεση για την προστασία της υγείας των εφήβων και την αποτροπή μιας εξάρτησης που μπορεί να τους συνοδεύει για μεγάλο μέρος της ενήλικης ζωής τους.

Δείτε ολόκληρη τη συνέντευξη της Παρασκευή Κατσαούνου εδώ.